< A > < B > < C > < D > < E > < F > < G >

< H > < I > < J > < K > < L > < Ł > < M >

< N > < O > < P > < R > < S > < T > < U >

< V > < W > < X > < Y > < Z > < Ż > < Ź >

A:

Antyfonarz - zbiór melodii dozwolonych podczas odprawiania nabożeństw sporządzony przez Grzegorza Wielkiego.

Antypapież - papież wybrany przez przeciwników uprzednio wybranego papieża za jego życia. Najwięcej antypapieży było przed wprowadzeniem elekcji papieży przez konklawe (1059).

Apsyda - półkolista przestrzeń zamykająca od strony wschodniej kościół lub katedrę, zwykle za ołtarzem głównym.

Arkada - łuk wsparty na kolumnach.

Arkatury - ślepe (nieażurowe) kondygnacje.

B:

Banki - rozwój handlu sprawił iż bankierzy zaczęli odgrywać coraz większą rolę. W XIII w. kościół złagodził swoje stanowisko wobec lichwy, która przez długi czas była domeną Żydów i Lombardczyków.

Barobalistyczne maszyny - urządzenia oblężnicze miotające pociski za pomocą dwustronnej dźwigni, której krótsze ramię było dodatkowo obciążone (np. biffa, tripantium).

Bayeux, takanina - patrz: Hastings.

Blanki - zwieńczenie murów w postaci szeregu zębatych, prostokątnych nacięć w kamieniu, często z dodatkowymi otworami strzelniczymi.

Bourdon - laska pielgrzyma służąca niekiedy do obrony.

C:

"Carmina Burana" - zbiór wierszy napisany przez galiardów opiewających radość życia.

Cechy, bractwa - organizacje zrzeszające ludzi zajmujących się tą samą dziedziną (np. rzeźnictwo, szewstwo).

Chimery - rzeźby mające kształt potworów, diabłów, lub będące karykaturami ludzi. Ch. często pełniły funkcję otworów wylotowych odprowadzających wodę z dachu katedry (czyli rzygaczy). Wierzono również, że ch. odstraszają złe moce.

"Czarna Śmierć" - zaraza rozprzestrzeniająca się w Europie w latach 1347 - 50. Ponownie wybuchy zarazy zdarzały się przez całe średniowiecze, w cyklu co 11 lat. "Czarna Śmierć" przywędrowała z Krymu przeniesiona przez czarne pchły i szczury. Żydzi, których oskarżano o przenoszenie choroby, prześladowano i masakrowano (zwłaszcza w Niemczech).

Czuwanie - czas oczekiwania na święto, spędzany na modlitwie; zwykle część nabożeństwa kościelnego.

D:

Domena - wielka posiadłość ziemska należąca do monarchy (państwa), Kościoła, feudała. W Polsce nazywano ją królewszczyznami.

Durendal - magiczny miecz Rolanda, złamany przez właściciela tuż przed swoją śmiercią, aby szlachetny oręż nie dostał się w ręce "niewiernych" (Saracenów).

Dziesięcina - podatek płacono na rzecz Kościoła. Odpowiadał 1/10 części zbiorów.

E:

Ekskomunika (klątwa) - kara kościelna pozbawiająca praw uczestniczenia w życiu organizacji kościelnej. Ekskomunika nałożona na władcę wiązała się z zakazem odprawiania mszy na terenie całego państwa.

Episemy - łuki oznaczające zwolnienie rytmu (uzupełnienie neumów).

Eskalibur - magiczny miecz, który otrzymał ojciec króla Artura - Uter Pendragon z rąk Damy Jeziora.

F:

Feudalizm - społeczny ustrój prawny oparty na więziach pomiędzy seniorem, a wasalem (nadanie lenna).

Fresk - technika malarska, która osiągnęła szczyt rozwoju w XIII wieku, szczególnie w kościołach i klasztorach we Włoszech. F., jako technika mniej czasochłonna i mniej kosztowna niż mozaika, stała się ważną formą dekoracji ścian w Wiekach średnich.

G:

Galilea - duży ozdobny portyk zbudowany po zachodniej stronie katedry. Nazwa pochodzi od rejonu w Ziemi Świętej, gdzie nauczał Chrystus.

Gibellini - partia rządząca miastem; stronniczy cesarz (jego przeciwnicy - gwelfowie).

Gildia - zaprzysiężone stowarzyszenie, grupa ludzi, którzy zbierają się w jakimś określonym celu, ustanowienie braterstwa przez przysięgę i wyrażenie więzi między nimi, po przez obrzędowe spożywanie posiłków i picie napojów.

Glif - skośne, ścięte ku wnętrzu lub na zewnątrz, powierzchnie wewnętrznego muru otaczającego otwór okienny.

Gobelin - tkanina bogato zdobiona wieszana na ścianie lub dzieląca pokój. Do najsłynniejszych g. zalicza się "Apokalipsę z Angres" i "Damę z jednorożcem" (schyłek XV wieku).

Goliardzi - waganci, żonglerzy, buntownicy, kpiarze, czyli ubodzy żacy z XIII wieku, którzy wykonywali jakieś drobne prace wędrując z miasta do miasta.

Graal Święty - jeden z najważniejszych symboli średniowiecznych legend. Porównywano go i łączono z "półmiskiem obfitości" z walijskiej legendy, częściej zaś z kielichem Ostatniej Wieczerzy. Poszukiwanie G. stało się w literaturze średniowiecza synonimem dążenia do doskonałości.

Gwelfowie - zwolennicy wolności miejskich i papieża (ich przeciwnicy - gibellini).

H:

Hastings - miejsce sławnej bitwy w 1066 roku, wygranej przez Wilhelma Zdobywcę nad Sasami. Moment bitwy przedstawiony został na Tkaninie z Bayeux, mierzącej kilkadziesiąt metrów długości (na tkaninie znajduje się 58 obrazów, przedstawiających różne wydarzenia: bitwę, ucztę, itp.). Tkanina powstawała w latach 1066-77.

Heaume - hełm zamknięty, używany do końca średniowiecza.

Heraldyka - nauka o herbach zrodzona w Europie Zachodniej w XII wieku.

Herbaria - ilustrowane manuskrypty dotyczące właściwości ziół.

Hurdycje - drewniane ganki wysunięte poza lico muru służące do rażenia przeciwnika po przez polewanie gorącą smołą, bądź ciskanie kamieniami.

I:

Inkwizycja - Grzegorz IX w swej bulli Excommunicamus ustanowił tryb postępowania zawodowych inkwizytorów, jakich miano wysłać celem śledzenia heretyków i nakłonienia ich do pokajania się.

Inwestytura - uroczystość nadania lenna lennikowi świeckiemu; senior wręczał włócznię lub chorągiew, duchownemu zaś pastorał lub pierścień.

J:

Jurysdykcja senioralna - prawo jej sprawowania przynosiło seniorowi dochody za korzystanie z niezbędnych dla jej życia wsi użądzeń (piec piekarski, kuźnia, młyn, pralnia). Senior uzyskiwał także pewien procent od utargów uzyskanych ze sprzedaży na targu, ściągał również myto za korzystanie z dróg. Miał także przywilej sprzedaży wina po cenie korzystnej, zanim jego chłopi zebrali swoje plony.

K:

Kanony - życie w klasztorze upływało w takt godzin ustalonych przez kanony (prawo kanoniczne). Godziny kanoniczne odpowiadają podziałowi dnia ustanowionego przez Greków i Rzymian, są to: matutinum, laudes, prima, tercja, seksta, nona, nieszpory, kompleta.

Katechumeni - osoby nawrócone, które nie przyjęły jeszcze chrztu.

Katedra biskupia - tron biskupi; od greckiego słowa "cathedra" oznaczającego tron.

Kredyt - i oprocentowanie ściągało na kupców absolutnie potępienie kościoła.

Krucjata - ideał religijny i polityczny zarazem, był pielgrzymką zbrojną mającą na celu wyzwolenie Grobu Chrystusowego z rąk "niewiernych". Krucjata zwołana przeciwko heretykom katarskim z Langwedocji w 1208 roku, wydała południe Francji na łup rycerzy z północy kraju.

Kupcy - "Zawód kupca nie jest miły Bogu" - utrzymywali teolodzy. W ich mniemaniu handel miał w sobie coś niegodnego. Kupcy dłuższy czas figurowali nalistach zawodów nieczystych i nieuczciwych. Dopiero dobrobyt w XIII wieku przyniósł rehabilitacje kupców.

L:

Ł:

Ławnicy - członkowie rady miejskiej w północnej Francji.

M:

Machikuły - murowany (pozbawiony często daszku) odpowiednik hurdycji.

Mandrola - owalny medalion przedstawiający Chrystusa na majestacie i sąd ostateczny. Tympanon znajduje się w kościele Saint Foy we Francji.

Maswerk - rzeźbiona forma kamienna o wzorze składającym się z przeplatających się lini.

Muid - jednostka miary dla płynów: 274 litry w Paryżu i 268 litry w Burgundii.

N:

Narteks (protyk) - przedsionek poprzedzający wejście do kościoła, w którym modlili się katechumeni.

Neumy - podstawa notacja gregoriańskiej; znaki umieszczone nad słowami tekstu, wskazujące wznoszenie się i opadanie melodii (patrz również: episemy).

O:

Odpust - odpuszczanie kary za grzechy w zamian za złożoną ofiarę.

Ożebrowanie - delikatne wykończenie rzeźbiarskie w kształcie żeber, którymi ozdobiono sklepienie.

P:

Palimpsesty - dokumenty napisane na pergaminie, na którym poprzedni tekst zdrapano, gdyż wówczas pergamin był rzadki i drogi.

Pergamin - specjalnie wyprawiona skóra owcza lub kozia używana w średniowieczu - zanim rozpowszechnił się papier.

"Placard" - drukowane karty z wizerunkiem św. Jakuba.

Portyk - niewielka struktura architektoniczna osłaniająca wejście, zapewniające schronienie wchodzącym i wychodzącym z katedry.

R:

Radlica radła - przodek pługu.

Rekonkwista - stopniowe (od X wieku) odbieranie mahometanom ich posiadłości na terenach Półwyspu Iberyjskiego.

Relikwie - szczątki doczesne świętych (np. kości, włosy, ubrania). Do innych relikwii zaliczyć można szczątki krzyża na którym umarł Jezus i ciernie z korony cierniowej.

Robin Hood - bohater angielski, łucznik z lasów Sherwood. W podaniach był on dobrym szlachcicem, który "zabierał bogatym i oddawał biednym". W rzeczywistości nazywał się Robert Hode i mało miał wspólnego z prawym postępowaniem i pomaganiem ubogim.

Roland - bohater poematu epickiego z końca XI wieku, bratanek Karola Wielkiego. Dowodził tylną strażą, zginął w czasie zasadzki w wąwozie Roncevaux w Pirenejach, zastawionej przez Marsyla - pogańskiego króla rządzącego Saragossą (patrz również: Durendal).

Rzygacze - patrz: chimery.

S:

Schizma - rozłam w Kościele, którego część zrywa z Papiestwem; S. Wschodnia (1054) - rozłam pomiędzy Kościołem greckim (prawosławnym), a rzymskokatolickim; S. Wielka (1378 - 1449) - okres kryzysu papiestwa i współrządów dwóch papieży.

Skryptorium - pomieszczenie przeznaczone do kopiowania kodeksów; znajdowało się w klasztorach, katedrach, kolegiatach.

Symbole - średniowieczne to epoka w której swe widzenie świata przedstawiano za pomocą licznych symboli. I tak, baranek przywoływał postać Chrystusa, chrześcijański król trzymał kulę (ziemską) zwieńczoną krzyżem, a ręce wasala złożone pod dłońmi seniora - to symbol wierności.

T:

Thor - wikiński bóg piorunów, który wprawiał ziemię w drżenie swym młotem.

Transept - nawa poprzeczna, wznoszona między nawą główną, a prezbiterium. Plan kościoła lub katedry z transeptem ma kształt krzyża.

U:

V:

Vikingarowie - tak dawni Skandynawowie określali wojowników wyruszających na wyprawę (stąd nazwa: Wikingowie).

W:

Weksel - przodek dzisiejszych czeków, pozwalający uniknąć przenoszenia pieniędzy, a jednocześnie zapewniający kredyt i wynagrodzenie dla pośrednika.

Wilhelm Tell - kusznik szwajcarski, bohater legend wyzwany przez Gesslera, aby strzelał z kuszy w jabłko umieszczone na głowie swego syna.

Z:

Zworniki - wykończenie kamienne w kształcie koła, ozdabiające miejsce, w którym spotykały się żebra sklepienia krzyżowo - żebrowego.

Ż:

Żakieria - powstanie chłopskie we Francji w latach 50 XIV wieku, które związane było z przemieszczaniem się ludności wiejskiej, na skutek zarazy oraz militarnej i politycznej klęski Francji w wojnie z Anglią.

Żonglerzy - tak nazywano śpiewaków w społeczeństwach zachodnioeuropejskich, mówiących językiem romańskim. Później pojęcie rozszerzyło się - nazywano tak grajków i trubadurów wędrujących od dworu do dworu i z miasta do miasta.

Ź: