Zasady dopuszczalności słów
Pragniemy gorąco podziękować naszym konsultantom prof. dr. hab. Zygmuntowi Saloniemu i dr. Włodzimierzowi Gruszczyńskiemu.

Zgodnie z ósmym punktem "Reguł gry w Scrabble": "Dopuszczalne są wszystkie słowa występujące w słownikach języka polskiego oraz wszystkie ich prawidłowe formy gramatyczne, z wyjątkiem takich słów, które rozpoczynają się od dużej litery, są skrótami, bądź słowami wymagającymi cudzysłowu lub łącznika".
Ponieważ powyższa formuła jest zbyt ogólnikowa, należy doprecyzować jej cztery kluczowe elementy.

• Po pierwsze "słowo". Słowo pisze się zgodnie z zasadami języka polskiego jako zwarty ciąg liter oddzielony od innych słów przerwami międzywyrazowymi. Niedozwolone są więc słowa zawierające wewnątrz znak graficzny (także apostrof, np. w słowie "scrabble'owy"), natomiast obecność znaku przestankowego (np. wykrzyknika po słowie sic!) w niczym nie przeszkadza.
  
• Po drugie "słowniki języka polskiego" - zestaw dozwolonych słowników składa się z następujących pozycji. Wszystkie pochodzą z Wydawnictwa Naukowego PWN. Są to:
  • "Słownik Języka Polskiego" (trzytomowy z suplementem)
  • "Mały Słownik Języka Polskiego"
  • "Słownik Poprawnej Polszczyzny"
  • "Słownik Wyrazów Obcych"
  • "Słownik Ortograficzny Języka Polskiego"
  Dopuszczalne są wydania z roku 1980 i późniejsze, z wyjątkiem "Słownika Ortograficznego Języka Polskiego", którego dopuszczalne jest tylko najnowsze wydanie (w 1996 były dwa różne wydania, liczy się to ostatnie pod tytułem "Nowy słownik ortograficzny").
• Po trzecie "prawidłowe formy" - poprawność wyrazu nie może budzić wątpliwości w ujęciu przynajmniej jednego z dozwolonych słowników, tzn. forma podstawowa sprawdzanego wyrazu zanotowana jest w słowniku bądź jako nazwa hasła lub podhasła, bądź też jako jej część oddzielona od innych jej części przerwami międzywyrazowymi. Przez "poprawność" należy rozumieć zgodność konstrukcji wyrazu z regułami gramatycznymi (także fonetycznymi i ortograficznymi, odpada więc np. niedopuszczalne "jmij" jako hipotetyczny tryb rozkazujący czasownika "jąć", a także panoszący się w prasie "książe" bez ogonka). Nieistotne jest to, czy wyraz jest w ujęciu słowników poprawny semantycznie (znaczeniowo). Dopuszczalne są więc wyrazy poprawne gramatycznie, choć pozornie bezsensowne. Pozornie, bo nigdy nie można wykluczyć, że kiedyś znajdzie się zastosowanie dla dotychczas bezsensownego wyrazu. Zagadnienie poprawności zostanie omówione szczegółowo w dalszej części tekstu.
• Po czwarte "skróty" - za niedozwolone skróty należy uznać takie wyrazy, które dla ich przeczytania wymagają rozbudowania o brakujące głoski. Niedozwolone są więc np.: ckm (czytaj: cekaem), dcą (czytaj: dowódcą), fud. (czytaj: fudit). Dozwolone są np.: cekaem, bus, gees, op (krótsze określenie "op-artu").

Mimo sprecyzowania pojęcia poprawności, w praktyce można się natknąć na wiele szczegółowych wątpliwości. Większość z nich dało się uporządkować i rozstrzygnąć a priori, o czym poniżej.

1. Formę podstawową wyrazu traktujemy w zgodzie z tradycją słowników języka polskiego, tzn. tworzymy ją (w sposób regularny) przez odmianę wyrazu w sposób przyjęty w gramatyce polskiej (według programu szkoły podstawowej). Przy "tworzeniu" formy podstawowej niedopuszczalne jest powoływanie się na wyraz pokrewny słowotwórczo, nawet bardzo blisko morfologicznie i znaczeniowo związany ze słowem testowanym.

2. Formy podstawowe wyrazów podstawowych typów są następujące:

a) dla rzeczowników - mianownik liczby pojedynczej (dla rzeczowników nie mających liczby pojedynczej - mianownik),
b) dla przymiotników - mianownik w stopniu równym,
c) dla czasowników - bezokolicznik,
d) dla przysłówków - forma stopnia równego.

Formy przymiotników w stopniu wyższym i najwyższym powinny być zestawiane ze wskazaną wyżej formą stopnia równego; formy imiesłowów (np. dopiwszy, dopitych) i regularnych rzeczownikowych nazw czynności, tzw. odsłowników (np. dopiciem) - z odpowiednimi bezokolicznikami (dla podanych przykładów: dopić) z uwzględnieniem tego, czy dany czasownik jest dokonany czy niedokonany. Jednak dla imiesłowów biernych niezbędne jest, aby mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego danego imiesłowu biernego był wymieniony wśród form czasownikowych, w informacji przyhasłowej słownika, a nie tylko dał się utworzyć z tabel odmian (niedozwolone są więc np.: przypadnięty, banych).
Także dla alternatywnych form odsłowników, utworzonych od czasowników grup koniugacyjnych Va, Vb, Vc, niezbędne jest, aby forma mianownika zanotowana była jako nazwa hasła lub podhasła lub podana w informacji przyhasłowej (dozwolone są więc: ciągnień, kwitnienia, a niedozwolone: plunieniu, fiknieniom).

3. Niedopuszczalne jest wiązanie wyrazu testowanego z formą podstawową wyrazu blisko z nią związanego, ale różniącego się słowotwórczo i uznawanego w gramatykach i słownikach polskich za inny wyraz. W szczególności formą podstawową nie jest:

a) dla formy przymiotnika (np. grogowej) - odpowiednia forma rzeczownika podstawowego (grog - forma podstawowa musi być: grogowy);
b) dla form rzeczowników zdrobniałych i innych pochodnych (np. kredensiku) - odpowiednia forma rzeczownika podstawowego (kredens - forma podstawowa musi być: kredensik);
c) dla form czasowników przedrostkowych (np. zatańczę, stańczyła) - bezokolicznik bez przedrostka (tańczyć - formy podstawowe muszą zawierać takie same przedrostki, jak słowa testowane - dla podanych przykładów: zatańczyć - jest, stańczyć - nie ma);
d) dla form przysłówka (np. grudniowo, lżej) - odpowiednia forma przymiotnika podstawowego (grudniowy, lekki - forma podstawowa musi być: grudniowo, lekko);
e) dla wszelkich innych form wyrazów pochodnych - forma podstawowa wyrazu podstawowego ani innego wyrazu pokrewnego. Tak więc dla słowa "wielgachną" formą podstawową nie jest "wielki" (musi być "wielgachny"), dla "dymkowej" - "dymowy" (musi być "dymkowy").

4. Forma stopnia wyższego i najwyższego przymiotnika lub przysłówka uznawana jest za dozwoloną, jeśli po nazwie odpowiedniego hasła podane jest zakończenie głównej formy stopnia wyższego (np. nie jest dozwolone słowo "błoższy", bo po "błogi" nie podano zakończenia stopnia wyższego, który ma formę złożoną "bardziej błogi").

5. Dozwolone są słowa występujące tylko w kontekście innych słów, a w szczególności:

a) formy miejscownika rzeczowników (np. oknie, polach);
b) formy czasownikowe występujące tylko z "się" (np. boisz, bojący, baniem);
c) formy używane tylko w połączeniach z innymi słowami, jeśli swą budową (w sposób oczywisty) wiążą się słowotwórczo z innymi słowami pełnoznacznymi języka polskiego; np. słowa zakończone na -sku, -cku, -dzku (występujące po przyimku "po"), nawet nie zanotowane przez słownik (np. korektorsku), utworzone od przymiotników na -ski, -cki, -dzki; zasada ta jednak dotyczy tylko przymiotników utworzonych od rzeczowników, niedozwolone są więc np. blisku, nisku, wąsku.

6. Słowa powstałe przez dołączenie ortograficzne do słowa dozwolonego cząstek pisanych zgodnie z polską ortografią łącznie są dozwolone w bardzo ograniczonym zakresie:

a) cząstki czasownikowe: -(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście mogą być dodawane tylko do odpowiednich form czasownikowych, spójników i partykuł zakończonych na -by, zanotowanych przez słownik połączeń spójników i partykuł z cząstką -by oraz wyrazów "byle" (dozwolone są więc np.: pisałem, niechbyś, jakbyśmy, bylebyście; a niedozwolone np.: świniam, głupiś, jemuśmy, czemuście);
b) cząstki czasownikowe -by, -bym, -byś, -byśmy, -byście mogą być dodawane tylko do odpowiednich form czasownikowych, np. pisałbym, zlazłobyś, mielibyśmy, grałybyście;
c) partykuła -że, -ż może być dodawana tylko do odpowiednich form czasownikowych w trybie rozkazującym, np.: jedzże, idźcież (niedozwolone jest więc np. kupiłże);
d) nie dopuszcza się słów powstałych przez dołączenie do słowa dozwolonego cząstek: -li, -ć (niedozwolone są więc np.: maszli, krowęć);
e) ze słów powstałych przez dołączenie formy zaimkowej -ń do przyimków dopuszcza się tylko te, które zanotowane są jako nazwa hasła lub podhasła, np. weń, podeń (niedozwolone są np. pozań, spodeń);
f) partykuła przecząca nie- może by dodawana tylko do:
- wszystkich form niezaprzeczonych przymiotników w stopniu równym z wyłączeniem form zakończonych na -sku, -cku, -dzku,
- niezaprzeczonych przysłówków, utworzonych od przymiotników, w stopniu równym,
- niezaprzeczonych imiesłowów przymiotnikowych (biernych i czynnych)
- wszystkich niezaprzeczonych form odsłowników.

Powyższe ograniczenia nie dotyczą wyrazów, które z zastrzeżonymi końcówkami zanotowane są w słowniku jako nazwa hasła lub podhasła (np. znaszli).

7. Nie dopuszcza się słów występujących tylko w przejętych przez język polski kilkuwyrazowych zwrotach obcojęzycznych, np.: de facto, in flagranti, chyba że testowane słowo jest także jednowyrazową nazwą hasła, np. blanko, molto.

8. Wśród form pozornie bezsensownych bądź przestarzałych, ale poprawnych gramatycznie, a więc dopuszczalnych, należy wymienić przede wszystkim:

a) formy liczby mnogiej rzeczowników, nawet jeśli są wykluczone przez skrót "blm", np.: dekadentyzmy, tlenom, trwaniach;
b) formy "nieosobowe" mianownika liczby mnogiej rzeczowników męskoosobowych, np.: prałaty, rajdowce, sędzie, pogany, ziemiany (formy te "powracają do łask", gdyż są w pełni poprawne, regularne i nie tyle archaiczne, co familiarne - "nasze dzielne komandosy" lub deprecjonujące - "te okrutne belfry", a więc żywe we współczesnej polszczyźnie);
c) formy wołacza wszystkich rzeczowników, np. abstynencjo;
d) formy męskoosobowe wszystkich przymiotników i imiesłowów, np.: napotni, murowani;
e) formy rodzajowe przymiotników i imiesłowów niezgodne z naturalnym odniesieniem "płciowym", np. żonata (żonata osoba);
f) formy pierwszej i drugiej osoby czasowników nie używanych na ogół w odniesieniu do osób, np. mżę;
g) formy pierwszej i drugiej osoby liczby pojedynczej rodzaju nijakiego wszystkich czasowników, np. poszłom, wzięłobyś;
h) formy trybu rozkazującego i formy nieosobowe czasu przeszłego wszystkich czasowników, np.: muś, wólmy, liniano, byto;
i) wariantywne (zakończone na -ij, -yj) formy dopełniacza liczby mnogiej rzeczowników rodzaju żeńskiego, które w dopełniaczu liczby pojedynczej mają końcówkę -ii, ji, np. bazylij, feeryj.

9. Aby sprawdzić poprawność formy pochodnej od formy podstawowej danego wyrazu należy posłużyć się oznaczeniami podanymi po haśle głównym oraz tabelami odmian (o ile podany jest numer tabeli dla rzeczowników i czasowników).
"Słownik Języka Polskiego", "Mały Słownik Języka Polskiego" i "Słownik Poprawnej Polszczyzny" zawierają oznaczenia po hasłach głównych oraz tabele odmian na początku tomu.
"Słownik Wyrazów Obcych" i "Słownik Ortograficzny Języka Polskiego" nie podają form niepodstawowych systematycznie ani nie zawierają wzorów odmian na początku tomu.
Jeśli chcemy sprawdzić poprawność form pochodnych od wyrazu, który występuje tylko w jednym z tych dwóch ostatnio wymienionych słowników, możemy to zrobić (w ograniczonym rozsądkiem zakresie) przez analogię do podobnego wyrazu wystepującego w jednym z wcześniej wymienionych słowników (np. odmianę wyrazu "noweleta" ze "Słownika Wyrazów Obcych" wzorujemy na odmianie wyrazów: ankieta, laweta z innych słowników; ale już odmiana nazwy polinezyjskiego tańca "hula" analogicznie do słowa "kula" jest co najmniej wątpliwa, bo może "hula" jest nieodmienne).

10. Jeśli słowniki różnie oceniają poprawność danego wyrazu, to należy przyjąć wersję tego słownika, który wyraźnie uznaje dany wyraz za dopuszczalny. Na turnieju decyzję podejmuje sędzia. Jeśli po skorzystaniu z oznaczeń po hasłach i z tabel odmian pozostają wątpliwości co do poprawności gramatycznej sprawdzanego wyrazu, należy ów wyraz uznać za niedozwolony. Na turnieju decyzję podejmuje sędzia.

---