Słowo „fresk” po włosku oznacza „świeży”.
Potocznie mianem „fresku” określa się malarstwo ścienne bez względu na technikę wykonania.
Terminologia ta nie jest słuszna, gdyż słowo „fresk” oznacza specyficzną technikę ścienną wykonywaną na świeżym, mokrym tynku.
Rodzaje fresku:
- „buon fresco”,
- czyli mokry, świeży;
- „fresco a secco”,
- czyli suchy, na wyschniętym tynku;
- „metoda freskowa”,
- czyli połączenie fresku z temperą.
We wszystkich przypadkach spoiwem dla barwników jest wapno (ściślej: woda wapienna).
Powyższa terminologia ma znaczenie raczej historyczne, gdyż w ten sposób dawniej nazywano technikę wapienną.
Historia nie precyzuje, kiedy dokładnie zostało wprowadzone wapno jako spoiwo w malarstwie ściennym. Analizy wykazały, że już w starożytnej Grecji znana była technika malowania na świeżym tynku.
Tynki pod fresk były specjalnie wygładzane, aż do połysku, i niezmiernie trwałe (kilkuwarstwowe).
Od Greków przejęli tę technikę Rzymianie, o czym świadczą malowidła w Herkulanum i Pompei ![Przypis [1]](../animacje/przycisk.gif)
.
U Rzymian są również znane dwa sposoby malowania:
na świeżym i na wyschniętym tynku.
Niższe warstwy tynku składały się z wapna i piasku, wyższe – z wapna i tłuczonego marmuru (do siedmiu warstw).
W celu ochrony tynku przed pękaniem, dodawano do ciasta wapiennego i piasku małą ilość wody i mocno ubijano każdą warstwę.
Przez silne nawarstwienie tynku uzyskiwano wolne wysychanie, co pozwalało na przedłużenie malowania. Dlatego też na freskach pompejańskich trudno zaobserwować tzw. „szwy”, tak charakterystyczne dla późniejszych renesansowych fresków.
W celu wzmocnienia tynku Rzymianie dodawali mleko i tartą cegłę – częściej pumeks . Nierzadko używali również pumeksu jako bieli.
Paleta używanych barwników była następująca:
- biele – wapno, kreda, paretanium ;
- żółcienie – ugry, aurypigment;
- czerwienie – rubryka, synopia , saudarak, minia, ugier palony;
- błękity – azuryt armeński , ceruleum;
- zielenie – miedziowe oraz zielona kreda.
Oprócz wymienionych, używano też barwniki organiczne, ale tylko na wyschniętym tynku.
Po upadku cesarstwa rzymskiego technika freskowa odradza się w Bizancjum. Różni się jednak znacznie od techniki rzymskiej. Zredukowano warstwy tynku do dwóch, przy czym w dolnej warstwie stosowano jako wypełniacz do ciasta wapiennego słomę, a w górnej pakuły lub włókno lniane.
Ciasto wapienne przed użyciem trzymano przez pewien czas na powietrzu, aby zamieniło się częściowo w węglan wapnia. W ten sposób stawało się mniej skłonne do pękania.
Takie wypełniacze, jak słoma, pakuły czy len – stosowane zamiast piasku i tłuczonego marmuru – zatrzymywały na dłuższy czas wilgoć, co pozwalało na tynkowanie od razu całej powierzchni przeznaczonej do malowania. Stąd też na freskach bizantyjskich nie ma tzw. „szwów freskowych”.
Grubość obu warstw tynku bizantyjskiego nie przekraczała 1,5 cm.
Najstarsze tynki bizantyjskie (500 – 850 r.) posiadają dość nikły połysk, co wskazuje na zachowanie przez nie tradycji rzymskich.
Późniejsze freski wcale nie posiadają połysku.
W epoce renesansu nadawano jeszcze tynkom połysk. Cennino Cennini podaje mieszany sposób malowania – fresk retuszowany temperą – który znacznie osłabiał połysk.
Badania malarstwa ściennego pod względem technologicznym rozpoczęto stosunkowo niedawno. Przyniosły one m.in. rewelacyjne odkrycia dotyczące właśnie połysku nadawanego w starożytności tynkom.
Do końca XIX w. panowało powszechne przekonanie, że fresk posiadał i powinien posiadać matową powierzchnię.
- Biele:
- wapno w połączeniu z marmurowym pyłem.
- Żółcienie:
- żółte ugry, żółcień neapolitańska.
- Czerwienie:
- synopia.
- Zielenie:
- ziemia zielona oraz miedziowe.
- Czernie:
- ametyst .
- Błękity:
- ultramaryna naturalna (lapis lazuli).
Mniej więcej od XVI w. fresk zaczął mieć matową i ziarnistą powierzchnię. Zaprzestano również retuszować go temperą. Tak malują:
- Rafael,
- Michał Anioł,
- Vasari,
- Tintoretto
- i inni.
W okresie baroku jako biel stosuje się stare gaszone wapno i dodaje się je do pozostałych barwników.
Malowidło takie ma charakter „impastowy” .
Z biegiem czasu fresk zostaje wyparty przez technikę kazeinowo-wapienną na świeżym tynku. Technika ta przenika z Włoch do Niemiec (Tyrol) i Hiszpanii. Trwa do przełomu XVIII - XIX w.
W XIX w., w związku z odkryciem fresków pompejańskich, notuje się nawrót do fresku, jednak malarze napotykają trudności technologiczne i freski z tego okresu nie są zbyt trwałe.
Zaczęto poszukiwać nowych metod.
Ścianę przygotowuje się w zależności od rodzaju fresku.
Dla „buon fresco” nanosi się tynk (pierwsza warstwa – „aricciato”) bezpośrednio na cegłę lub kamień.
Ściana musi być przedtem nasycona wodą.
Spoiny między cegłami pogłębia się w celu lepszej przyczepności tynku.
Ścianę przed tynkowaniem (w przeddzień wieczorem) nasyca się wodą, a następnego dnia – na pół godziny przed narzuceniem pierwszej warstwy tynku – również.
Wilgotna ściana nie spija wody z tynku, co pozwala mu lepiej dojrzeć i nabrać mocy. Tynk położony na suchym murze staje się kruchy.
Pierwszą warstwę tynku (rzadko rozrobione ciasto wapienne z gruboziarnistym piaskiem) kładzie się na tzw. „rozbryzg”. Grubość tej warstwy w przybliżeniu wynosi ok. 2 cm.
Do ciasta wapiennego sypie się piasek suchy.
Pierwsza warstwa musi dokładnie wypełnić szpary pomiędzy cegłami oraz dobrze wyrównać całą ścianę.
Po pewnym czasie, gdy ta warstwa stężeje na tyle, że nie pozostaje ślad po dotknięciu jej palcem, nanosi się drugą warstwę z tego samego tynku, tylko cieniej (ok. 1,5 cm).
W drugiej warstwie ilość ciasta wapiennego jest nieco większa.
Trzecia warstwa tynku należy już do tzw. „intonaco”. Do ciasta wapiennego dodaje się piasek miałki, przy czym grubość całego intonaco ma wynosić od 0,5 cm do 1 cm.
W intonaco piasek może być zastąpiony mączką marmurową, tartą cegłą lub innym cienkim wypełniaczem.
Intonaco wyrównuje się deseczką skrapiając powierzchnię tynku wodą w celu dokładniejszego wyrównania powierzchni.
Intonaco zakłada się na takiej powierzchni, którą ma się zamalować w ciągu jednego dnia.
Ilość warstw intonaco jest w zasadzie dowolna (w praktyce od 2 do 8).
Im więcej warstw, tym dłużej można malować (nie tak szybko wysycha).
Grubość wszystkich warstw (aricciato i intonaco) może dochodzić do 4 cm.
Kilkuwarstwowy tynk jest mocniejszy od jednej grubej warstwy i dłużej utrzymuje wilgotność.
Bardzo ważną rzeczą jest zachowanie odpowiedniej proporcji pomiędzy wapnem a wypełniaczem. W znacznej mierze zależy ona od jakości wapna – im tłustsze, tym więcej wypełniacza.
Oto dwie wypróbowane proporcje:
Według Witruwiusza:
na 1 objętość wapna bierze się 3 objętości grubego i 2 objętości średniego piasku.
Według Cenniniego:
na 1 objętość wapna bierze się 2 objętości piasku (grubego lub cienkiego).
Można też brać 1 część wapna na 2 części piasku według ciężaru.
Mieszając ciasto wapienne z piaskiem nie należy dodawać zbyt dużo wody (ażeby się lepiej mieszało), ponieważ nadmiar wody w zaprawie powoduje potem pękanie tynku.
Jeżeli aricciato sporządzone jest z miałkiego piachu i wapna, należy porobić na jego powierzchni nacięcia ostrym narzędziem, aby stworzyć lepszą przyczepność dla następnych warstw.
Lepiej do aricciato używać grubego piasku, gdyż taka zaprawa jest trwalsza.
Jeżeli chodzi o przedziały czasowe pomiędzy nakładaniem poszczególnych warstw zaprawy, to należy je kłaść zanim dolna zaprawa zupełnie wyschnie, ponieważ świeże warstwy lepiej łączą się ze sobą.
Zaprawy wapienne należy używać na świeżo, gdyż dłuższe przechowywanie na powietrzu powoduje powstawanie powłoczki z węglanu wapnia, co później szkodliwie odbija się na trwałości tynku.
Do prac freskowych bierze się zawsze wodę rzeczną, ponieważ wodociągowa bywa zanieczyszczona solami żelaza – bardzo szkodliwymi.
Biel świętojańska
Lasowane wapno poddawano wietrzeniu, a potem robiono z tego papkę i używano jako bieli. Dodawano trochę świeżego lasowanego wapna, aby lepiej wiązało.
A również:
Przemywano wapno wodą przez kilkanaście dni, gotowano, suszono i ucierano z wodą.
Kreda oczyszczona
Biel cynkowa i barytowa
Biel cynkowa gorzej wiąże się z tynkiem.
Żółcienie
Neapolitańska, żółty kadm, ugry, siena naturalna, marsy żółte.
Czerwienie
Ugry czerwone, kadm, czerwień angielska.
Brązy
Umbra, ziemia zielona (palona), siena, marsy.
Zielenie
Chromowa (tlenek chromu) ziemia zielona, kobalt, ultramaryna zielona.
Błękity
Kobalt, ultramaryna (naturalna i sztuczna).
Czernie
Czerń winna.
Używa się czerni mniej tłustych; o ile są tłuste, należy przemyć je spirytusem.
Wszystkie barwniki zmieniają się po wyschnięciu, ale w różnym stopniu.
Najbardziej jaśnieje wapno i kreda.
Mocno jaśnieją też:
- ultramaryna;
- kobalt;
- ugier jasny;
- ziemia zielona.
Mniej jaśnieją:
- ugier złocisty;
- czerwienie żelazne;
- siena.
Przed malowaniem uciera się barwniki z czystą wodą na dość gęstą papkę, którą w trakcie malowania rozcieńcza się wodą wapienną.
Aby otrzymać odpowiedni kolor po wyschnięciu, trzeba przed położeniem na tynku, wypróbować go na specjalnej płytce (1 część gipsu na 3 części kredy).
Ogólnie – do fresku stosujemy barwniki odporne na alkalia.
Wymienione wyżej barwniki można używać przede wszystkim we wnętrzach.
Niektóre z nich nie mogą być stosowane na zewnątrz, np. biel cynkowa na powietrzu szybko wietrzeje, ultramaryna wszystkich odcieni i umbra – również nietrwałe na powietrzu.
Kadmy czerwone też są problematyczne, chociaż nie wypróbowano ich dostatecznie na powietrzu.
Do fresku używa się palety bardzo ograniczonej. Im mniej barwników, tym łatwiej uporać się z problemami wysychania różnych kolorów.
Rysunek przenosi się przypróchą i odciskaniem na tynku.
Podczas malowania można uzyskiwać efekty podobne jak w akwareli, wykorzystując przy tym biel tynku. Dlatego dobrze jest dodawać do intonaco zamiast piasku tłuczony marmur.
Na ogół technika freskowa jest wybitnie laserunkowa, w czym przypomina akwarelę.
Poszczególne partie malowidła muszą po naniesieniu farby lekko przeschnąć (woda powinna wejść w tynk) – dopiero potem można malować po raz drugi.
Pracując tą techniką, należy jednocześnie pokrywać poszczególne partie malowidła wodą, ponieważ miejsca przez dłuższy czas omijane wysychają i farba nie utrwala się na powierzchni tynku.
Jedynym spoiwem we fresku jest węglan wapnia wytworzony z wodorotlenku wapnia w połączeniu z powietrzem. Dlatego też miejsca na razie nie malowane trzeba od czasu do czasu zwilżać czystą wodą, aby nie dopuścić do wyschnięcia tynku i wytworzenia się warstewki węglanu wapnia.
O ile w ciągu dnia nie zamaluje się położonego intonaco, należy je usunąć, a krańce pomalowanego tynku zwilżyć dość silnie czystą wodą.
W przypadku, kiedy jakiś fragment malowidła nie podoba się malarzowi, można ów fragment wyciąć i założyć nowe intonaco, by zamalować je od nowa.
Istnieje też drugi sposób techniki freskowej, w którym zamiast wody wapiennej dodaje się do każdego barwnika ciasta wapiennego, które służy jednocześnie jako spoiwo i jako biel.
W tym wypadku znacznie łatwiej jest malować, gdyż jest to technika kryjąca i można farby nawarstwiać.
Zbyt duże nawarstwienie nie jest wskazane ze względu na mniejszą trwałość takiego malowidła.
Ten sposób malowania różni się optycznie od pierwszego sposobu, ponieważ dodaje się tutaj bieli wapiennej do każdego barwnika (nawet ciemnego) i całość ma charakter zbliżony do gwaszu.
Zmiana tonu barwników po wyschnięciu jest w tym wypadku większa.
Laserunki są tutaj dopuszczalne, ale dopiero pod koniec pracy.
Barwniki rozrabia się od razu w większych ilościach.
Pędzle muszą mieć długi i dość miękki włos.
Przy rozpoznawaniu fresku posługujemy się, oprócz oględzin optycznych (szwy), także dość prostą analizą chemiczną – próba na kwas solny.
O ile przy zetknięciu się z kwasem próbka malowidła burzy się i szumi, mamy pewność, że jest to fresk. Węglan wapnia rozpuszcza się w kwasie solnym z charakterystycznym wydzielaniem dwutlenku węgla.
Klejówka i tempera nie reagują na tę próbę.
Próbki pobiera się z miejsc ciemnych.
Technika freskowa należy do najtrwalszych technik ściennych, gdyż pozwala na swobodne oddychanie tynku. Jest jednak nietrwała na zewnątrz – woda rozmywa powierzchnię malarską, a pod wpływem gazów siarkowych zawartych w powietrzu, zamienia się częściowo w siarczan wapnia (gips) i rozpada się.
W pomieszczeniach zamkniętych jest raczej trwała i ulega jedynie zakurzeniu.
Trwałość fresku zależy w znacznej mierze od klimatu.
W klimacie suchym – np. we Włoszech – nawet na zewnątrz stare freski zachowały się znośnie.
Ważną rolę w trwałości fresku odgrywa powierzchnia tynku.
Stwierdzono, że fresk wykonany na tynkach połyskliwych, specjalnie gładzonych (Pompeja), jest trwalszy.
Porowatość i chropowatość tynku źle wpływa na jego zachowanie.
Kazeina wapienna jest bardzo trwałą techniką ścienną.
Po wyschnięciu jest niezmywalna i odporna na wilgoć.
Jest jednak wrażliwa na niską temperaturę (-20oC). Tworzy się wówczas na powierzchni malowidła drobna siatka pęknięć.
W klimacie łagodnym może być stosowana na zewnątrz (trwalsza od fresku).
Tynk pod kazeinę wapienną gruntujemy mlekiem odtłuszczonym, rozrzedzonym wodą w stosunku 1 : 1.
W celu przyrządzenia spoiwa bierzemy odtłuszczony i bardzo świeży twaróg i dodajemy do niego ciasto wapienne w stosunku 1 : 2 lub 1 : 3.
Wapno rozpuszcza twaróg, na powierzchni wytwarza się lekko zabarwiony na kremowo roztwór kleju.
Spoiwo to rozrzedzamy wodą. Może ono być użyte w ciągu sześciu godzin.
Kazeinę wapienną należy przygotowywać codziennie ze świeżego twarogu. Twaróg stanowi doskonałą pożywkę dla drobnoustrojów. Chcąc go przechować do następnego dnia, trzeba go skropić spirytusem. Najlepiej jednak używać codziennie świeżego.
Środków przeciwgnilnych, takich jak formalina lub fenol, używać nie wolno.
Po wyschnięciu kazeina wapienna nie ma zdolności zagniwania.
Dla pewności i lepszego uodpornienia jej na działanie wilgoci, można rozpylić na powierzchni malowidła 5% roztwór formaliny.
Dawniej była to technika rzemieślnicza, murarska. Tynk barwiono spaloną słomą i powlekano zaprawą jasną. Do jasnej zaprawy przykładano szablony blaszane i wycinano wzory o charakterze wybitnie graficznym.
Sgraffito czarno-białe
Zaprawę wapienną – jak do intonaco, tylko nieco tłustszą – barwimy w skrzyniach czarną farbą odporną na alkalia. Dobrze mieszamy i pozostawiamy na 3 - 4 dni. Po upływie tego czasu znowu mieszamy i narzucamy na aricciato.
Warstwę tę wyrównujemy butelką (po uprzednim jej opróżnieniu) i czekamy 30 - 60 minut.
Następnie rozrzedzamy ciasto wapienne wodą (do gęstości mleka wapiennego) i pokrywamy tym roztworem czarne intonaco przy pomocy pędzla. Pokrywamy dwukrotnie, co pół godziny.
Z chwilą, kiedy powierzchnia zmatowieje przez wsiąknięcie wody w głąb tynku, przyprószamy rysunek.
Teraz narządkiem przypominającym scyzoryk przecinamy cienką warstwę pobiałki i odsłaniamy czarny tynk.
Podobnie jak we fresku, musimy tutaj stosować tzw. „dniówki”.
Sgraffito wielobarwne
Chcąc uzyskać sgraffito, np. trójkolorowe – czarne, czerwone i żółte, zakładamy jako intonaco dwie warstwy:
najpierw czarną (3 - 4 mm),
później czerwoną (2 - 3 mm).
Trzecią warstwę nakładamy pędzlem, zabarwiając mleko wapienne na żółto.
Kolorowe warstwy tynku kładziemy zawsze od najciemniejszej.
Chcąc uzyskać kolor czerwony, przecinamy warstwę żółtą, a czarny – żółtą i czerwoną jednocześnie.
Możemy również całą płaszczyznę podzielić na kolorowe pola nakładając ostatnią warstwę w różnych kolorach.
Można też połączyć dwie techniki – sgraffito i fresk, z tym że freskiem pokrywamy ostatnią warstwę (pod fresk dajemy białą warstwę dla uzyskania czystości koloru).
W sgraffitcie bierze się pół kilograma barwnika na 1 m2 powierzchni malarskiej.
Istnieje też inny rodzaj sgraffita, coś w rodzaju intarsji w tynku:
W intonaco wycina się ornamenty na całej grubości, aż do aricciata.
Następnie narzuca się na całe intonaco zabarwioną zaprawę.
Później zdrapuje się tę zaprawę wokół ornamentów, które wyglądają teraz jak „wstawiane”.
Technika znana od bardzo dawna (Egipt, Grecja, Rzym).
Według Pliniusza w enkaustyce stosowano wosk młody, jednoroczny, jasny.
Najpierw go odbielano: strugano wiórki i poddawano działaniu promieni słonecznych.
Następnie pławiono w wodzie, czyli gotowano go w niej z dodatkiem ciał alkalicznych (sody i amoniaku).
Tak powstawała emulsja woskowa.
Pławienie odbywało się kilkakrotnie, następnie zostawiano wszystko do odparowania wody.
Po wyschnięciu wosk emulguje trudniej, a po trzecim wysuszeniu – wcale.
Wosk tak preparowany, z dodatkiem żywic, stawał się odporny na niską i wysoką temperaturę.
Normalnie wosk topi się w temperaturze 60oC, a kruszeje na mączkę w temperaturze – 10oC.
Dawniej emulgowano wosk w wodzie morskiej i stosowano enkaustykę do malowania okrętów. Okręty były malowane artystycznie.
Enkaustyka nie wymaga gruntowania i mogła być stosowana na kamieniu, drewnie lub tynku.
Jedyny mankament tej techniki to trudność malowania, gdyż wosk szybko tężeje.
Z dodatkiem żywic staje się miękki i odporny na niskie i wysokie temperatury oraz wolniej tężeje.
Używano też podgrzewanych palet i malowano specjalnym narządkiem, tzw. canterem (podgrzewaną szpachelką).
Po namalowaniu jeszcze raz wszystko podgrzewano. Barwniki z woskiem stapiały się w jedną masę, stąd nazwa techniki (caustiens = gorący).
Przy malowaniu dużych płaszczyzn narządka nie znalazły zastosowania i używano pędzli, do wosku dodawano żywicę i rozpuszczalnik.
Technika enkaustyczna jest techniką odporną na wpływy atmosferyczne.
Powrót
[1] Herkulanum i Pompeje – miejscowości w pd. Włoszech (Kampania), w pobliżu Wezuwiusza, zniszczone przez wulkan w 79 r. Prace wykopaliskowe prowadzone od roku 1748 dostarczyły bogatych źródeł do poznania kultury materialnej Rzymian.
[2] Pumeks (łac. pumex) – ciało pochodzenia wulkanicznego, tworzące z wapnem coś w rodzaju cementu.
[3] Paretanium – dobrze kryjąca biel otrzymywana z piany morskiej.
[4] Synopia – rodzaj sangwiny.
[5] Azuryt armeński – barwnik pochodzenia miedziowego.
[6] Ametyst (gr. améthystos = nie dający się upoić) – minerał, przezroczysta odmiana kryształu górskiego (kwarcu).
[7] Impast (wł. impasto) – szt. w malarstwie olejnym grube nałożenie farby, stosowane początkowo dla zaznaczenia efektów światła, później dla uzyskania bardziej urozmaiconej faktury.
[8] Sgraffito (wł. dosł. wyskrobane, wyryte) – szt. technika zdobnicza stosowana w malarstwie ściennym najczęściej w okresie renesansu, polegająca na pokrywaniu muru kilkoma warstwami barwnego tynku i zeskrobywaniu warstw wierzchnich według określonego wzoru, dzięki czemu powstaje barwna kompozycja; także motyw zdobniczy wykonany tą techniką.
[9] Intarsja (wł. intarsio, z ar. tarsî = wykładanka) – szt. technika zdobnicza polegająca na wykładaniu powierzchni przedmiotów drewnianych innymi gatunkami drewna, rodzaj inkrustacji .
[10] Inkrustacja (łac. incrustatio) – szt. technika zdobnicza polegająca na wykładaniu powierzchni przedmiotu innymi materiałami (kością słoniową, masą perłową, metalami itp.), tworzącymi ozdobne motywy.
[11] Enkaustyka (gr. enkaustike) – szt. antyczna technika malarska polegająca na stosowaniu jako spoiwa farb wosku pszczelego; farby nakładane były na gorąco i rozprowadzane nagrzanymi deszczułkami, co nadawało im połysk.