ARCHAIK
(4600-2600 mln lat temu)
Era
archaiczna, archeozoik, azoik, najstarsza era w dziejach Ziemi, trwająca od
początku geologicznych dziejów Ziemi do ok. 2,6 mld lat temu. Utwory
archaiczne to gł. gnejsy, łupki krystaliczne, kwarcyty, poprzecinane
intruzjami granitów, najlepiej zbadane na obszarach tarcz bałtyckiej
i kanadyjskiej. W archaiku miały miejsce potężne ruchy górotwórcze.
W skałach archaiku występują najstarsze ślady życia (pojedyncze komórki
i nitkowate twory w kwarcytach z Grenlandii, datowane na 3,8 mld
lat).
PROTEROZOIK
(2600-570 mln lat
temu)
Era proterozoiczna, algonk, eozoik, druga
era w dziejach Ziemi, trwająca od ok. 2600 do ok. 570 mln lat temu; utwory
proterozoiku to głównie gnejsy, łupki krystaliczne, kwarcyty, piaskowce,
zlepieńce, dolomity, poprzecinane intruzjami granitów, odsłaniające się na
powierzchni Ziemi zwłaszcza na obszarach tarczy bałtyckiej i tarczy
lauerntyńskiej (gdzie zostały najlepiej zbadane); do utworów proterozoiku
zalicza się też pokłady szungitu - węgla o największej zawartości węgla
pierwiastkowego (do 98,2%), występującego w okolicach jeziora Onega;
w proterozoiku odbywały się potężne ruchy górotwórcze; w Polsce skały
proterozoiku występują w Sudetach i w głębokim podłożu we wschodniej części
kraju. Z proterozoiku przetrwały nieliczne i źle zachowane szczątki
organizmów, m.in. istniały już sinice i bakterie, a zapewne także wiciowce
i pierwotne grzyby. Znaleziono także szczątki promienic, pierścienic, gąbek,
jamochłonów.
PALEOZOIK
(570-230 mln lat
temu)
Trzecia era w dziejach Ziemi, trwająca od
ok. 570 do ok. 230 mln lat temu; dzieli się na 6 okresów (kambr, ordowik,
sylur, dewon, karbon, perm); w erze tej wystąpiły dwie wielkie orogenezy:
orogeneza kaledońska i orogeneza hercyńska, z którymi był związany silny
magnetyzm; na półkuli południowej pod koniec ery wystąpiło wielkie
zlodowacenie; osady paleozoiku to głównie skały okruchowe (piaskowce,
szarogłazy, łupki ilaste, krzemionkowe i in.), także wapienie organogeniczne
(np. koralowe), sole, gipsy, węgiel kamienny. Świat roślinny uległ w ciągu
paleozoiku znacznej ewolucji; od pierwotnych glonów do wysoko
uorganizowanych roślin lądowych; główne etapy ewolucji to pojawienie się
psylofitów (w sylurze) i innych pierwotnych roślin naczyniowych, następnie
wyższych paprotników i pierwotnych roślin nasiennych, a w końcu - obecnie
istniejących klas roślin nagonasiennych; olbrzymia produkcja masy roślinnej
w karbonie i permie doprowadziła do utworzenia się węgla kamiennego. Faunę
paleozoiku tworzyły wszystkie znane obecnie typy zwierząt; żyły ponadto
archeocjaty i trylobity, szczyt rozwoju osiągnęły ramienionogi, w ordowiku
i sylurze - łodziki; w dewonie pojawiły się amonity (goniatyty);
z paleozoiku znane są pierwsze szczątki bezszczękowców (ordowik), płazów
(dewon) i gadów (karbon); skałotwórcze były głównie koralowce
czteropromienne.
kambr
Kambr, pierwszy okres paleozoiku trwający od ok. 570 do ok. 500 mln lat
temu; dzieli się na 3 epoki: kambr dolny, środkowy i górny; w kambrze dolnym
rozpoczęła się wielka transgresja morza, która osiągnęła maksimum w kambrze
środkowym; w kambrze górnym - faza sardyjska orogenezy kaledońskiej
spowodowała tylko niewielką jego regresję; typowymi osadami kambru są
piaskowce; kwarcyty i łupki ilaste pochodzenia morskiego; w Polsce skały
kambryjskie występują na powierzchni w Górach Świętokrzyskich i Sudetach,
a w głębokim podłożu - prawie na całym obszarze kraju. Roślinność w kambrze
składała się z pierwotnych grzybów, bakterii, sinic i niektórych grup glonów
(np. pierwszych zielenic i krasnorostów); ślady istnienia wyższych roślin
lądowych. W kambrze faunę reprezentowały wyłącznie bezkręgowce morskie;
najliczniejsze były trylobity; ponadto występowały typowe tylko dla kambru
archeocjaty oraz pierwsze otwornice, promienice, głowonogi, małże, ślimaki
i ramienionogi.
ordowik
Ordowik, drugi okres paleozoiku, trwający od ok. 500 do ok. 435 mln lat
temu; dzieli się na 3 epoki: ordowik dolny, środkowy i górny; w ordowiku
dolnym, po fazie orogenezy kaledońskiej na przełomie kambru i ordowiku,
rozpoczęła się transgresja morza, która zakończyła się dopiero pod koniec
ordowiku górnego, toteż osady ordowiku są głównie osadami morskimi; należą
do nich łupki ilaste, piaskowce, wapienie, margle; najbardziej typowe utwory
ordowiku występują w Walii i środkowej Anglii; w Polsce - najpełniejsze
serie osadów ordowiku są znane w Górach Świętokrzyskich i głębokim podłożu
na północy kraju. Na lądzie pojawiły się przypuszczalnie pierwsze rośliny
naczyniowe (pierwotne paprotniki); w morzach występowały glony - sinice,
zielenice i krasnorosty. W świecie zwierzęcym, bogatą faunę mórz,
reprezentowana była głównie przez graptolity, łodziki, ramienionogi
i trylobity; dużą rolę skałotwórczą odegrały koralowce czteropromienne,
gąbki i tabulaty; pojawiły się pierwsze kręgowce - ostrakodermy.
sylur
Sylur, gotland, trzeci
okres paleozoiku, trwający od ok. 435 do ok. 395 mln lat temu; dzieli się na
3 epoki: sylur dolny, środkowy i górny; w sylurze dolnym miała miejsce
transgresja morza, która zakończyła się dopiero na przełomie syluru i dewonu
w wyniku końcowej fazy orogenezy kaledońskiej; toteż osady syluru są głównie
osadami morskimi; należą do nich łupki ilaste, wapienie organogeniczne,
piaskowce, szarogłazy, zlepieńce. Najbardziej typowe utwory syluru występują
w Walii i środkowej Anglii; w Polsce najpełniejsze serie osadów syluru są
w Górach Świętokrzyskich i Sudetach oraz w głębokim podłożu na północy
kraju. Florę syluru tworzyły na lądzie pierwotne rośliny naczyniowe (z grupy
widłaków i psylofitów), a w morzach niektóre plechowce - zielenice,
krasnorosty, sinice i prawdobodobnie brunatnice. W świecie zwierzęcym
nastąpił dalszy rozkwit fauny morskiej, głównie koralowców
czteropromiennych, ramienionogów, trylobitów i łodzików, a w wodach
półsłonych - wielkoraków; maksymalny rozwój osiągnęły graptolity, które
wymarły z końcem syluru; pojawiły się pierwsze ryby - tarczowce.
dewon
Dewon, czwarty okres
paleozoiku, od ok. 395 do 345 mln lat temu. Dzieli się na 3 epoki: dewon
dolny, środkowy i górny. Dewon dolny był okresem panowania lądów
(geokratyczny okres); w końcu dewonu dolnego nastąpił początek wielkiej
transgresji morza, której największe nasilenie przypada na 1 połowę dewonu
górnego; pod koniec dewonu górnego wystąpiły pierwsze fazy orogenezy
hercyńskiej. Typowe utwory dewonu: czerwone piaskowce i zlepieńce (dewon
dolny) oraz łupki ilaste, wapienie, dolomity (dewon środkowy i górny).
W Polsce najpełniejsze serie osadów dewonu odsłaniają się w Górach
Świętokrzyskich. Roślinność lądowa dewonu dolnego i środkowego składała się
z pierwotnych roślin naczyniowych, zwanych psylofitami, najpierwotniejszych
paproci oraz pierwotnych roślin widłakowatych i skrzypowatych; z plechowców
stwierdzono grzyby glonowce oraz glony. W dewonie górnym nie było już
psylofitów, pojawiły się natomiast nowe rodzaje pierwotnych paproci, roślin
skrzypowych i widłakowatych oraz prawdopodobnie pierwsze rośliny nasienne
(paprocie nasienne i kordiaty); z mszaków występowały wątrobowce,
z plechowców tzw. glonogrzyby. W morzach żyły krasnorosty, zielenice
i brunatnice. W dewonie pojawiły się pierwsze zwierzęta lądowe:
z bezkręgowców stawonogi (dewon dolny i środkowy), a z kręgowców gady
tarczogłowe (dewon górny) nadal zozwijała się fauna morska, z bezkręgowców
liczne były koralowce i ramienionogi, spośród głowonogów pojawiły się
amonity; z kręgowców szczyt swojego rozwoju osiągnęły ryby pancerne
i ostrakodermy, które wyginęły pod koniec dewonu, natomiast bujnie rozwinęły
się ryby dwudyszne i trzonopłetwe, obok istniejących już ryb chrzęstnych
i nielicznych promieniopłetwych.
karbon
Karbon, piąty okres paleozoiku,
trwający od ok. 345 do ok. 280 mln lat temu; dzieli się na 2 epoki: karbon
dolny i górny; w okresie karbońskim odbywały się liczne fazy orogenezy
hercyńskiej, której największe nasilenie przypada na pogranicze karbonu
dolnego i górnego; w związku z tą orogenezą w karbonie górnym nastąpiła
wielka regresja morza; typowymi utworami karbonu dolnego są wapienie (facja
wapienia węglowego) lub piaskowce, zlepieńce i łupki ilaste (facja kulmu),
a karbonu górnego - osady piaskowców i łupków, z pokładami węgla kamiennego.
Olbrzymie złoża karbońskiego węgla kamiennego występują na wszystkich
kontynentach; w Polsce - w Górnośląskim, Dolnośląskim i Lubelskim Zagłębiu
Węglowym. Na obszarach wchodzących w skład lądu Gondwany w utworach karbonu
górnego znajdują się osady lodowcowe świadczące o istnieniu wielkiego
zlodowacenia. Granica utworów karbonu i permu nie wszędzie jest wyraźna;
wyznacza się ją wtedy umownie, a niekiedy kambr i perm łączy się razem
w jednolity system zwany permokarbonem. W karbonie oprócz wodnej, nastąpił
bujny rozwój roślinności lądowej w formach drzewiastych: widłaki (gł.
lepidendrony i sygilarie), skrzypy zwane kalamitami, paprocie właściwe
i nasienne, nagozalążkowe zwane kordaitami; formy te tworzyły bagienne lasy
i dały początek złożom węgla kamiennego; runo tych lasów stnowiły drobne
paprocie, widłaki, skrzypy, zwane klinolistami, oraz mszaki; z grzybów
istniały już workowce; pod koniec kambru pojawiły się pierwsze rośliny
iglaste (walchia). Świat zwierzęcy karbonu charakteryzuje masowe
występowanie otwornic (fuzuliny), ramienionogów (dł. do 30 cm), rozwój
goniatytów i pojawienie się belemnitów; żyły już wtedy owady uskrzydlone,
ryby rekinowate i pierwotne promieniopłetwe, płazy tarczogłowe, pierwsze
gady (kotylozaury, ssakokształtne i wodne mezozaury).
perm
Perm, najmłodszy (szósty) okres
paleozoiku, trwający od ok. 280 do ok. 230 mln lat temu; w zachodniej
i środkowej Europie, gdzie utwory permu zostały najwcześniej zbadane, dzieli
się go na 2 epoki: perm dolny (czerwony spągowiec) i górny (cechsztyn);
w permie dolnym powstały osady lądowe - zlepieńce (czerwone) i piaskowce
pochodzące z niszczenia wypiętrzonych w orogenezie hercyńskiej łańcuchów
górskich; przejawiała się silna działalność wulkaniczna, następowały potężne
wylewy law, w permie górnym - transgresja morza; tworzyły się wapienie
i dolomity, łupki miedzionośne, sól kamienna, gipsy, sole potasowe. We
wschodniej Europie w ciągu całego permu (podzielonego na dolny, środkowy
i górny) powstawały osady morskie - wapienie, piaskowce, gipsy, sól
kamienna. Na obszarze lądu Gondwany w utworach permu istnieją ślady
wielkiego zlodowacenia. W Polsce utwory permu występują w Górach
Świętokrzyskich, na Niżu Polskim i w okolicach Krakowa. W połowie permu,
w związku ze zmianą klimatu (z wilgotnego na suchy) nastąpiły doniosłe
zmiany w składzie flory, zwłaszcza na półkuli północnej; wymarły kordiaty,
drzewiaste widłaki i skrzypy, większość paproci (zarodnikowych
i nasiennych), wzrósł zaś udział roślin iglastych, miłorzębowych i sagowców.
W permie wymarły niektóre grupy paleozoiczne, m.in. koralowce
czteropromienne, trylobity, niektóre szczepy ramienionogów; w faunie lądowej
bujny rozwój osiągnęły płazy tarczogłowe, kotylozaury i gady ssakokształtne;
w morzach żyły liczne ryby.
MEZOZOIK
(230-65 mln lat
temu)
Czwarta era w dziejach Ziemi trwająca od
ok. 230 do ok. 65 mln lat temu; dzieli się na 3 okresy: trias, jurę i kredę;
była erą stosunkowo małego nasilenia ruchów górotwórczych; na przełomie
triasu i jury oraz u schyłku jury miało miejsce (w Europie niezbyt silne)
fałdowania kimeryjskie, w kredzie - kilka bardziej intensywnych faz
orogenezy alpejskiej; w jurze i kredzie - wielkie transgresje morskie,
zaznaczające się na całym świecie. W osadach mezozoicznych dominują głównie
skały wapienne, głównie wapienie organogeniczne i oolitowe. W mezozoiku
panowały na lądzie rośliny nagozalążkowe (głównie iglaste, miłorzębowe
i sagowce), przy znacznym udziale paproci cienkozarodniowych; w połowie
kredy ilościową przewagę zyskały rośliny okrytozalążkowe (gł. dwuliścienne);
w morzach rozwinęły się krasnorosty, a w wodach słodkich - ramienice.
W morzu nastąpił bujny rozwój kręgowców, wśród których dominowały gady (stąd
mezozoik nazywany jest często erą gadów), opanowując wszystkie środowiska:
na lądzie - dinozaury, w morzach - ichtiozaury i plezjozaury, w powietrzu -
pterozaury; w triasie z gadów sskokształtnych (teromorfy) wyodrębniły się
pierwsze ssaki, w jurze pojawił się pierwszy ptak - archeopteryks;
z bezkręgowców w dalszym ciągu panowały amonity i belemnity, które z końcem
mezozoiku wymarły podobnie jak większość gadów.
trias
Trias, najstarszy okres
mezozoiku, trwający od ok. 230 do ok. 195 mln lat temu; dzieli się na 3
epoki: trias dolny, środkowy i górny. Na obszarze środkowej Europy trias
dolny reprezentują osady lądowe lub lagunowe, głównie piaskowce i zlepieńce
o czerwonym zabarwieniu; w triasie środkowym tworzyły się osady
płytkomorskie, głównie wapienie i dolomity, triasie górnym - osady
słodkowodne i lagunowe, głównie łupki ilaste, margle, piaskowce. W Polsce
utwory triasu występują na obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich, w Sudetach,
Karpatach, na wyżynach Śląskiej i Krakowsko-Częstochowskiej oraz w głębokim
podłożu na północy kraju. W triasie dolnym roślinność lądowa była uboga
(suchy, pustynny klimat), w triasie górnym - dobrze rozwinięta (skład
podobny do składu roślinności w jurze); w środkowym triasie silny rozwój
glonów skałotwórczych (gromadzących wapień). Wielki rozwój osiągnęły gady
ssakokształtne, pojawiły się pierwsze gady naczelne - tekodonty, oraz pod
koniec triasu - pierwsze ssaki; w faunie morskiej rozwój koralowców
sześciopromiennych, mszywiołów, małżów, ślimaków, amonitów i ryb; z końcem
triasu wymarły gady tarczogłowe i kotylozaury.
jura
Jura, drugi okres mezozoiku,
trwający od ok. 195 do ok. 140 mln lat temu; dzieli się na 3 epoki: jurę
dolną, jurę środkową, jurę górną; typowymi utworami jury dolnej są iły,
wapienie i margle, jury środkowej - osady piaszczyste, oolitowe rudy żelaza,
jury górnej - jasne wapienie (oolitowe, rafowe, płytowe i inne) i margle; na
przełomie triasu i jury oraz w jurze górnej miały miejsce ruchy górotwórcze
(kimeryjskie fazy orogeniczne); w Polsce utwory jurajskie występują na
powierzchni w obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich, w okolicach Krakowa,
Częstochowy, Wielunia i innych oraz w Karpatach; w głębokim podłożu znajdują
się one na obszarze całego kraju, z wyjątkiem Sudetów i Przedgórza
Sudeckiego. Flora bogata, sięgająca obu biegunów Ziemi; z nagonasiennych
występowały iglaste, miłorzębowe, sagowce, benetydy, paprocie nasienne
i kajtonie, z paprotników - liczne rodzaje paproci (gł. cienkozarodnikowe),
skrzypowe i widłakowe; ponadto występowały wątrobowce, grzyby oraz glony
(okrzemki, ramienice, zielenice, krasnorosty i brunatnice). W świecie
zwierząt najbujniejszy rozwój wśród bezkręgowców osiągnęły amonity
i belemnity; z kręgowców dominowały gady, które opanowały wszystkie
środowiska; w faunie lądowej licznie reprezentowane były owady; ssaki
jeszcze nieliczne, wyłącznie formy drobne, pod koniec jury pojawił się
pierwszy ptak (archeropteryks).
kreda
Kreda, trzeci okres mezozoiku
trwający od ok. 140 do ok. 65 mln lat temu; dzieli się na 2 epoki: kredę
dolną i górną; w okresie kredy odbywały się ruchy górotwórcze kilku faz
orogenezy alpejskiej; w kredzie górnej odbywała się wielka transgresja morza
zaznaczająca się niemal na całym świecie; typowymi skałami kredy są: margle,
wapienie, opoki, kreda pisząca oraz flisz; w Polsce utwory kredy występują
w Tatrach, Pieninach i Karpatach fliszowych, na całym Niżu Polskim,
w obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich oraz w Sudetach. Dużym zmianom uległ
w kredzie skład roślinności lądowej, początkowo jeszcze zbliżony do
roślinności jurajskiej; w kredzie górnej liczebną przewagę zdobyły rośliny
okrytonasienne, które w kredzie dolnej znajdowały się w mniejszości. Faunę
cechował silny rozwój otwornic skałotwórczych, obecność w morzu innych
amonitów, belemitów, gąbek, korali, ramieniogłowów, jeżowców i małżów; wśród
kręgowców dominowały gady (wodne i lądowe); ptaki i ssaki były nielicznie
reprezentowane; w końcu kredy wygasły amonity, belemnity, dinozaury
i pterozaury.
KENOZOIK
(65 mln lat
temu-dziś)
Era kenozoiczna - najmłodsza era
w dziejach Ziemi, trwająca od ok. 65 mln lat temu do dziś; dzieli się na dwa
okresy: trzeciorzęd i czwartorzęd; najbardziej znamienne cechy tej ery:
największe nasilenie orogenezy alpejskiej (trzeciorzęd) oraz wielkie
zlodowacenie obejmujące olbrzymie obszary kuli ziemskiej (czwartorzęd);
osady kenozoiku to m.in. flisz, wapienie numulitowe i serpulowe, piaskowce,
iłowce, węgiel brunatny, złoża siarki, soli kamiennej, gipsu, osady
lodowcowe. Roślinność, podobna już do współczesnej, przeszła w ciągu
kenozoiku (w związku ze zmianami warunków zewnętrznych) liczne
przeobrażenia; doprowadziły one do wytworzenia się istniejących obecnie
rodzajów i gatunków roślin, jak również do powstania obecnych zbiorowisk
roślinnych oraz obszarów i państw florystycznych. Intensywny rozwój ssaków,
które opanowały całkowicie środowisko lądowe, oraz ptaków; pod koniec
trzeciorzędu ok. 90% fauny przypominało formy współczesne; w czwartorzędzie
w epoce lodowcowej występowały formy dla niej typowe, jak mamut, nosorożec,
jednak najważniejszym faktem było pojawienie się człowieka; po ustąpieniu
zlodowaceń ukształtowała się fauna współczesna.
trzeciorzęd
Trzeciorzęd, starszy okres
kenozozoiku, trwający od ok. 65 do ok. 1,8 mln lat temu; dzieli się na 2
podokresy: paleogen i neogen; jest okresem wielkiego nasilenia orogenezy
alpejskiej; typowymi utworami trzeciorzędu są skały piaszczysto-ilaste,
wapienie, gipsy, sól kamienna i sole potasowe, węgiel brunatny i siarka.
W trzeciorzędzie nastąpił bujny rozwój ssaków, a ptaki już w dolnym
trzeciorzędzie osiągnęły zróżnicowanie podobne do dzisiejszego; w morzach
maksymalny rozwój osiągnęły mumulity (z ich osadów powstały wapienie
mumulitowe), liczne były małże, ślimaki i koralowce rafotwórcze; świat ryb
był podobny do współczesnego, tak jak na lądzie świat owadów.
W trzeciorzędzie przeważały rośliny okrytozalążkowe (jak w górnej kredzie);
w trzeciorzędzie starszym (paleogenie), występowały gatunki przeważnie
obecnie wymarłe; w trzeciorzędzie młodszym (neogenie) znaczny był udział
gatunków obecnie żyjących; w paleogenie roślinność Europy była wybitnie
podzwrotnikowa (z palmami), w neogenie podzwrotnikowo-umiarkowana;
w trzeciorzędzie (w Polsce głównie w miocenie) powstały wielkie złoża węgla
brunatnego, utworzone ze szczątków roślinnych torfowisk.
czwartorzęd
Czwartorzęd, młodszy okres
kenozoiku, trwający od ok. 1,8 mln lat temu do dziś. Dzieli się na 2 epoki:
starszą - plejstocen (dyluwium, epoka lodowcowa) i młodszą - holocen
(aluwium, epoka polodowcowa), obejmującą ostatnie 12 tys. lat.
W plejstocenie klimat uległ wielokrotnym wahaniom, 6 wielkich fal ochłodzeń
i ociepleń objęło glob ziemski; w okresie 4 ostatnich ochłodzeń w strefie
umiarkowanej rozwinęły się wielkie zlodowacenia kontynentalne (północna
i środkowa Europa, zachodnia Syberia, Ameryka Północna, Grenlandia; na
półkuli południowej - m.in. Ziemia Ognista, Tasmania, Argentyna). W strefie
międzyzwrotnikowej równocześnie ze zlodowaceniem występowały okresy
wzmożonych opadów. Osady czwartorzędu to głównie: gliny zwałowe, piaski,
żwiry, iły wstęgowe; pokrywają one ok. 80% powierzchni Polski.
W czwartorzędzie ukształtowały się współczesne zarysy mórz i ich stref
przybrzeżnych. Świat roślinny czwartorzędu był podobny do obecnego, gatunków
obcych współczesnej florze było w nim niewiele; istniały jedynie w starszym
plejstocenie, głównie w okresach międzylodowcowych, gdy zamiast tundry
glacjalnej, charakterystycznej dla okresów zlodowaceń, występowała bogata
roślinność leśna, bagienna i wodna. Tundrę glacjalną cechowały karłowate
wierzby, brzoza karłowata i polarna, dębik ośmiopłatkowy, zawciąg Iversena
oraz wiele innych roślin wysokogórskich, północnych i stepowych.
W czwartorzędzie zaczął się kształtować ostatecznie dzisiejszy świat
zwierzęcy; zmiany klimatu spowodowały wyginięcie niektórych gatunków, np.
nosorożca w Ameryce; znacznie zmniejszył się zasięg form ciepłolubnych,
a pojawiły się zimnolubne, które z końcem plejstocenu bądź wyginęły (np.
mamut, nosorożec włochaty), bądź utrzymały się na niewielkich areałach (np.
renifer); znacznie rozprzestrzeniły się gatunki strefy umiarkowanej (np.
tur, żubr, jeleń); najważniejszym faktem było pojawienie się
człowieka.
