Barwniki pochodzenia roślinnego i zwierzęcego
Barwniki te znane i używane były w dawnych czasach, obecnie już raczej nie stosowane. W większości barwniki organiczne są nietrwałe, z wyjątkiem kraplaków i żółcieni indyjskiej. Tracą one kolor pod wpływem światła lub połączenia z barwnikami ołowiowymi i miedziowymi.
Duże znaczenie ma również spoiwo, z którym zostaną utarte. Na przykład niektóre z barwników utarte z białkiem jajka nabierają nadzwyczajnej trwałości.
Własności:
- Nieszkodliwe dla zdrowia.
- Laserunkowe.
- Większa lub mniejsza wrażliwość na światło.
- W oleju schną wolno.
Żółcień indyjska
Odcień złocistożółty. Dość trwała na świetle. W oleju trwalsza niż w akwareli (posiada zdolność częściowego rozpuszczania się w wodzie).
Wybitnie laserunkowa. Oleju bierze 100%. Schnie wolno.
Rozpoznanie:
W gorącym kwasie solnym daje roztwór, który po ochłodzeniu wytrąca biały osad.
Kraplak ![Przypis [1]](../animacje/przycisk.gif)
Znany w starożytności, używany do dzisiaj. Otrzymuje się z korzenia marzanny .
Wysuszony korzeń uciera się na proszek żółto-czerwonej barwy. Roślina ta pochodzi z Cypru. Korzeń jej zawiera w sobie cały szereg związków barwiących, których najważniejszymi są: alizaryna i purpuryna .
Oprócz alizaryny i purpuryny, które dają kolor czerwony, korzeń marzanny posiada takie składniki jak: rubiacyn (żółty), chlorogen (zielony) i erytrozynę (brunatny), które używane są do produkcji samodzielnych barwników o tych odcieniach, a także dla nadania różnych odcieni kraplakom.
W ten sposób otrzymuje się żółte i brązowe kraplaki.
Najtrwalszym składnikiem barwiącym jest alizaryna. Obecnie produkcja barwników z korzeni marzanny odbywa się w bardzo skomplikowany sposób przez wymywanie składników barwiących i osadzanie węglanu sodu.
Alizaryna z glinką i tlenkiem ołowiu daje laki czerwone. Z tlenkiem żelaza – fioletowe, a z chromianami – brunatne.
W sprzedaży spotyka się też kraplaki palone. Nie zawierają one w swoim składzie wody i przez to mają mniejszą skłonność do pęknięć.
Mają odcień fioletowy.
Czerwone kraplaki
Są jedynymi barwnikami z grupy barwników organicznych używanych we wszystkich technikach, nie wykluczając freskowej i stereochromii.
W oleju schną wolno i potrzebują go do 70%.
Kraplaki utarte na maśle przy długim przechowywaniu galarecieją (działanie swobodnych kwasów tłuszczowych zawartych w oleju na glinkę znajdującą się w kraplaku).
Najtrwalsze są kraplaki czerwone. Jasne – wrażliwe na światło.
Obecnie alizarynę produkuje się sztucznie ze smoły pogazowej. Alizaryna syntetyczna nie ustępuje jakością naturalnej.
Kraplak nie łączy się z zieleniami ani z zielonymi podkładami.
Rozpoznanie:
Kraplaki żółte zabarwiają się w roztworze kwasu solnego i siarkowego na kolor czerwony.
Kraplaki czerwone w stężonym kwasie solnym i siarkowym dają kolor żółty.
Karmin
Karmin został odkryty w XVI w.
W XVI w. był zasadniczym barwnikiem w technice olejnej i akwarelowej.
W technice olejnej stracił na popularności przez bardzo powolne wysychanie. Jest barwnikiem wybitnie nietrwałym na świetle.
Surowcem do produkcji karminu są mszyce pasożytujące na kaktusie (Ameryka, Meksyk). Z mszyc tych otrzymuje się tzw. kwas karminowy.
Rozpoznanie:
Rozpuszcza się w amoniaku.
Gumiguta
Laserunkowy, jasnożółty barwnik.
Jest to połączenie żywicy zabarwionej i roślinnego kleju. Tzw. „lak gumigutowy” składa się z substancji barwiącej – gummi gutty i glinki.
Trwałość gumiguty zależy od gatunku barwnika oraz od spoiwa.
W akwareli i z czystym olejem odbarwia się. Z żywicami i woskiem jest trwała. Trwałość jej zwiększa się w połączeniach z żółcienią barytową i kadmami.
Gumiguta była używana przez malarzy średniowiecznych.
Rozpoznanie:
W rozcieńczonym kwasie solnym nie zmienia się.
Po dodaniu alkalii zabarwia się na czerwono.
Indygo
Otrzymuje się z rośliny indigafera disprema, związek barwiący – indigotion (niebieski).
Indigotion został otrzymany syntetycznie w XIX w.
Naturalne indygo znane było w Egipcie.
Później, szeroko stosowane w epoce Odrodzenia, zniszczyło wiele dzieł znanych malarzy (Veronesa).
Trwalsze w akwareli niż w oleju, ale też odbarwia się.
W oleju zielenieje, czernieje i źle kryje. W cienkiej warstwie daje odcień błękitny, jasny, w grubszych – ciemnoniebieski, prawie czarny.
Sztuczne indygo jest czystsze i przyjemniejsze w tonie od naturalnego, gdyż to ostatnie posiada pewną ilość składników ubocznych, osłabiających jego trwałość i zanieczyszczających kolor.
Sepia
Brunatny, laserujący barwnik, najpopularniejszy w akwareli.
Nieodporna na działanie światła, ale nie w takim stopniu jak inne barwniki brunatne pochodzenia organicznego.
Asfalt
Składa się głównie z węglowodorów parafinowych. Poza tym ma w swoim składzie związki siarkowe i azotowe.
Asfalt w stanie naturalnym wydobywano z brzegów Morza Martwego. Był to tzw. „asfalt syryjski” (gatunek stosowany w malarstwie).
Asfalt w stanie surowym rozpuszcza się w oleju i terpentynie, dlatego też do celów malarskich musi być odpowiednio spreparowany.
Zazwyczaj dodaje się do niego terpentyny weneckiej, szelaku , wosku i wszystko razem stapia się.
Asfalt odznacza się laserunkowością i przyjemnym tonem, dlatego też wielu starych mistrzów, szczególnie niderlandzkich, używało go w swojej twórczości.
Potrafiono go dobrze preparować, wskutek czego nie uczynił takich szkód, jakim uległy obrazy malowane asfaltem w XIX w.
Charakterystyczną cechą asfaltu i najbardziej ujemną jest ta, że ma on zdolność rozpuszczania się w oleju i nie daje trwałej warstwy malarskiej. Tworzy bardzo szeroką i nieregularną siatkę pęknięć. Położony w niższych warstwach wypływa na wierzch naruszając warstwy górne. Pod wpływem światła nieco jaśnieje.
Chcąc używać asfaltu, należy go odpowiednio przygotować oraz nie mieszać z innymi barwnikami i kłaść w jednej warstwie.
Obecnie produkowany jest tzw. „brąz Wibesa”, który tonalnie bliski jest asfaltowi i jest bezwzględnie trwały. Składem chemicznym należy do marsów. Jest to bezwodny tlenek żelaza.
Mumia egipska
Brunatny barwnik zbliżony do asfaltu, lecz nie laserunkowy.
Pod wpływem światła, podobnie jak asfalt, jaśnieje, ale jest trwalszy od niego.
Wyjściowym materiałem dla czerni są związki organiczne pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, obrócone w węgiel, kopeć lub sadzę. Surowcem jest drzewo lipowe, gałęzie winogron i kości zwierzęce.
Produkty te są poddane suchej destylacji bez dostępu powietrza, w rezultacie czego otrzymuje się bardziej lub mniej czysty węgiel.
Spalanie różnych olejów przy małym dostępie powietrza w specjalnych aparatach, daje sadzę i kopeć. Sadze i węgiel używane były jako barwniki w głębokiej starożytności.
Własności:
- Nietrujące.
- Odporne na działanie światła.
- Wolnoschnące.
- Trwałe w połączeniach.
- Dobrze kryjące.
Kość słoniowa
Surowiec – kość słoniowa. Obecnie ze zwykłej kości.
Czysty, czarny ton, z bielami – odcień perłowy. Oleju bierze 100%, schnie wolno.
Rozpoznanie:
Spalona na powietrzu daje biały popiół.
Kość palona
Czerń o odcieniu czerwonawym (nawet w rozbiałach). Gatunkowo gorsza od słoniowej, na świetle blednie i gorzej schnie.
Czerń winna
Odcień niebieskawy (w rozbiałach też). Produkuje się przez zwęglenie młodych pędów winorośli.
Należy, na równi z czernią słoniową, do lepszych gatunków.
Używana we wszystkich technikach.
Powyższe czernie odznaczają się bardzo małym ciężarem właściwym i dlatego trudno je ucierać zarówno z olejem jak i z akwarelowym spoiwem.
Przed ucieraniem z olejem dobrze jest zwilżyć sproszkowaną czerń benzyną, a przed ucieraniem z klejami – spirytusem.
Czerń chińska
Kopeć powstały przy spalaniu oleju fugowego (otrzymywany z oleistych ziaren drzewa rosnącego w Chinach i Indiach).
Barwnik bardzo miałki, tłusty, bardzo wolno schnący, dobrze kryjący i silnie barwiący. W malarstwie olejnym należy go używać bardzo ostrożnie ze względu na wolne wysychanie (pęknięcia).
Alizarynowy kraplak
Otrzymywany ze smoły pogazowej o różnych odcieniach. Nie tylko czerwonych, ale i fioletowych.
Sztuczny kraplak jest trwalszy od naturalnego.
Mineralne – ziemne
Chemicznie mało aktywne, żółte i czerwone ugry, bolusy , ultramaryna naturalna, ziemia zielona, umbra.
Mineralne – sztuczne
Chromy zielone, biel barytowa, kobalt niebieski i fioletowy, ceruleina , marsy , czerwienie żelazne (angielska i wenecka), cynober, czernie organiczne.
Mineralne
Bardziej aktywne chemicznie biele: cynkowa i ołowiowa, żółcień neapolitańska, kadmy, kobalt zielony, ultramaryna różnych kolorów.
Organiczne
Alizarynowe kraplaki.
Litopon, biel tytanowa, jasne kadmy, aurypigment, aurealina, chromy żółte, minia, cynober, miedziane.
Organiczne – żółcień indyjska, różowe kraplaki, karmin, gumiguta.
Gips poddany temperaturze 250o - 280oC traci wodę całkowicie, a co za tym idzie – zdolność wiążącą.
Gips pozbawiony jest własności kryjących i dlatego w malarstwie nie jest używany. Używa się go przede wszystkim do gruntów na drewnie.
Użyty w gruntach przewyższa wartością kredę, gdyż jest bardziej od niej elastyczny.
Podobnie jak kreda, służy jako osnowa przy produkcji barwników (np. laki), a także jako wypełniacz przy falsyfikatach. Barwniki fałszowane gipsem nie nadają się do techniki freskowej, gdyż źle wpływają na prawidłowe powstawanie błonki z węglanu wapnia. Mają wpływ również na ton barwnika.
Rozpoznanie:
Łatwo rozpuszcza się w rozcieńczonym kwasie solnym przy podgrzewaniu, nie burzy się podczas rozpuszczania.
Barwniki występujące w tej grupie dzielą się na naturalne i sztuczne.
Naturalne noszą nazwę ziemnych, a także ugrów i składają się głównie z glinki zabarwionej wodnym lub bezwodnym tlenkiem żelaza.
Własności:
- Absolutna trwałość na świetle.
- Nie trujące.
- Tanie.
- Używane we wszystkich technikach.
Ugry żółte
Pod względem chemicznym – glinka zabarwiona wodnym tlenkiem żelaza. Zależnie od natężenia barwy, dzielą się na jasne, ciemne, złociste i oranżowe. Światłotrwałe, dobrze zachowują się w mieszaninach z innymi barwnikami. Używane we wszystkich technikach. Ze względu na dużą zawartość glinki należą do gruboziarnistych, ale kryją dobrze.
Oleju potrzebują od 40 do 60%. Należą do farb średnioschnących.
Ugier oranżowy i złocisty
Zawiera większą ilość wodnego tlenku żelaza niż jasny i dlatego kryje nieco gorzej od jasnego. Należy do barwników półlaserunkowych. Potrzebuje ok. 70% oleju i wysycha wolniej.
Trwały. Często podbarwiany żółtym chromem lub anilinowymi pigmentami.
Ugry ciemne
O większej zawartości tlenku żelaza.
Mają również pewną ilość manganu, dzięki czemu schną prędzej.
Są trwałe, ale w technice olejnej często ciemnieją z powodu większej ilości oleju użytego przy ucieraniu oraz zawartości ciał bitumiczych.
Ugry palone
Otrzymuje się je przez prażenie ugrów żółtych celem nadania im koloru brązowego lub czerwonego.
Są to czerwienie:
- wenecka;
- pompejańsja;
- puccola.
Kolor zależy od wysokości temperatury i czystości surowca.
Z ugrów ciemnych w ten sam sposób otrzymuje się ugry brunatne.
Przez prażenie ugry tracą związaną chemicznie wodę i zmieniają barwę, ale własności swoje zachowują.
Rozpoznanie:
Ugry żółte i czerwone nie rozpuszczają się w alkaliach, spirytusie i wodzie. W rozcieńczonym kwasie solnym rozpuszczają się częściowo zabarwiając roztwór na żółto.
Części gliniaste dają osad. Przy podgrzewaniu ciemnieją.
Ugry czerwone palone rozpuszczają się w rozcieńczonym HCl. Kolor roztworu żółty. Przy podgrzewaniu nie zmieniają koloru.
Siena
Jest to barwnik należący do rzędu barwników ziemnych – ugrów, chociaż znacznie odbiega od nich składem chemicznym. Jest to sól krzemianożelazowa.
Zamiast glinki zawiera krzem zabarwiony wodnym tlenkiem żelaza. Ze względu na swój skład chemiczny siena należy do barwników laserunkowych. Przy ucieraniu potrzebuje oleju od 159 do 241%, dlatego też w technice olejnej ciemnieje i schnie wolno.
Innymi własnościami zbliżona jest do ugrów. Najlepsze gatunki sieny otrzymuje się we Włoszech, niedaleko Sieny – stąd nazwa.
Siena palona
Ma zabarwienie czerwono-brunatne i odznacza się lepszą siłą krycia.
Siena palona używana jest we wszystkich technikach.
Rozpoznanie:
Siena naturalna rozpuszcza się podczas wrzenia w stężonym kwasie solnym, tworząc galaretowaną masę o intensywnym żółto-brązowym kolorze.
Ugry czerwone
Ugry czerwone różnią się w swoim składzie od żółtych jedynie tym, że zabarwione są bezwodnym tlenkiem żelaza.
Występują one w gruntach wulkanicznych i są od razu palone. Wiele z nich, np. rubryka czy bolus, znane były już w starożytności. Wydobywa się je przeważnie we Włoszech.
Sangwina
Glinka + bezwodny tlenek żelaza. Ma zastosowanie przy wyrobie specjalnych ołówków.
Bolus
W zależności od miejsca wydobycia, posiada różny skład chemiczny. Czasem jest to sól krzemowo-żelazowa (jak siena), czasem glinka zabarwiona tlenkiem żelaza (bezwodnym). W XVIII w. bolus miał szerokie zastosowanie przede wszystkim w gruntach.
Czerwień indyjska
Zawiera dużą ilość tlenku żelaza – stąd intensywny kolor czerwony.
Puccola
Posiada złożony skład chemiczny. Oprócz glinki i tlenku żelaza zawiera wapń, magnez i sód.
Wszystkie czerwone ugry są trwałe i używane we wszystkich technikach. W oleju schną dobrze, do ucierania potrzebują go od 45 do 50%.
Ziemia zielona
Składa się z glinki, krzemianów, podtlenków żelaza, manganu, wapnia i sodu. Elementy te są w barwniku związane chemicznie ze sobą. Składniki te, zależnie od miejsca pochodzenia barwnika, występują w różnych proporcjach, co odbija się na odcieniu i właściwościach.
Barwnik ten znany był już w starożytności i używany chętnie do dziś. Wydobywa się go we Włoszech, Tyrolu i na Cyprze. Najlepsze gatunki pochodzą spod Werony i stąd pochodzi nazwa „ziemi werońskiej” (odcień oliwkowy).
Ziemia zielona jest trwała, stosowana we wszystkich technikach. Specjalnie cenna jest w technice freskowej, gdzie służy do lepszego utrwalania niektórych barwników.
W oleju schnie ze średnią szybkością i potrzebuje go 100%.
Ziemia zielona przechowywana długo w stanie naturalnym (proszek) przy dostępie powietrza – brunatnieje (podtlenek żelaza pochłania tlen i przechodzi w wyższy stopień nasycenia – czyli tlenek żelaza).
Przez wypalenie nabiera koloru brunatnego i znana jest pod nazwą „palonej ziemi zielonej”.
Ostatnio używana jest do produkcji zielonych laków.
Rozpoznanie:
Imitację ziemi zielonej przez zmieszanie ugru z lazurem berlińskim wykrywa się przez działanie alkalii na lazur. Podbarwienie organicznymi barwnikami poznaje się próbą ze spirytusem. Obecność miedziowych wykrywa się spirytusem octowym, z którym dają one roztwór niebieski.
Umbra
Składem chemicznym zbliżona do ugrów, lecz zawiera większe ilości wodnego tlenku manganu, który daje jej zabarwienie brunatne. Trwała. Szybko schnie w oleju (mangan), chociaż potrzebuje go w większej ilości (100%).
Używana we wszystkich technikach, zarówno naturalna jak i palona (czerwono-brązowa).
Znana w starożytności, wydobywana we Włoszech w Umbrii.
Rozpoznanie:
Przy podgrzewaniu umbry z kwasem solnym powstaje chlor z charakterystycznym zapachem.
W alkaliach nie rozpuszcza się.
Marsy
Żółte marsy są ugrami otrzymywanymi sztucznie. Mogą się składać z czystego wodnego tlenku żelaza, ale mogą też zawierać w swoim składzie glinkę, gips, tlenek cynku i kredę.
Jednym z prostszych sposobów otrzymywania marsów żółtych jest sposób polegający na zmieszaniu roztworu żelaznego kynopoca z mlekiem wapiennym. Otrzymywany przy tym zielonkawy osad (mieszanina gipsu z wodnym tlenkiem żelaza) poddaje się działaniu powietrza, pod wpływem którego zmienia się kolor zielonkawy na żółty.
Przez prażenie marsów żółtych otrzymuje się marsy oranżowe, czerwone, brązowe i fioletowe.
Kolor tych marsów zależy od temperatury prażenia. Słaba temperatura daje marsy oranżowe, wyższa – ciemniejsze.
Marsy są znacznie bardziej przeźroczyste niż ugry, pod względem trwałości im nie ustępują.
Trwałe we wszystkich technikach i połączeniach. W oleju wysychają wolno. Do ucierania potrzebują od 50 do 60% oleju.
Rozpoznanie:
Marsy składające się z tlenku żelaza i glinki rozpuszczają się całkowicie przy podgrzewaniu w rozcieńczonych kwasach: solnym i azotowym.
Czerwień angielska, caput mortuum , czerwień pompejańska
Lepsze gatunki tych czerwieni składają się z czystego, bezwodnego tlenku żelaza, otrzymanego sztucznie różnymi sposobami: wypalaniem żelaznego kyporoca i innych związków żelaza w czystym stanie w mieszaninach z solą lub saletrą.
Barwniki te mają duży i średni ciężar właściwy. Są trwałe, używane we wszystkich technikach. Siła krycia dobra, oleju potrzebują od 40 do 50%. Schną dobrze.
Rozpoznanie:
W rozcieńczonym kwasie solnym rozpuszczają się przy podgrzaniu, tworząc żółty roztwór. W stężonym HCl rozpuszczają się bez podgrzewania. Szpat i glina wytrącają się w osadzie.
Ołów daje cały rząd barwników koloru białego, żółtego i czerwonego, składających się z różnych tlenków ołowiu i soli ołowiowych, takich jak:
- chromowe;
- chlorowe;
- cyprakowe.
Ołów występujący w barwniku, w tej czy w innej postaci, nadaje mu swoisty charakter.
Własności:
- Dość duży ciężar właściwy.
- Duża siła krycia.
- Większe lub mniejsze własności trujące.
- Wrażliwość na związki siarkowe (czernieje – PbSi).
- Dobrze schnie w oleju i przyspiesza wysychanie innych barwników z nim zmieszanych.
Biel ołowiowa (Kremserweiss)
Znana w głębokiej starożytności.
Wspominają o niej w swoich traktatach Witruwiusz i Pliniusz .
W wiekach średnich wytwarzaniem jej zajmowali się Wenecjanie. Później produkcją tej bieli wsławiło się węgierskie miasto Kremnitz (od nazwy tego miasta powstała nazwa jednego z lepszych gatunków bieli ołowiowej) oraz miasto Krems w Austrii, od którego bierze początek najbardziej popularna nazwa tej bieli – kremska.
Pod względem chemicznym jest to zasadowy węglan ołowiu.
Siła krycia bieli ołowiowej polega na zawartości wodorotlenku ołowiu Pb(OH)2. Węglan ołowiu 2PbCO3 jest słabo kryjący. Jeżeli biel ołowiowa poddana zostanie działaniu wilgoci i dwutlenku węgla z powietrza, wodorotlenek ołowiu przechodzi w węglan ołowiu, co powoduje prześwitywanie bieli ołowiowej.
Biel ołowiowa odznacza się elastycznością i dlatego nawet grubsze jej warstwy nie podlegają z czasem pękaniu.
Elastyczność tę dają tzw. „mydła ołowiowe” powstające z połączeń tłuszczu (oleju) z grupą zasadową wchodzącą w skład bieli ołowiowej.
Powstaje związek chemiczny zwany linoleatem. Linoleaty nie ulegają hydrolizie i stąd odporność bieli ołowiowej na wilgoć.
Podczas prażenia biel ołowiowa zmienia kolor na różowy. Tłumaczy się to przejściem jej w tlenek ołowiu – minię.
Biel ołowiowa przyspiesza proces wysychania oleju lub farb z nią związanych (działa jak sykatywa). Silnie trująca wywołuje chorobę zwaną „ołowicą”.
Odporna na światło i działania atmosferyczne. Używana we wszystkich technikach oprócz ściennej i stereochromii. Wrażliwa na alkalia. Ilość oleju potrzebna do ucierania waha się od 8 do 14%.
Istnieją cztery sposoby produkcji bieli ołowiowej:
1. Wenecki albo holenderski:
Spiralnie zwinięte listki ołowiu umieszczano w glinianym garnku i na dno garnka wlewano kwas octowy. Naczynie okrywano jakimś tworzywem zawierającym substancje gnilne i wydzielającym ciepło. Pod wpływem ciepła kwas octowy parował i reagował z ołowiem, wytwarzając, z pomocą tlenu zawartego w powietrzu, sól octowo-ołowiową.
Otrzymana w ten sposób sól, pod działaniem CO2 wydzielającego się z substancji gnilnych okrywających naczynie, zamieniała się w zasadowy węglan ołowiu.
2. Niemiecki sposób otrzymywania bieli ołowiowej:
Listki ołowiu umieszczano w drewnianej komorze, przez podłogę której wydzielały się opary kwasu octowego, wody i CO2 otrzymywanego przez spalanie drzewa lub węgla kamiennego. Zachodził identyczny proces chemiczny jak w sposobie weneckim.
Biel otrzymywana tymi sposobami była spłukiwana wodą w celu oczyszczenia z tzw. „cukru ołowiowego”. Następnie ucierano ją z wodą, suszono i poddawano sproszkowaniu.
3. Angielski sposób:
Glejtę ołowiową mieszano z cukrem ołowiowym i poddawano działaniu CO2.
4. Francuski sposób:
Na roztwór cukru ołowiowego oddziaływano CO2 lub sodą. Otrzymywano produkt bardzo czysty, lecz słabo kryjący.
Ostatnio otrzymuje się biel ołowiową przy pomocy elektrolizy.
Rozpoznanie:
Prażona – nabiera odcienia oranżowego, po ostudzeniu przechodzącego w jasnożółty. Rozpuszcza się w rozcieńczonym kwasie azotowym lub octowym, w zwykłej temperaturze dając bezbarwny, przeźroczysty roztwór bez osadu.
Osad jest oznaką domieszek.
Minia
Barwnik o jaskrawym, czerwono-oranżowym odcieniu, znany już w starożytności. Pod względem chemicznym – tlenek ołowiu (o wyższym stopniu utlenienia niż zwykły tlenek ołowiu). Lepszy gatunek minii otrzymywano przez prażenie bieli ołowiowej.
Oleju potrzebuje od 10 do 15%, schnie szybko. W połączeniu z barwnikami roślinnymi odbarwia je odbarwiając się jednocześnie sama.
Traci również swój kolor po zmieszaniu z bielą ołowiową i pod działaniem światła.
Odporna na alkalia i przez to może być stosowana w technice freskowej i stereochromii.
Rozpoznanie:
Stężony kwas octowy rozpuszcza minię całkowicie, tworząc octowo-ołowiową sól.
Palety
Drewno niepękające, twarde, nasycone pokostem lub żywicą.
Pędzle
Szczecinowe: płaskie lub okrągłe. Miękkie: borsucze, wiewiórcze.
Mycie pędzli: woda i mydło, benzyna, terpentyna.
Przechowywanie pędzli: zawieszone w nieschnącym oleju.
Powrót
[1] Kraplak (niem. Krapplack) – czerwony barwnik wydobywany dawniej z korzeni marzanny, obecnie otrzymywany syntetycznie, stosowany dziś w malarstwie i fotografice.
[2] Marzanna farbiarska (Rubia tinctorum) – szczeciniasto owłosiona bylina z pd.-zach. Azji; była uprawiana dla kłącza zawierającego czerwone barwniki (gł. alizarynę).
[3] Alizaryna (hiszp., z ar. al asãru=wyciśnięty sok) – chem. związek organiczny, otrzymywany dawniej z korzeni marzanny farbiarskiej, obecnie sztucznie; jest substancją wyjściową w produkcji wielu barwników.
[4] Purpuryna (łac. purpura = kolor purpurowy) – chem. barwnik organiczny stosowany jako półprodukt do otrzymywania zaprawowych barwników kwasowych oraz w chemii analitycznej.
[5] Laka (śrdw. -łac. laca, z ar.) – pigment organiczny otrzymywany z barwnika rozpuszczalnego w wodzie przez wytrącenie w postaci nierozpuszczalnej lub trwałe osadzenie na podłożu; ma zastosowanie w przemyśle farb i lakierów.
[6] Gumiguta (łac. gummi = żywica, guma + mal. getah = żywica) – barwna, plastyczna substancja otrzymywana przez odparowanie soku mlecznego, uzyskanego z niektórych gatunków drzew należących do rodzaju Garcinia; ma zastosowanie w malarstwie artystycznym.
[7] Sepia (gr. sepia) – 1. zool. Sepia officinalis, mięczak z rodziny Sepiidae, z gromady głowonogów (Cephalopoda), mający silnie rozwinięty gruczoł, którego ciemnobrunatna wydzielina używana jest jako barwnik; żyje w Atlantyku i w M. Śródziemnym; mątwa. 2. Ciemnobrunatny barwnik otrzymywany z gruczołu atramentowego sepii, stosowany w technice akwarelowej, w fotografice itp. (daw. jako atrament); kolor rudobrązowy; także rysunek lub akwarela wykonane tym barwnikiem.
[8] Asfalt (gr. ásphaltos) – smoła ziemna, twarda i czarna, produkt wietrzenia ropy naftowej, służąca m.in. do produkcji farb i lakierów.
[9] Terpentyna (śrdw.-łac. terpentinus = terpentynowy; z gr. terébinthos = drzewo terpentynowe) – bezbarwna lub zielono-żółta ciecz, o charakterystycznym zapachu, składnik żywic drzew iglastych, gł. sosny; stosowana jako rozpuszczalnik farb, lakierów i pokostów.
[10] Szelak (niem. Schellack, z hol. dosł. lak z łusek rybich) – produkt przerobu żywicy naturalnej, wydzieliny owadów z rzędu pluskwiaków, pasożytujących na niektórych drzewach w tropikalnej Azji; używany m.in. do wyrobu farb i atramentów.
[11] Bolus (łac., z gr. bõlos = gleba, bryła ziemi) – glinka biała, czerwono-brązowa lub żółtawa, zależnie od zawartości zabarwiających tlenków żelaza, stosowana w spoiwie klejowym lub olejnym jako wykończeniowa warstwa zaprawy malarskiej obrazów olejnych; pulment.
[12] Ceruleina (łac. caeruleus = błękitny, ciemnozielony) – syntetyczny barwnik stosowany dawniej do barwienia wełny, dający (zwykle na zaprawie chromowej) trwałe, zielono-oliwkowe wybarwienie.
[13] Marsy – ugry otrzymywane sztucznie.
[14] Gips (gr. gýpsos) – minerał barwy białej, uwodniony siarczan wapnia; wypalony i zmielony stosowany przy wyrobie sztukaterii (ornament rzeźbiarski ze stiuku), w przemyśle chemicznym, szklarskim i ceramicznym, w chirurgii, a także do użyźniania gleb ubogich w wapń.
[15] Anilina (port. anil = indygo, z ar. an-níl, od sanskr. nîla = niebieski) – chem. związek organiczny, bezbarwna, oleista ciecz o charakterystycznym zapachu, trudno rozpuszczalna w wodzie; surowiec do otrzymywania licznych barwników.
[16] Rubryka (łac. rubrica = tytuł prawa napisany czerwoną farbą) – dokonane czerwoną farbą napisy w starych rękopisach i drukach.
[17] Sangwina (fr. sanguine) – szt. a) miękka czerwono-brązowa kredka używana do szkiców i rysunków; b) rysunek wykonany taką kredką.
[18] Caput mortuum (łac. dosł. martwa głowa) – chem. czerwony barwnik (pigment) mineralny; tlenek żelazowy otrzymywany przez prażenie siarczanu żelazawego, stosowany w malarstwie od najdawniejszych czasów we wszystkich technikach.
[19] Witruwiusz (Marcus Vitruvius Pollio - I w. p.n.e.) – architekt rzymski z czasów Augusta; dzieło teoretyczne O architekturze ksiąg dziesięć (De architektura libri decem).
[20] Pliniusz Starszy (Caius Plinius Secundus, 23 - 79) – autor wielotomowej Historii naturalnej, encyklopedii z zakresu geografii, etnografii, zoologii, botaniki, mineralogii i historii sztuki; inne prace nie zachowane; zginął w czasie wybuchu Wezuwiusza.
[21] Hydroliza (hydro- + gr. lýsis = rozłożenie) – chem. rozkład substancji chemicznych pod wpływem wody.
[22] Glejta (niem. Glätte = gładkość, połysk) – związek chemiczny, tlenek ołowiowy koloru żółto-czerwonawego lub żółtego, stosowany do produkcji szkła, farb itp.