Piekło
prawe skrzydło „Ogrodu Ziemskich Rozkoszy”
ok. 1510 - 1515
olej, deska, wysokość 220 cm
Madryt, Prado
Hieronim Bosch (właśc. Hieronymus van Aeken) pochodził z rodziny artystów; mieszkał i tworzył wyłącznie w małym mieście niderlandzkim Hertogenbosch. Filip II, ponury i szalony władca Hiszpanii, zbierał jego obrazy. Popularność malarza – mimo iż sztuka jego tak dalece odbiegała od zainteresowań renesansu czy klasycyzmu – nie słabła właściwie nigdy; sztuka demoniczna zawsze miała wielu entuzjastów.
W interpretacji dobra i zła Bosch odbiega od tradycyjnej, zwłaszcza średniowiecznej, teologii i moralistyki. w obrazach jego nie Bóg triumfuje, lecz Szatan, podstępny i złośliwy, posiadający niezliczoną ilość twarzy, doskonale świadom słabości człowieka.
Część środkowa Ogrodu Ziemskich Rozkoszy ukazuje w postaci symbolicznej szaleńczą drogę ludzkości: poprzez uciechy, ku własnej zgubie. Część lewa to obraz raju utraconego. Część prawa, Piekło – wizja kary za grzechy. Monstrum o białej twarzy, z rozbitą skorupą jaja zamiast ciała, interpretowana bywa jako „człowiek alchemiczny”*. Na jego łbie demony oprowadzają grzesznych wokół kobzy – symbolu miłości cielesnej (lub szatana). W skorupie – oberża; usługuje w niej czarownica. W prawym dolnym rogu grzesznik podpisuje pakt z ciemnymi siłami. Z lewej harfa i lutnia – symbole radości zmysłowych odwracających uwagę od głosu Prawdy, pełnią rolę narzędzi tortur.
Dawniej widziano w tym artyście po prostu spóźnionego przedstawiciela średniowiecza, który szydzi z ludzkich grzechów, wskazuje na marność życia doczesnego, złudność pogoni za szczęściem. Hiszpański mnich, ojciec Siguenza, broniąc malarza przed zarzutem herezji twierdził, iż maluje on człowieka nie na podstawie zewnętrznych pozorów, lecz takiego, jakim jest on od wewnątrz, ukazuje wewnętrzne piekło ludzkie.
Na podstawie nowszych badań sztukę Boscha poczęto wiązać jednocześnie z flamandzką wyobraźnią ludową i z działalnością sekty adamitów, którzy w Hertogenbosch mieli bardzo silny ośrodek. Z jednej strony rozbudowuje się do granic absurdu naukowe interpretacje, wedle których obrazy mistrza z Hertogenbosch miały być mozaikami symboli, niemal rebusami. Z drugiej – mnożą się głosy podziwu ze strony tych, którzy nie szukają wyjaśnień, piszą i mówią o piekielnych wizjach artysty ogólnikowo, a więc tym bardziej tajemniczo, o demonizmie, o alchemii, magii, obłędzie, śnie, obsesyjnym lęku. A ponieważ wszystkie te motywy niezmiernie są dziś popularne – rośnie popularność Boscha.
* Alchemia (śrdw. -łac., z ar. alkimijã) – średniowieczne poszukiwania sposobów przetwarzania pospolitych metali w szlachetne kruszce, w złoto i srebro, przy użyciu specjalnej substancji, kamienia filozoficznego, w rzeczywistości nie istniejącego w przyrodzie; podczas tych prób dokonano odkrycia wielu związków chemicznych.
Część pierwsza