Żółte chromy należą do barwników jaskrawych o odcieniu cytrynowym.
Oranżowe chromy podobne są w kolorze do oranżowych kadmów.
Czerwone chromy nie ustępują jaskrawością cynobrowi.
Chromy weszły w użycie w końcu XVIII w.
Żółte chromy – sól chromowo-ołowiowa. Chromian ołowiowy
Trwałość zależy od skali barwnej: jasne chromiany – mniej trwałe, czerwone chromy – bardziej trwałe.
Jako barwnik ołowiowy nie może być łączony z barwnikami siarkowymi.
Trujące, wrażliwe na siarkowodór i alkalia (nie używane w spoinach alkalicznych).
Na świetle zielenieją w przeciągu roku (szczególnie utarte na oleju) .
Chromy oranżowe i czerwone są odporniejsze na światło.
Chromy żółte i oranżowe są stosowane we wszystkich technikach z wyjątkiem fresku ![Przypis [1]](../animacje/przycisk.gif)
i stereochromii .
Czerwony chrom ma budowę krystaliczną i nie może być silnie ucierany. Dlatego też nie używa się go w technice olejnej, ale raczej w temperach.
Chromy kryją dobrze. Schną w oleju szybko i biorą go od 35 do 40%.
Rozpoznanie:
Żółte chromy rozpuszczamy w rozcieńczonym kwasie solnym tworząc żółty roztwór oraz osad (żółty), który rozpuszcza się albo w wodzie, albo przy podgrzaniu.
Czerwone rozpuszczają się przy podgrzaniu w kwasie solnym lub azotowym, dając roztwór intensywnie żółty.
Żółcień neapolitańska (antymonian ołowiowy)
Znana we Włoszech już w XV w. (giallolino).
Wydobywa się ją w pobliżu Wezuwiusza (pochodzenia wulkanicznego).
Odporna na działanie światła i alkalia, dobrze schnąca.
Kolor jasnożółty. Trująca. W oleju kryje dobrze, bierze go od 15 do 20%. Trwała we wszystkich połączeniach (działa na nią jedynie metaliczne żelazo, ołów lub cynk).
Używana we wszystkich technikach. W akwareli nieodporna na związki siarkowe.
Rozpoznanie
W roztworach kwasów nie rozpuszcza się lecz rozkłada nie zabarwiając roztworu (w odróżnieniu od żółtego chromu). W alkaliach i od temperatury nie zmienia się.
Żółcień kasselska (różne związki chlorowego ołowiu z tlenkiem ołowiu)
Kolor od jasnożółtego do brązowego. Znana od 1809 r. Mało trwała, szczególnie w połączeniach z barwnikami miedziowymi. Używana w oleju, temperze i akwareli.
W oleju schnie dobrze, bierze go 15%.
Rozpoznanie:
Przy podgrzaniu w kwasie azotowym rozpuszcza się dając bezbarwny roztwór.
Cynober (siarczek rtęci)
Złoża naturalnego cynobru (rudy) spotyka się we wszystkich częściach świata.
Cynober znany był już w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie.
Cynober naturalny nosi nazwę „górskiego”. Ma odcień od jaskrawożółtego do ciemnoczerwonego. Przed użyciem do malowania podlega jedynie oczyszczeniu i zmieleniu. Im lepiej zmielony, tym ładniejszy kolor.
Siarczek rtęci występuje w dwóch odmianach
- czarny kolor (bezpostaciowy);
- czerwony kolor (krystaliczny).
Cynober jest krystalicznym siarczkiem rtęci. Nietrwały, na świetle czernieje.
Na starych obrazach holenderskich zachował się dobrze, gdyż izolowano go od światła albo lakierem (werniksem ), albo inną czerwienią laserunkową .
Cynober lepiej się zachowuje na czarnych podmalówkach.
Obecnie, na skutek wyczerpania złóż siarczku rtęci, produkt ten otrzymuje się sztucznie.
Nietrwały w połączeniach ołowiowych i miedziowych.
Poczernienie cynobru na świetle tłumaczy się przejściem z budowy krystalicznej na amorficzną (bezpostaciową). Trwałość cynobru na świetle zależy od spoiwa, na którym jest on utarty. Najsilniej ciemnieje od werniksów, potem od oleju, tempery, a najmniej od kleju.
Zależy to od współczynnika załamania światła.
Na żywicach jest on bardziej przeźroczysty, więcej przepuszcza światła i przez to ciemnieje.
Chcąc pokryć cynober werniksem należy izolować go warstwą kleju (żelatyny).
Na gruncie olejnym cynober zachowuje się gorzej niż na klejowym. Najbardziej ciemnieje od balsamu kapajskiego (ma wyższy stopień załamania światła niż inne żywice). Używany we wszystkich technikach. Oleju bierze od 15 do 20%, schnie jednak wolno.
Rozpoznanie:
Przy podgrzewaniu wyparowuje bez reszty. Kwasy i alkalia na niego nie działają. Podgrzewany do temperatury 100 oC czernieje, po ostudzeniu powraca do swojego koloru. Podgrzany do 400 oC czernieje nieodwracalnie.
Żółcień mineralna (związki soli siarkowo-rtęciowej z tlenkiem rtęci)
Jasnożółta (cytrynowa). Na świetle czernieje. W połączeniach ze związkami organicznymi rozkłada się.
Związki baru dają niewielką ilość barwników, z których jedynie szpat ciężki i biel barytowa odznaczają się trwałością.
Szpat ciężki (siarczan baru)
Minerał oczyszczony i zmielony znajduje się w sprzedaży jako biały proszek. Używany najczęściej jako domieszka do bieli ołowiowej (zbliżone ciężary właściwe).
Biel barytowa (siarczan baru otrzymany sztucznie)
Biel trwała, nie zmienia się pod wpływem światła, kwasów i alkalii. Siła krycia słaba. Używana najczęściej w stereochromii. W oleju nie używana ze względu na słabe krycie.
Rozpoznanie:
Rozpuszcza się w stężonym kwasie siarkowym podczas podgrzewania.
Żółcień barytowa
Nie może być używana w połączeniach z bielami, żółcią neapolitańską, ultramaryną i kobaltem.
W oleju kryje źle. Używana w technikach:
- akwarelowej;
- temperowej;
- olejnej.
Należy do grupy żółcieni cytrynowych, takich jak: żółte chromy, żółta cynkowa, żółta strontowa.
Światło zmienia ich kolor na zielony.
Związki miedzi dają dużą ilość barwników o kolorze zielonym lub niebieskim. Mogą one być naturalne lub sztuczne.
N a t u r a l n e, takie jak: azuryt, malachit i błękit górski, znane były już w starożytności. Są to związki węglowo-miedziowe.
S z t u c z n e – są mieszaniną związków miedziowych.
Istnieją trzy najważniejsze typy związków miedzi dających barwniki miedziowe:
- Węglany miedzi: błękit górski, zieleń bremeńska, zieleń hamburska,
zieleń brunszwicka.
- Octany miedzi: grynszpan , zieleń francuska.
- Arseno-octany miedzi (grupa najbardziej trująca): zieleń schweinfurtcka, zieleń Paola Veronese .
Własności powyższych grup:
- Więcej lub mniej trujące.
- Intensywny kolor.
- Wrażliwość na związki siarki i połączenia z barwnikami siarkowymi (czernieją).
- Zdolność reagowania z barwnikami organicznymi.
- Tworzenie związków chemicznych z olejem, tzw. „mydła miedziowe” (sole miedziowe kwasów tłuszczowych).
- Błękitne barwniki miedziowe w oleju po pewnym czasie zielenieją.
Miedziowe barwniki najbardziej przydatne są w technikach ściennych. W malarstwie sztalugowym mogą być używane z wielką ostrożnością, przy czym należy unikać połączeń.
Najtrwalsza jest zieleń malachitowa .
Na ogół miedziowe wychodzą z użycia.
Smalta – niebieskie szkło kobaltowe starte na proszek.
Używana często w epoce Odrodzenia zamiast ultramaryny.
Kobalt niebieski – błękit kobaltowy – glinian kobaltu
Powstaje przez osadzanie soli kobaltowych na glince w temperaturze 1100oC.
Wynaleziony w XIX w. Odporny na działanie światła, stosowany we wszystkich technikach. Nie jest wrażliwy na połączenia. Z olejem łączy się dobrze (pobiera go 14%).
Dobrze kryjący. Przyspiesza wysychanie i służy jako sykatywa dla innych barwników.
Z powodu szybkości schnięcia powstają pęknięcia warstwy malarskiej.
Rozpoznanie:
Kwasy i alkalia na niego nie działają.
Kobalt zielony – cynkian kobaltu
Powstaje przez osadzanie azotanu kobaltu na bieli cynkowej w temperaturze 1100oC. Jasny, chłodnozielony odcień. Przeciętnie trwały. Nie używany w spoiwach alkalicznych. Średniokryjący. W oleju schnie dobrze.
Rozpoznanie:
W stężonym kwasie solnym, przy podgrzewaniu, daje roztwór różowy.
Ceruleum – połączenie soli kobaltu z ołowiem.
Jasnoniebieski. Bezwzględnie trwały, używany we wszystkich technikach.
Kobalt fioletowy – fosforan kobaltu
Używany we wszystkich technikach (ma własności jak inne barwniki kobaltowe).
Aurealina – azotan kobaltu
Laserunkowa, jasnożółta. Odporna na światło. Nie znosi połączeń z bielą cynkową i dlatego w technice olejnej i temperowej raczej nie używana. W akwareli zachowuje się dobrze, ale pod szkłem czernieje.
Ultramaryna niebieska – krzemian glinowo-sodowy
Kolor: niebieski od jasnego do fioletu.
Własności:
- Światłotrwała.
- Nietrująca.
- Dosyć odporna na alkalia.
- Nieodporna na kwasy (szczególnie słabe).
- Podlega tzw. „chorobie ultramarynowej”.
„Choroba” ultramaryny polega na zmianach zachodzących w budowie krystalicznej i jest zjawiskiem fizycznym. Ultramaryna szarzeje, traci kolor na skutek działania wilgoci w powietrzu, CO2 oraz w technice olejnej – kwasów tłuszczowych (wrażliwość na słabe kwasy). Leczenie polega na stosowaniu kompresów z balsamu kapejskiego i spirytusu (metoda Petenkoffera) lub oparów spirytusowych.
Ultramaryna naturalna
Minerał lapis lazuli – kamień półszlachetny, jako minerał trudny w obróbce, gruboziarnisty, drogi.
Używany od XV w.
Ultramaryna zielona
Używana przede wszystkim w technice ściennej. Lepsze gatunki również w malarstwie.
Ma wszystkie własności ultramaryny.
Ultramaryna fioletowa
Powstaje przez działanie na ultramarynę niebieską chloru oraz pary wodnej albo też kwasu solnego.
Kolor niezbyt ładny. Pod względem trwałości ustępuje fioletowemu kobaltowi.
Rozpoznanie:
Czysta ultramaryna rozkłada się we wszystkich słabych kwasach tworząc bezbarwną galaretowatą ciecz.
Ultramaryna bywa często podbarwiana lazurem paryskim, smaltą , indygo
i krochmalem.
Kadm zbliżony jest swoimi właściwościami do cynku i znajduje się w cynkowej rudzie. W stanie czystym został on otrzymany w 1817 r.
Siarkowe związki kadmu spotyka się w przyrodzie jako minerał „grenokit” o odcieniu żółtym (do oranżu). Jest to jednak tak rzadki minerał, że w praktyce nie ma żadnego zastosowania.
Siarczany kadmu zostały otrzymane sztucznie w I poł. XIX w. i odtąd datuje się używanie ich w malarstwie.
Barwniki mające w swym składzie siarczek kadmu odznaczają się intensywnością koloru, trwałością i używane są we wszystkich technikach z wyjątkiem odcieni cytrynowo-żółtych.
Kryją dobrze, nie trujące, odporne na alkalia.
Żółty i oranżowy kadm (siarczek kadmu)
Otrzymuje się je sposobem mokrym i suchym.
Na mokro:
Roztwór soli kadmu osadza się siarkowodorem. Początkowo otrzymuje się odcień jasnożółty, a przez dalsze działanie siarkowodoru – oranżowy.
Na sucho:
Prażenie związków kadmu (np. węglanu kadmu) w tyglach z siarką. W ten sposób otrzymuje się jeden tylko odcień – „średni”.
Wszystkie odcienie kadmu otrzymanego na mokro pod wpływem prażenia przyjmują odcień kadmów otrzymanych na sucho. Kadm otrzymany suchym sposobem nabiera odcienia oranżowego przez długie ucieranie i prasowanie.
Jasne kadmy są nietrwałe. Najtrwalszy – oranżowy i czerwony.
Są produktami zawierającymi siarkę i nie należy łączyć ich z miedziowymi i ołowiowymi (czernieją). Szczególnie wrażliwe są na to kadmy żółte, zawierające siarkę w stanie wolnym. Żółcieni kadmowych nie należy też łączyć z ugrami, gdyż po pewnym czasie ciemnieją. W innych połączeniach – trwałe.
Żółte kadmy mają średnią siłę krycia i schną w oleju wolno.
Oranżowe kryją i schną dobrze.
Rozpoznanie:
Rozpuszcza się w rozcieńczonych kwasach: solnym, azotowym i siarkowym, wydzielając siarkowodór i tworząc bezbarwny, przeźroczysty roztwór.
W alkaliach nie rozpuszcza się.
Kadm czerwony
Należy do barwników nowszych (od 1912 r.). Zawiera w swoim składzie siarczek kadmu i selen oraz szpat nieodzowny przy produkcji.
Jasne gatunki zawierają 7,6% szpatu, ciemne 58%.
Trwałością przewyższa kadmy żółte.
Używany we wszystkich technikach, trwalszy od cynobru.
We fresku nie zmienia tonu.
Biel cynkowa (tlenek cynku)
Używana od poł. XIX w. Otrzymuje się przez podgrzewanie cynku metalicznego, aż do obrócenia go w parę. Para cynku łącząc się z gorącym powietrzem tworzy tlenek cynku w postaci proszku osiadającego w specjalnych naczyniach uszeregowanych. W najbliższych jest produkt zanieczyszczony metalicznym cynkiem tzw. „złota pieczęć”. Czystość produktu końcowego zależy od czystości surowca. Czysty tlenek cynku ma kolor biały z niebieskawym odcieniem.
Biel cynkowa, przechowywana długo w stanie sproszkowanym i poddana działaniu powietrza, wchłania z niego wodę i dwutlenek węgla, przechodząc w wodorotlenek cynku. Krystalizuje, traci swoją siłę krycia i potrzebuje wtedy dużo oleju.
Stan taki można usunąć przez powtórne podgrzewanie.
Własności:
- Słabo trująca.
- Niewrażliwa na związki siarkowe.
- Odporna na działanie światła.
- Używana we wszystkich technikach.
- Z trwałymi barwnikami daje trwałe połączenia.
Ujemne:
- Słaba siła krycia.
- Nieelastyczna, skłonna do pękania.
- Źle wysycha w oleju i opóźnia wysychanie innych barwników.
- Nadaje gruntom oraz warstwie malarskiej kruchość.
- Potrzebuje dużo oleju (na 100 cz. farby – od 20 do 30% oleju).
- Wrażliwa na wilgoć i CO2.
Biel cynkowa tworzy z olejem „mydło cynkowe” i z czasem staje się nieco przeźroczysta.
Rozpoznanie:
Podgrzewana zabarwia się na żółto, po ostygnięciu bieleje. Rozpuszcza się w kwasach w zwykłej temperaturze, dając roztwór jasny, bez osadu.
Żółcień cynkowa (chromian cynku)
Kolor żółto-zielonkawy. Na świetle zielenieje. Wrażliwa na połączenia z bielą ołowianą i cynkową, żółtą neapolitańską, ultramaryną i kobaltem. Częściowo rozpuszcza się w wodzie. Ma zastosowanie przede wszystkim w produkcji tzw. zieleni cynkowej (błękit paryski + żółcień cynkowa).
Rozpoznanie:
Rozpuszcza się łatwo w kwasie solnym i azotowym dając czerwonawo-żółty roztwór.
Biel litopon (mieszanina siarczku cynku z siarczanem baru)
Dobrze kryje w oleju (ale słabiej niż biel ołowiana).
Nieodporny na działanie światła (czernieje).
W połączeniach z miedziowymi i ołowiowymi również czernieje. Lepsze gatunki litoponu, nie zawierające w swoim składzie zanieczyszczeń chlorem, są odporniejsze na działanie światła. Nie jest wrażliwy na połączenia siarkowe. Dosyć elastyczny.
Chromy
Zieleń chromowa – bezwodny tlenek chromu
Odcień ciepłozielony. Dobrze kryjąca. W oleju schnie dobrze i bierze go do 30%.
Otrzymuje się przez prażenie w glinianych retortach.
Żółcień strontowa – chromian strontu
Barwnik o kolorze cytrynowo-żółtym. Pod wpływem działania światła zielenieje. Wrażliwa na działania atmosferyczne. Jest jednak trwalsza od żółtej chromowej i cynkowej. Stosowana najczęściej w produkcji zieleni przez połączenie z błękitami.
Żółty aurypigment – związek arsenu z siarką
Barwnik jaskrawy o kolorze złocistym. Znany w starożytności (wspomina też o nim Cennino Cennini ).
W przyrodzie występuje jako minerał. Bywa też produkowany sztucznie. Bardzo trujący.
Na świetle odbarwia się i czernieje w połączeniach z ołowiowymi i miedziowymi barwnikami.
Czerwony aurypigment
W odcieniu zbliżony do czerwonego chromu.
Skład chemiczny taki jak żółtego aurypigmentu, lecz zawiera mniejszą ilość siarki. Własności zbliżone do żółtego aurypigmentu.
Rozpoznanie:
Rozpuszcza się w kwasie azotowym.
Fiolet mineralny – fosforan manganu
Kolor zbliżony do fioletowego kobaltu. Co do jego trwałości istnieją różne zdania. Zależy to przede wszystkim od warunków w jakich jest on używany.
Rozpoznanie:
Odporny na działanie rozcieńczonych kwasów. W kwasie solnym, podgrzaniu z dodatkiem niewielkiej ilości cukru – odbarwia się.
Biel tytanowa – dwutlenek tytanu
Używana od 1920 r. W sprzedaży występuje z dodatkiem bieli barytowej lub cynkowej. Ma nadzwyczajną siłę krycia. Elastyczna, niewrażliwa na kwasy i alkalia oraz siarkę. Nie trująca. W połączeniach z ultramaryną, kobaltem i szmaragdem – mniej trwała.
W oleju ma skłonności do żółknięcia.
Rozpoznanie:
Rozpuszcza się w stężonym kwasie solnym.
Pod wpływem działania światła zabarwia się na intensywny żółty kolor.
Powrót
[1] Fresk (wł. fresco = świeży) – technika malarstwa ściennego polegająca na kładzeniu na świeżej zaprawie farb rozpuszczonych w wodzie wapiennej. Nazywamy tak też malowidło wykonane tą techniką.
[2] Stereochromia (gr. stereós = stanowiący bryłę, stężały, gr. chrôma = kolor, farba) – technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na suchym tynku farbami zmieszanymi z wodą i utrwaleniu malowidła szkłem wodnym potasowym.
[3] Werniks (śrdw.-łac veronix = smółka pachnąca) – przezroczysta ochronna powłoka żywiczna, którą pokrywa się powierzchnię obrazów olejnych i temperowych w celu zabezpieczenia farby przed wpływami atmosferycznymi, a także - przy farbach temperowych - dla pogłębienia i ożywienia barw.
[4] Laserować (niem. lasieren = laserować, lazurować) – powlekać obraz cienką warstwą przezroczystej farby w celu uzyskania silniejszych efektów barwnych.
[5] Balsam (gr. bálsamon = pachnąca żywica) – naturalny roztwór żywic w olejkach eterycznych; półpłynna, wonna substancja otrzymywana z roślin, najczęściej podzwrotnikowych.
[6] Szpat (niem. Spat = termin mineralogiczny) – minerał o doskonałej jednokierunkowej łupliwości. Stosowany jako wypełniacz farb.
[7] Grynszpan (niem. Grünspan = śniedź miedziana) – zasadowy octan miedzi; trujący; używany jako zielona farba malarska.
[8] Véronése Paolo (właśc. Paolo Caliari), 1528 - 88 – włoski malarz okresu późnego renesansu; przedstawiciel szkoły weneckiej, obrazy (Ostatnia Wieczerza) i freski (w pałacu Dożów w Wenecji) religijne, historyczne i alegoryczne, o wybitnych wartościach kolorystycznych i dekoracyjnych.
[9] Malachit (gr. maláche; = malwa) – miner. zasadowy węglan miedzi, minerał barwy szmaragdowo-zielonej, stosowany niekiedy jako ruda miedzi; zbite, naciekowe odmiany używane są do wyrobu przedmiotów ozdobnych, a odpadki do wyrobu farby zielonej.
[10] Sykatywa (łac. siccativus = wysuszający) – substancja chemiczna zawierająca sole metali (zwykle ołowiu, manganu lub kobaltu) i kwasów tłuszczowych, żywicznych, naftenowych itp., przyśpieszająca schnięcie olejów, dodawana do farb olejnych i pokostów; suszka.
[11] Smalta (niem. Smalte, z wł. smalto = emalia, glazura) – chem. sproszkowany krzemian potasowo-kobaltowy o barwie szafirowej, otrzymywany przez stapianie tlenku kobaltowego z krzemionką i węglanem potasu; służy do wyrobu farby i emalii do malowania szkła i porcelany; błękit królewski.
[12] Litopon (lito- + łac. pono = kładę) – chem. biały pigment będący mieszaniną siarczku cynku i siarczku baru; stosowany do wyrobu szpachlówek, farb olejnych, wodno-emulsyjnych i emalii.
[13] Aurypigment (łac. aurum = złoto + pigmentum = barwnik) – minerał, siarczek arsenu, barwy żółtej (dawniej przypuszczano, że zawiera złoto); używany w przemyśle farbiarskim oraz do wyrobu arszeniku.
[14] Cennini Cennino [cze~] (właśc. Cennino di Drea), ok. 1370 - 1440 – wł. malarz i teoretyk; Rzecz o malarstwie – pierwszy włoski traktat o sztuce.