Home

Paul Cézanne (1839 - 1906) - Góra św. Wiktorii, 1900

O Cézanne
Lakiery i żywice | Lakiery jako spoiwo | Żywice | Żywice średniotwarde | Rozpuszczalniki | Werniksy | Matowe farby olejne

Lakiery i żywice

Lakiery (werniksy) mają ogromne znaczenie w malarstwie jako dodatek do spoiw oraz jako werniksy powłokowe (końcowe).
Lakiery są to roztwory żywic w różnych rozpuszczalnikach.

Rodzaje lakierów: Zastosowanie: Lakier powłokowy powinien odpowiadać następującym warunkom:
  1. Powinien chronić obraz od destrukcyjnych wpływów atmosferycznych (zanieczyszczenia, temperatura, wilgoć, gazy).
  2. Powinien być zwarty i elastyczny, ażeby warstwa malarska mogła normalnie „pracować” w warunkach zmiennej temperatury i wilgotności powietrza.
  3. Nie może zmniejszać elastyczności warstwy malarskiej i podobrazia.
  4. Musi być bezbarwny i przeźroczysty.
  5. Powinien łatwo rozprowadzać się w cienkiej warstwie.
  6. Nie może tworzyć pęcherzyków.
  7. Musi być łatwo usuwalny.
  8. Nie może mieć zbyt dużego połysku.
  9. Powinien zabezpieczać obraz przed urazami zewnętrznymi oraz zanieczyszczeniami.
Czasem werniks powłokowy bywa celowo podbarwiany.
Większość starych obrazów posiada warstwę pożółkłego lakieru.
Obrazy olejne wymagają werniksowania ze względu na rozkład i czernienie niektórych barwników czułych na działanie siarkowodoru (ołowiowe, miedziowe). Powłoka lakieru izoluje obraz od tych wpływów.
Ponieważ lakiery z czasem żółkną, należy je co pewien czas usuwać.
Aby usuwanie lakieru przebiegało bez szkody dla powierzchni obrazu, powinno się stosować żywice miękkie, takie jak domowa lub mastyks, rozpuszczone w wodnych olejkach.

Paul Cézanne (1839 - 1906) - Grający w karty, 1890-92

Lakiery jako spoiwo

Lakiery są sporządzane z żywic, olejów schnących oraz olejków lotnych.
Żywice mogą być twarde lub miękkie.
Dodatek lakieru do spoiwa daje dobrą przyczepność warstwy malarskiej do gruntu, zwiększa wewnętrzną spoistość warstwy malarskiej oraz ułatwia laserowanie. Wzmacnia też strukturę warstwy malarskiej oraz zmniejsza stopień ciemnienia barwników i uodparnia na wilgoć.
Na ogół żywice odznaczają się większą przeźroczystością niż oleje i posiadają większy od nich połysk, dlatego też olejno-żywiczna warstwa malarska posiada głębsze nasycenie kolorystyczne niż sam olej.
W procesie wysychania warstwy malarskiej żywice odgrywają dużą rolę – wysychają zupełnie inaczej niż olej: nieznacznie zmniejszają swoją objętość jedynie w stadium ulatniania się lotnych olejków służących jako rozpuszczalnik, później objętość ich nie ulega zmianie. Dlatego też cząstki oleju w obecności żywic nie są zdolne w takim stopniu ulegać wahaniom objętościowym podczas wysychania jak w czystym oleju i warstwie malarskiej nie grozi kurczliwość, marszczenie się lub ostre pękanie.
W tym wypadku ważną rolę odgrywają lotne olejki, które ulatniając się zmniejszają objętość spoiwa w farbach, tj. działają w kierunku przeciwnym niż olej, który w pierwszej fazie wysychania zwiększa objętość.
Proces wysychania żywic przebiega jednocześnie w całej grubości warstwy zaczynając od dołu, podczas gdy oleje zaczynają wysychać od powierzchni.

Wynika z tego, że dodatek żywic do farb olejnych przyczynia się do równomiernego wysychania warstwy malarskiej oraz przyspiesza ten proces.


Szybsze wysychanie farb olejno-lakierowych ustrzega przed tworzeniem się matowych plam. Oprócz tego mają one mniejszą zdolność żółknięcia i ciemnienia, gdyż zawierają mniej oleju. Poprawiają przyczepność do powierzchni podobrazia oraz powodują wzajemną spoistość barwników, ponieważ zawarte w nich lotne olejki zdolne są rozpuszczać żywicę dolnej warstwy i w ten sposób zespalają poszczególne warstwy w jedną całość.
Do spoiw należy stosować żywice w rozpuszczalnikach łącznie z olejem, ponieważ same nie posiadają elastyczności. Do tych celów lepiej nadają się żywice twarde, chociaż na przykład dodatek terpentyny weneckiej (jednej z najbardziej miękkich żywic) również daje dobre rezultaty.

Skład spoiwa z lakieru: Skład spoiwa z lakieru

Żywice

Żywice otrzymuje się z licznych gatunków drzew iglastych i liściastych przez utlenienie lub polimeryzację Przypis [1] lotnych olei tych drzew. Są one ciałami niejednolitymi tak pod względem chemicznym jak i fizycznym. W stanie naturalnym są substancjami twardymi. Występują w postaci bryłek o różnych kształtach, wielkości i zabarwieniu oraz różnym stopniu przeźroczystości.
Żywice są nierozpuszczalne w wodzie, rozpuszczają się natomiast w olejach lotnych, w olejach schnących oraz w różnych rozpuszczalnikach organicznych.
Żywice w stanie stałym najczęściej posiadają budowę bezpostaciową i nie ulatniają się w normalnej temperaturze. W wyższych temperaturach stapiają się.

W zależności od stopnia twardości żywice dzielimy na: Do najtrwalszych należą bursztyn i kopale Przypis [2].

Kopale

Pochodzą z krajów tropikalnych (Indie, Afryka, Ameryka Południowa i Australia). Należą do żywic kwaśnych.

Kopal zanzibarski (wschodnia Afryka)

Pod względem twardości ustępuje tylko bursztynowi. Temperatura topnienia: 160 ÷ 360ºC. Ma kształt płaskich bryłek o żółtym zabarwieniu oraz charakterystycznej, chropowatej powierzchni (tzw. „gęsia skórka”).
W przełomie szklisty, słabo zabarwiony.
Rozpuszcza się częściowo w spirytusie, acetonie, eterze, chloroformie i benzenie oraz w oleju rozmarynowym (działanie zmiękczające).

Paul Cézanne (1839 - 1906) - Kąpiące się, 1899 - 1906

Mozambik

Kopal madagaskarski (wschodnioafrykański). Pod względem trwałości zbliżony do zanzibarskiego.

Kauri

Posiada wiele odmian. Zbierany jest w olbrzymich ilościach w Nowej Zelandii w postaci brył.
Temperatura topnienia 120 ÷ 180ºC. Rozpuszcza się w alkoholu amylowym i w mieszaninie spirytusu z acetonem.
W chloroformie, acetonie, toluenie rozpuszcza się częściowo.

Manilla

Występuje w przeszło 50 odmianach rozpuszczonych w rozpuszczalnikach kombinowanych, takich jak spirytus z terpentyną, aceton z terpentyną.
Wszystkie odmiany rozpuszczają się w acetonie. Temperatura topnienia 112 ÷ 190ºC.

Najtrwalsze są kopale afrykańskie. Azjatyckie są średniej twardości, australijskie są najmiększe.

Bursztyn

Żywica występująca w złożach ziemi. Główne złoża znajdują się u brzegów Bałtyku.
Kolor od jasnożółtego do ciemnobrązowego, przejrzysty lub mlecznomętny.
Gatunek szlachetny, tzw. „suecynit”, pochodzi z drzew Pinus suecinifera. Jest to najtwardsza żywica naturalna znana od czasów najdawniejszych i niezmiernie trudno rozpuszczalna.
Topi się w temperaturze 365 ÷ 380ºC.
W spirytusie rozpuszcza się do 30%, w eterze do 20%, w chloroformie 25%.
Niewielkie ilości bursztynu dają się rozpuścić w wysokich temperaturach w oleju na gotowany lakier olejny, bardzo ciemny (prawie czarny).
Przez suchą destylację bursztynu w temperaturze 400°C przechodzi on w kalafonię Przypis [3] bursztynową, która jest rozpuszczalna w ciepłych olejach.
Próby bezpośredniego rozpuszczania bursztynu udały się tylko częściowo.
Lakiery bursztynowe nie nadają się do werniksowania powierzchni obrazów, gdyż żółkną, tracą z czasem swoją przejrzystość i są trudne do usunięcia (twarde).
Na zimno bursztyn się nie rozpuszcza.
W przeciwieństwie do kopali, które głównie składają się z kwasów żywicznych, najważniejszą częścią składową bursztynu są złożone estry Przypis [4] zawierające spirytusy i kwasy żywiczne.
Wszystkie kopale i bursztyn poddaje się suchej destylacji, a dopiero potem rozpuszcza się w oleju na gorąco lub w innych rozpuszczalnikach.

Paul Cézanne (1839 - 1906) - Martwa natura z gipsowym kupidynem, 1895

Żywice średniotwarde

Sandarak

Żywica wydzielana przez drzewa Afryki północnej (Maroko, Algier).
Występuje w postaci podłużnych kropli o żółtawym zabarwieniu i szklistym przełomie.
Kruchy, pod względem twardości zbliżony do kopalu kauri.
Temperatura topnienia 145 ÷ 148ºC.
Rozpuszcza się w alkoholu, eterze, olejku lawendowym i spikowym.
Dawniej sandarakiem nazywano gumę jałowcową lub sosnową.
Sandarak bywał używany do tempery jako werniks końcowy lub międzywarstwowy.
Mimo iż lakiery sandarakowe niezbyt żółkną, należą jednak do gorszych od mastyksowych (kruche).
Sandarak należy do żywic kwaśnych.

Mastyks (żywica fistaszkowa)

Najlepsze gatunki mastyksu to mastyks bombajski, wschodnioafrykański i wschodnioindyjski.
Jasnożółty, w kształcie kropelek.
Powierzchnia matowa, w przełomie połyskliwy.
Mięknie w palcach, pod naciskiem zębów nie kruszy się lecz zbija.
Pod względem twardości jest pośredni między sandarakiem a damarą.
Mięknie w temperaturze 90°C, topi się w temperaturze 105 ÷ 120ºC.
Rozpuszcza się łatwo w terpentynie, eterze i benzenie. Przed użyciem należy go sproszkować i lekko ogrzać, aby utracił wilgotność.
Mastyks rozpuszczony w terpentynie lub toluenie Przypis [5] stosuje się jako werniks do obrazów.
Posiada skłonność do pękania i ciemnienia.
Należy do żywic neutralnych.

Damara

Żywica drzew liściastych podzwrotnikowych (Indie, Cejlon, Birma, Indochiny, Sumatra, Filipiny). Najpopularniejsze odmiany to singapur i batawia.
Najlepiej rozpuszcza się w terpentynie.
Przed rozpuszczeniem należy ją dobrze wysuszyć, gdyż zawiera dużo wilgoci i – podobnie jak kopal manilla – w lakierze mętnieje od wilgoci. Cały lakier staje się wówczas mętny i nie nadaje się do użytku.
Werniks damarowy długo jest bezbarwny i nie tak szybko żółknie jak inne lakiery.
Damarę rozpuszczoną w oleju można stosować jako lakier do malowania.
Należy do żywic neutralnych. Topi się w temperaturze 100 ÷ 150ºC.

Kalafonia

Otrzymuje się ją podczas produkcji terpentyny.
Kolor od jasnożółtego do brunatnego. Miękka, krucha, topi się w temperaturze 75 ÷ 78ºC. Kwaśna. Rozpuszcza się w spirytusie, acetonie, terpentynie, toluenie oraz w alkaliach, tworząc mydła żywiczne.
W malarstwie nie ma zastosowania – kwas abietynowy reaguje z niektórymi barwnikami.
Dzięki reakcji kwaśnej niezastąpiona w produkcji sykatyw.

Szelak

Żywica egzotyczna. W stanie surowym jest czerwony. Służy do produkcji farby czerwonej.
Zawiera 75% żywicy, 5% wosku i 6% barwnika.
Żółty, w cienkich listkach.
Rozpuszcza się w spirytusie, boraksie lub w mocnych alkaliach.
Z amoniakiem, po podgrzaniu, daje lakiery wodne.
Od innych żywic tym się różni, że nie rozpuszcza się w olejach schnących, ponieważ nie zawiera kwasów żywicznych, lecz tłuszczowe.
Topi się w temperaturze 100 ÷ 115ºC.
Szelak odbiela się, lecz od powietrza ciemnieje.
Należy go przechowywać w wodzie.

Paul Cézanne (1839 - 1906) - Martwa natura z koszem jabłek, 1890-94

Balsamy

Żywice występujące w stanie półpłynnym lub płynnym noszą nazwę balsamów. Są one naturalnym roztworem żywic w lotnych olejkach roślinnych.
Część olejków zawartych w balsamach należy do lotnych węglowodorów, inne zaś do nieulatniających się.
Żywice wchodzące w skład balsamów mogą być wydobywane sztucznie, przy czym z różnych balsamów uzyskuje się żywice o różnym stopniu twardości. Wszystkie żywice otrzymywane tą drogą należą do żywic miękkich.
Balsam to gęsta ciecz wydzielana przez niektóre drzewa, zwłaszcza szpilkowe.
Balsamy nie łączą się z wodą, ale dają połączenia z olejem i rozpuszczalnikami używanymi przy wyrobie farb i werniksów.
W zależności od swojego pochodzenia, balsamy mają różne konsystencje, barwę i przeźroczystość. Na skutek ulatniania się z nich lotnych olejków, balsamy gęstnieją, a niektóre z nich po pewnym czasie nawet twardnieją.
Główne części składowe balsamów to kwas abietynowy Przypis [6] i pimarowy oraz w znikomej części rezeny (żywiczany).

Balsam kopaura

Pochodzi z drzew Capaifera (Ameryka Południowa). Stanowi roztwór miękiej żywicy w lotnym olejku (40 ÷ 90%).

Odmiany:
  1. Macariba – gęsty.
  2. Para – rzadszy.
Zabarwienie jasnożółte, charakterystyczny zapach, gorzki smak.
Na szkle wysycha w ciągu czterech dni tworząc twardą i gładką błonę.
Jest bardzo dobrym dodatkiem do farb olejnych i przyczynia się do ich równomiernego wysychania. Odporny na działanie wilgoci.
Stosuje się go do regeneracji starych lakierów (metoda Petenkoffera).
Po wyschnięciu należy do żywic twardych lecz kruchych.

Balsam kanadyjski

Bierze się z wycieków jodły i innych odmian. Bezbarwny i przeźroczysty. Temperatura wrzenia 150°C. Po stwardnieniu nie krystalizuje i nie czernieje (bywa stosowany do sklejania szkieł).
Rozpuszcza się w wielu rodzajach rozpuszczalników oraz w olejach. Należy do naturalnych lakierów malarskich.
Dodany do farb olejnych nie czerni ich, lecz nadaje dobrą konsystencję i częściowo wstrzymuje ich wysychanie.

Terpentyna wenecka

Bierze się z modrzewia austriackiego. Stosowana do spoiw laserujących już w renesansie.
Gęsta, bezbarwna, przeźroczysta ciecz. Posiada zapach cytryny i nie ulega krystalizacji.
Po dłuższym staniu nabiera słabej, niebieskawej fluorescencji Przypis [7].
Rozpuszcza się w alkoholu, acetonie, chloroformie, terpentynie i toluenie.

Terpentyna strassburska

Uzyskiwana ze srebrnego świerku tyrolskiego. Pachnie cytryną. Smak gorzki.
Bardziej ciekła i lepiej schnąca niż terpentyna wenecka.
Posiada wszystkie zalety terpentyny weneckiej. Powszechnie używana w XVI w., znana w starożytności.
Jeśli terpentynę wenecką lub strassburską zmiesza się z olejem, lakier tą drogą otrzymany jest lepszy od grupy lakierów z żywic gotowanych w oleju.

Paul Cézanne (1839 - 1906) - Chłopiec z czaszką, 1896-98

Rozpuszczalniki

Jako rozpuszczalników żywic używa się takich cieczy, które możliwie szybko i całkowicie ulatniają się lub wysychają na twarde błony.

Rozpuszczalniki są to związki organiczne ciekłe, które są zdolne rozpuszczać inne, zwłaszcza stałe, produkty organiczne.


Każdy rozpuszczalnik wywiera swoisty wpływ na przyrządzony na nim lakier.
Różnią się one pod względem pochodzenia jak i odrębnego składu chemicznego.
Najstarszymi rozpuszczalnikami żywic są oleje (lniany i orzechowy). Rozpuszczano w nich kopale i bursztyn.
Do produkcji lakierów olejnych używa się oleju bielonego surowego lub polimeryzowanego.

W zależności od użytego oleju, otrzymujemy różne lakiery:
  1. Lakiery na oleju szybkoschnącym (tungowym).
  2. Lakiery na olejach schnących.
  3. Lakiery na olejach półschnących.
Duże znaczenie dla zdolności i własności błonotwórczych lakieru ma uprzednia obróbka oleju.

W zależności od zawartości oleju w lakierach, dzielimy je na:
  1. Tłuste, o maksymalnej zawartości oleju.
  2. Średniotłuste, o średniej ilości oleju.
  3. Chude, o minimalnej ilości oleju.

Lakiery tłuste

Dzięki dużej zawartości oleju są bardzo elastyczne i odporne na czynniki atmosferyczne. Odznaczają się jednak mniejszą twardością.

Lakiery średniotłuste

Dają błony twarde, odporne na działanie czynników atmosferycznych.

Lakiery chude

Zawierają maksymalną ilość żywicy i są najbardziej zbliżone do lakierów czystożywicznych.
Wysychają z największą łatwością i szybkością.
Z twardymi żywicami dają błony twarde lecz kruche. Mało odporne na czynniki atmosferyczne.
Jako lakiery powłokowe raczej nie stosowane, gdyż z trudem się usuwają i ciemnieją.

Poza olejami żywice rozpuszczają się w: Lakiery olejne, spirytusowe i terpentynowe służą do usuwania zmatowień, do rozrzedzania lub rozcierania farb oraz do pokrywania powierzchni ukończonego obrazu, a także jako dodatek do malowania.

Paul Cézanne (1839 - 1906) - Wielka sosna, 1892-96

Werniksy

Na powierzchniach obrazów stosuje się werniksy z żywic miękkich i lotnych olejków.

Werniks mastyksowy

Skład: Skład werniksu mastyksowego

Werniks damarowy

Skład: Skład werniksu damarowego

Podczas rozpuszczania żywic można dodawać tłuczone szkło, co zapobiega ich zbijaniu się w grudki.
Do werniksu używa się żywicy czystej, a jeśli chodzi o damarę, to bierze się tę z błyszczącą powierzchnią, gdyż taka zawiera w sobie mniej wody.
Damarę należy przed rozpuszczeniem stopić, a gdy przestanie się pienić, dodać terpentyny, która ją rozpuści.
Balsam kapajski może być naturalnym werniksem. Najczęściej jednak stosuje się werniksy damarowe i mastyksowe.

Werniksy mastyksowe są mocniej zabarwione, z czasem bardziej żółkną, lecz na długo zachowują przejrzystość.

Werniksy damarowe są jasne, lecz na skutek wilgoci tracą szybko przejrzystość.

Zmętniały damarowy werniks można regenerować oparami spirytusu.
Żywicę po rozpuszczeniu w rozpuszczalniku przecedza się i odstawia na pewien czas, aby zanieczyszczenia osiadły na dnie.

Matowe farby olejne

Otrzymuje się je przez dodawanie wosku do farb podczas malowania, albo też pokrywa się obraz po jego ukończeniu matowym werniksem.
Do farb wprowadza się wosk rozpuszczając go w terpentynie i dodając do lakieru, którym następnie rozrzedza się farby.

Skład werniksu woskowego:

Wosk

Skład chemiczny: estry kwasu palmitynowego.
Temperatura topnienia: 63 ÷ 65°C.
W cieple mięknie, na mrozie kruszeje.
Na zimno rozpuszcza się w terpentynie, toluenie, benzenie, nafcie i chloroformie.
W olejach tłustych rozpuszcza się przy podgrzewaniu, po ostudzeniu – oddziela się.
Z alkaliami w wodzie emulguje.
Chemicznie mało aktywny, używany w malarstwie od zamierzchłych czasów.
Nieoczyszczony zawiera w sobie resztki miodu i pyłek kwiatów.
Oczyszcza się go przez kilkakrotne gotowanie w wodzie.
Wybiela się go, jak len, na słońcu i powietrzu (strugany).
Barwa wosku jest nietrwała.

Mona Lisa Powrót
Część pierwsza | Część druga | Część trzecia | Część czwarta | Część piąta | Część szósta
Część siódma | Część ósma | Część dziewiąta | Część dziesiąta | Część jedenasta | Część dwunasta
Spis treści | Przypisy
[1] Polimeryzacja (gr. polymerés = złożony z wielu części) – chem. reakcja chemiczna, podczas której wiele pojedynczych cząsteczek tego samego związku łączy się samorzutnie lub pod wpływem katalizatorów w zespoły, tworząc związki makrocząsteczkowe o bardzo dużym ciężarze cząsteczkowym, różniące się od poprzednich właściwościami chemicznymi i fizycznymi, przy czym nie powstają żadne produkty uboczne.

[2] Kopal (hiszp. copal z azteckiego) – twarda, trudno topliwa żywica naturalna wydobywana z ziemi lub niekiedy zbierana bezpośrednio z drzew; stanowi zestalony wyciek różnych drzew tropikalnych – kopalnych i współczesnych; przypomina bursztyn o barwie od białej do brązowej; stosowana głównie do wyrobu lakierów.

[3] Kalafonia (gr. Kolophõn, starożytne miasto w Azji Mniejszej) – masa żółtawoczerwona lub ciemnobrązowa, przezroczysta i łamliwa, otrzymywana jako pozostałość po oddestylowaniu z parą wodną lotnego oleju terpentynowego z żywic drzew iglastych; używana w przemyśle lakierniczym, tekstylnym, mydlarskim itp. oraz do nacierania włosia smyczków.

[4] Estry (niem. Ester, od Es(sig) = ocet + (Ä)ther = eter) – chem. związki organiczne powstające przez działanie kwasów na alkohole; zwykle o przyjemnej charakterystycznej woni owoców; stosowane m.in. jako rozpuszczalniki oraz do produkcji tworzyw sztucznych.

[5] Toluen (Tolu, miasto w Kolumbii) – chem. związek organiczny, węglowodór, aromatyczna, bezbarwna ciecz otrzymywana podczas destylacji smoły pogazowej; stosowany jako rozpuszczalnik, surowiec chemiczny oraz jako dodatek do paliw.

[6] Abietyna (łac. abies, D. ~etis = jodła, świerk) – substancja żywiczna z drzew iglastych.

[7] Fluorescencja (łac. fluor = płynięcie, prąd) – fiz. samorzutne świecenie niektórych ciał bezpośrednio po pochłonięciu promieniowania.

[8] Eter (łac. aether, z gr. aithér) – chem. ciecz bezbarwna o charakterystycznym zapachu, używana jako narkotyk i rozpuszczalnik, a także ze względu na silne parowanie jako oziębiacz.

[9] Aceton (łac. acetum = ocet) – chem. związek organiczny, bezbarwna, łatwopalna ciecz, mieszająca się z wodą; otrzymywany z acetylenu lub podczas suchej destylacji drewna, stosowany do syntez chemicznych i jako uniwersalny rozpuszczalnik.

[10] Kamfora (śrdw.-łac. camphora, z ar. kãfúr) – chem. keton terpenowy wydobywany z drzewa kamforowego albo otrzymywany syntetycznie z terpentyny, w postaci bezbarwnej, krystalicznej masy o charakterystycznym zapachu i piekąco gorzkim smaku, ulatniający się szybko już w temperaturze pokojowej; stosowany do wyrobu celuloidu, prochu bezdymnego oraz w medycynie jako środek pobudzający ośrodek oddechowy i krążenia.

[11] Benzen (śrdw.-łac. benzoe = żywica jednego z drzew egzotycznych) – chem. węglowodór aromatyczny, bezbarwna łatwopalna ciecz otrzymywana głównie ze smoły pogazowej; dobry rozpuszczalnik żywic i tłuszczów.