Home

Diego Velázquez (1599 - 1660) - Panny dworskie, 1656

O Velázquezie
Materiały używane w technice temperowej i akwareli | Środki konserwujące | Utrwalanie rysunków | Pastel

Materiały używane w technice temperowej i akwareli

Podobnie jak wszystkie ciała białkowe, klej należy do grupy ciał wielkocząsteczkowych.
Składa się głównie z kolagenu Przypis [1] albo z grupy albuminów.

Rodzaje kolagenu: Klej zwierzęcy (stolarski) otrzymywany jest z wywaru kości i skór. Składa się on z glutyny (której więcej jest w kleju skórnym) i chondryny (więcej w kostnym).
Obydwa te składniki są ciałami białkowymi, ulegającymi podczas gotowania ścięciu.
W skład kleju wchodzą związki azotowe i siarkowe, dlatego też klej zwierzęcy ma skłonność do zagniwania. Należy dodawać do niego substancje konserwujące.
Klej zwierzęcy używany jest przede wszystkim w technice klejowej albo do zapraw.

Przed rozpuszczeniem klej zwierzęcy należy moczyć w wodzie przez 24 godziny.


Dobry gatunkowo klej pęcznieje i łatwo rozpuszcza się podczas podgrzewania w kąpieli wodnej.
Lepsze gatunki kleju dają roztwór klarowny i przejrzysty.

Kazeina

Należy do grupy złożonych związków białkowych. Jest głównym składnikiem mleka. Mleko krowie zawiera jej ok. 45%.
Kazeinę otrzymuje się z twarogu powstałego w temperaturze 60°C z mleka sztucznie zakwaszonego.
Do celów malarskich twaróg dający kazeinę musi powstać z mleka odtłuszczonego i świeżego, nie zawierającego cukru mlecznego i bakterii.
Chcąc otrzymać twaróg nie zawierający wymienionych składników, należy mleko zakwasić sztucznie kwasem octowym, azotowym lub siarkowym.
Twaróg przemywa się wodą i opracowuje alkaliami.
Chcąc wyeliminować z twarogu resztki tłuszczu i innych postronnych składników, można po otrzymaniu kleju kazeinowego ponownie ściąć go kwasami w twaróg, a następnie znowu zamienić w klej kazeinowy powtarzając ten proces kilkakrotnie.
Na końcu przemywa się twaróg wodą i przecedza przez cienkie sito. Potem suszy się w temperaturze pokojowej.
Kazeina nie rozpuszcza się w wodzie ani zimnej, ani gorącej (jedynie pęcznieje). Rozpuszcza się tylko pod działaniem alkalii, dając silny klej, zdolny emulgować olej i lakiery.
Po wyschnięciu silnie zmienia objętość i ma skłonności do pękania.
Roztwory kazeinowe otrzymane przy pomocy wapna po wyschnięciu są nierozpuszczalne w wodzie.
Roztwory kazeinowe nie wymagają specjalnych substancji konserwujących, ponieważ rozpuszczalniki kazeiny jednocześnie je konserwują.

Farby kazeinowe nie powinny zawierać więcej niż 10% kazeiny, gdyż inaczej pękają.


Diego Velázquez (1599 - 1660) - Poddanie Bredy, 1635

Kleje roślinne

Klej roślinny nie zawiera azotu ani siarki i dlatego jest odporny na zagniwanie. Nie posiada jednak tak dużej siły klejącej jak klej zwierzęcy.

Guma arabska

Jest produktem wydzielanym przez tropikalne akacje. Najlepszy gatunek pochodzi z akacji senegalskich (Kordofan Gummi).
Gatunek ten sprzedaje się w formie okrągłych bezbarwnych lub lekko zabarwionych na brązowo kawałków wielkości orzecha.
Rozpuszcza się w zimnej wodzie.
Gumę arabską wydziela się z roztworu przy pomocy spirytusu.
W celu otrzymania kleju na jedną część gumy arabskiej bierze się dwie części gorącej wody, w której ona się doskonale rozpuszcza.
Po upływie jednego dnia klej jest gotowy do użytku.
Przechowuje się przez długi czas bez środków konserwujących.
Dla dodania elastyczności do 100 części gumy arabskiej dodaje się 15 części gliceryny.

Klej wiśniowy

Otrzymywany z żywicy drzew wiśniowych,a także innych drzew liściastych.
Ciemniejszy od gumy arabskiej, lecz mocniejszy od niej i mniej kruchy.
Rozpuszcza się z trudem w zimnej wodzie.

Dekstryna Przypis [5]

Otrzymuje się ją z krochmalu – kilka gatunków w kolorze od białego do brązowego.
Gatunki zabarwione lepiej się rozpuszczają w wodzie i są używane w akwareli.
Klej dekstrynowy jest kruchy.
Ciemne gatunki dekstryny odznaczają się higroskopijnością.

Tragant

Otrzymuje się ze strączkowych roślin rodziny Astragalus.
W zimnej wodzie tylko pęcznieje, rozpuszcza się w gorącej.
Daje bezbarwny klej średniej gęstości (3 ÷ 4%).

Krochmal Przypis [6]

Najlepszy otrzymuje się z ryżu, zwykły z kartofli, a także z kasztana i pszenicy.
Chcąc otrzymać klej (klajster Przypis [7]) bierze się na 1 część krochmalu
8 ÷ 10 części wody.
Mieszaninę stawia się na ogniu i mieszając, grzeje się aż do wrzenia.
Dla elastyczności można dodać gliceryny.
Klajster krochmalowy łatwo rozpuszcza się w wodzie. Jest jednak odporny na wilgoć i mikroorganizmy. Zagniwa z trudem i nie oddziaływuje negatywnie na barwniki.
Na spoiwo nie nadaje się, gdyż jest mało ciągliwy. Można to poprawić dodając alkalii, kwasów i oleju żywicznego.
Krochmal taki staje się po wyschnięciu nierozpuszczalny w wodzie.

Sok drzewa figowego

Sok z młodych pędów figowych ma wygląd mleka. Jest naturalną emulsją składającą się z kleju roślinnego i ciał żywicznych.
Odznacza się własnościami klejącymi i kwaśną reakcją. Doskonale rozcieńcza jajko jednocześnie je konserwując.

Diego Velázquez (1599 - 1660) - Filip IV, ok. 1624 - 27

Miód

Składa się z substancji cukrowych: Oczyszczony miód bardzo wolno wysycha zmieniając się w przeźroczystą błonkę, łatwo rozpuszczalną w wodzie.
Miód służy do nadawania elastyczności klejowi, do wstrzymywania wysychania akwareli, a także jako spoiwo w akwareli miodowej.
Dla celów malarskich lepiej jest używać miodu pozbawionego dekstrozy (nie krystalizuje).
W celu otrzymania samej lewulozy, czysty miód zostawia się w temperaturze pokojowej aż do skrystalizowania. Następnie 1 część skrystalizowanego miodu miesza się z 4 częściami spirytusu i mocno wstrząsa.
Powstaje jasnożółty spirytusowy roztwór miodu.
Po wyparowaniu spirytusu zostaje gęsty syrop – niekrystalizująca lewuloza (bardzo higroskopijna).

Gliceryna

Składowa część tłuszczów i olei roślinnych. Alkohol wielowodorotlenowy.
W sprzedaży istnieje gliceryna bezwodna albo też z mniejszą lub większą zawartością wody.
Wynaleziona w 1779 r. Używana w malarstwie od połowy XIX w.
W zwykłej temperaturze gliceryna nie ulatnia się. Nie łączy się z lotnymi i tłustymi olejami.
Silnie ściąga wilgoć z powietrza. Nie psuje się, nie zagniwa, jest raczej środkiem konserwującym.
Bywa używana jako plastyfikator przy wyrobie klejów.
Większa ilość gliceryny w kleju wstrzymuje jego wysychanie.

Żółć wołowa

Podnosi trwałość emulsji. Służy jako dodatek do farb o spoiwie wodnym w celu poprawy nanoszenia ich na papier.
Można też malowaną powierzchnię posmarować tym preparatem.
Podobną właściwością charakteryzuje się sok czosnkowy.

Boraks (sól bornosodowa)

W sprzedaży występuje w kryształkach lub proszku o białym zabarwieniu.
4 części boraksu rozpuszcza się w 100 częściach wody.
Boraks z szelakiem (1 : 5) tworzy biały, po wyschnięciu nierozpuszczalny w wodzie lakier.
Rozpuszcza kazeinę i konserwuje ją.

Woda amoniakalna Przypis [10]

Stosuje się ją jako lotne alkalia.

Soda Przypis [11] (dwutlenek sodu)

Roztwory kazeiny z sodą odznaczają się słabą alkalicznością.

Diego Velázquez (1599 - 1660) - Hrabia-książę Olivares na wspiętym koniu, 1634

Środki konserwujące

Kwas karbolowy Przypis [12]

Czysty ma kształt bezbarwnych igłowatych kryształków z charakterystycznym zapachem.
Rozpuszcza się w wodzie (1 : 15) i we wszystkich organicznych rozpuszczalnikach.
Używany raczej w technice klejowej.

Naftol Przypis [13]

Bezbarwne, przeźroczyste płatki, otrzymane z naftaliny. Słaby zapach karbolowy.
Łatwo rozpuszcza się w spirytusie, eterze, lotnych i tłustych olejach.

Sublimat - chlorek rtęci

Rozpuszczalny w wodzie (1 : 15) i spirytusie (1 : 3).
Silnie trujący.

Formalina

Otrzymuje się ją przez utlenienie spirytusu drzewnego.
W sprzedaży występuje jako 30 ÷ 40% roztwór wodny.
Środek silnie konserwujący i utleniający.
Klej zwierzęcy zwilżony 4% roztworem formaliny staje się nierozpuszczalny w wodzie.
Własnościami konserwującymi odznaczają się jeszcze następujące substancje:

Utrwalanie rysunków

Rysunek wykonany ołówkiem, węglem lub kredą łatwo się zaciera i brudzi, gdyż trzyma się papieru nie za pomocą spoiwa, lecz na prawach czysto fizycznych: drobne cząstki barwiącego materiału wcierają się w pory papieru i utrzymują na prawach wzajemnego przyciągania cząsteczek. Dlatego też rysunek wymaga utrwalenia, które w mniejszym lub większym stopniu wpływa na jego ton.
Im mocniej utrwalony jest rysunek, tym większe zmiany zachodzą w jego tonie.
Fiksatywy Przypis [17] spirytusowe bardziej zaciemniają ton rysunku.
Pastel Przypis [18] utrwalony fiksatywą zamienia się w temperę.
Wodne fiksatywy mniej zmieniają ton rysunku, lecz należy przed utrwaleniem nakleić papier na deskę lub karton, aby zapobiec zwijaniu się papieru od wilgoci.

Fiksatywy wodne

1. Mleko:
W znacznej części jest naturalnym roztworem kazeiny. Posiada siłę klejącą.
Do utrwalania należy używać mleko odtłuszczone i rozwodnione.
Mleko najlepiej nadaje się do utrwalania rysunków grafitowych.
2. Żelatyna:
Do utrwalania bierze się 2% roztwór żelatyny. Do niego należy dodać 10 ÷ 30% czystego winnego spirytusu lub denaturatu.
Żelatyna nadaje się do utrwalania rysunków węglowych.
Przed rysowaniem dobrze jest pokryć papier roztworem żelatyny. Rysować należy dopiero po wyschnięciu.
Po narysowaniu należy potrzymać rysunek nad parą – żelatyna się rozpuści i utrwali węgiel.
Fiksatywy wodne rozpyla się rozpylaczem. Rozpylać należy bardzo drobno i uważać, aby nie powstawały krople.
Najlepiej rysunek utrwalać stopniowo przez parę dni (po wyschnięciu).

Fiksatywy spirytusowe

Fiksatywy te, dzięki możliwości lepszego rozdrobnienia podczas rozpylania, są łatwiejsze w użyciu, lecz przyciemniają ton rysunku i sam papier.
Najpopularniejszy jest utrwalacz z białego szelaku rozpuszczonego w spirytusie (1 : 10 lub 20).
Najlepiej nadaje się on do rysunków węglowych. Nie nadaje się do pasteli i kredy.
Można też stosować fiksatywy benzynowe (z takimi żywicami, które rozpuszczają się w benzynie).
Do pasteli dobry jest roztwór celulozy w eterze amylowo-octowym, gdyż utlenia się szybciej niż wnika w głąb papieru i dlatego nie tak mocno zaciemnia ton.

Diego Velázquez (1599 - 1660) - Maria Teresa, 16??

Pastel

Pastel jest to rodzaj rysunku wykonanego kolorowymi ołówkami.
Początek swój wywodzi od rysowania czystą sangwiną w połączeniu z czarnym ołówkiem, co praktykowano w starożytności.
Znane są szkice Leonarda da Vinci podbarwiane sangwiną i innymi kolorowymi ołówkami.
W XVIII w. pastel wyodrębnia się jako samodzielna technika i zdobywa wielką popularność we Francji.
Podobnie jak Anglia stała się ojczyzną współczesnej akwareli, tak Francję należy uznać za ojczyznę pasteli.
Pastel charakteryzuje matowa, aksamitna powierzchnia oraz intensywny kolor.
Nie ma laserunków, a barwniki są pozbawione spoiwa, które nadaje przeźroczystość.
Jest przeciwieństwem akwareli.
Pastele mają kształt ołówków bez drewnianej oprawy, są za to owinięte papierem.

W zależności od spoiwa dzielą się na: (im więcej spoiwa, tym miększe).

Spoiwem dla pasteli może być guma arabska, tragant, dekstryna, mleko i cukier.
Często wyrabia się pastele bez kleju, jeśli dla rozbiału tonu wprowadza się białą glinkę, miód, gips, kaolin, talk Przypis [19] lub magnezję.
Substancje te dodane do proszku barwnika wiążą go.
Wszystkie barwniki trwałe mogą służyć do wyrobu ołówków pastelowych. Jedynie kreda i kaolin – jako silnie ciemniejące od fiksatywy – należy zastąpić bielą cynkową.
Podłoże do pasteli powinno mieć chropowatą powierzchnię. Najlepiej do tego celu nadaje się kolorowy lub szary karton.
Pastel najkorzystniej prezentuje się pod szkłem.

Mona Lisa Powrót
Część pierwsza | Część druga | Część trzecia | Część czwarta | Część piąta | Część szósta
Część siódma | Część ósma | Część dziewiąta | Część dziesiąta | Część jedenasta | Część dwunasta
Spis treści | Przypisy
[1] Kolagen (gr. kólla = klej + génos = ród, pochodzenie) – biol. białko z grupy skleroproteidów tworzące tzw. włókna klejorodne tkanki łącznej, z której zbudowane są np. kości, chrząstki; surowiec do produkcji żelatyny.

[2] Osseina (łac. osseus = kostny) – anat. pozostałość substancji międzykomórkowej kości po usunięciu soli mineralnych.

[3] Chondrion (gr. chondrion = ziarnko) – biol. zespół drobnych, półpłynnych ciał zawierających enzymy, występujący w komórkach zwierzęcych i roślinnych.

[4] Glutyna (łac. gluten, D. glutinis = klej) – chem. kleista substancja białkowa powstająca podczas dłuższego gotowania z wodą lub z kwasami kolagenu białka występującego w tkance łącznej chrząstki, kości, skóry; po odparowaniu w niskiej temperaturze tworzy klej zwierzęcy, znany pod nazwą kleju stolarskiego.

[5] Dekstryny (łac. dexter = prawy) – chem. wielocukry otrzymywane podczas rozkładu skrobi lub glikogenu, stosowane do wyrobu klejów i atramentów.

[6] Krochmal (niem. Kraftmehl) – związek organiczny z grupy węglowodanów, wielocukier powstający w komórkach roślin, biały bezpostaciowy proszek bez smaku i zapachu, otrzymywany głównie z kartofli, ryżu, kukurydzy, pszenicy i innych roślin; stanowi podstawowy składnik pokarmu czlowieka; ma zastosowanie w przemyśle włókienniczym, papierniczym, poligraficznym, kosmetycznym i farmaceutycznym; skrobia.

[7] Klajster (niem. Kleister) – klej z mąki lub krochmalu i wody.

[8] Dekstroza (łac. dexter = prawy) – chem. monosacharyd, glikoza prawoskrętna występująca we wszystkich organizmach żywych; cukier gronowy albo skrobiowy.

[9] Lewuloza (łac. laevus = lewy) – chem. fruktoza.

[10] Woda amoniakalna – wodny roztwór amoniaku, mający właściwości słabej zasady.

[11] Soda (śrdw.-łac., z ar. sudãc dosł. ból głowy) – związek chemiczny, węglan sodu, bezbarwna lub biała substancja krystaliczna, otrzymywana z soli kuchennej; ma zastosowanie w przemyśle chemicznym i gospodarstwie domowym.

[12] Karbol (łac. carbo = węgiel + ol(eum) = olej) – roztwór fenolu używany do dezynfekcji.

[13] Naftole (nafta + łac. oleum = olej) – chem. związki organiczne, pochodne naftalenu, substancje krystaliczne o zapachu podobnym do fenolu; stosowane w produkcji barwników syntetycznych.

[14] Kreozot (gr. kréas, D. kréatos = mięso + ochraniam, zachowuję, ratuję) – chem. mieszanina fenoli otrzymywana podczas destylacji smoły drzewnej; żółtawa, oleista ciecz o swoistym, ostrym zapachu i piekącym smaku; stosowany m. in. do impregnacji drewna oraz w farmacji jako środek antyseptyczny, ściągający, wykrztuśny.

[15] Rezorcyna (ang. resorcin) – chem. związek organiczny (metadwuhydroksybenzen), substancja w postaci bezbarwnych kryształków o słodkim smaku, rozpuszczalnych w wodzie, alkoholu i eterze; używana do wyrobu barwników oraz w lecznictwie jako środek odkażający.

[16] Alkohol metylowy, metanol (metan + (alkoh)ol) – chem. najprostszy jednowodorotlenowy alkohol; lotna, bezbarwna ciecz palna o charakterystycznym zapachu, silna trucizna; stosowana jako rozpuszczalnik w przemyśle farb i lakierów, jako paliwo silnikowe, do skażania alkoholu etylowego itp.; karbinol.

[17] Fiksatywa, fiksatyw (fr. fixatif = utrwalający, z łac. fixus = umocowany, stały) – płyn do utrwalania łatwo zacierających się rysunków wykonanych pastelami, ołówkiem, węglem lub kredką.

[18] Pastel (fr., z wł. pastello) – 1. farba w postaci miękkiej kolorowej kredki. 2. obraz malowany takimi kredkami; technika malowania nimi.

[19] Talk (śrdw.-łac. talcus, z ar.) – minerał, składnik skał metamorficznych, uwodniony krzemian magnezu, bezbarwny, szary lub zielonawy, bardzo miękki i tłusty w dotyku, bez zapachu i smaku; używany do wyrobu kredek, pudrów, w lecznictwie stosowany zewnętrznie jako środek adsorpcyjny (pochłaniacz).