Widok Toledo
ok. 1610
Olej, płótno, 108,6 cm x 121,3 cm
Nowy Jork, Metropolitan Museum of Art
El nazywał się właściwie Dominikos Theotokopulos. Kreteńczyk, był uczniem Tycjana, tworzył we Włoszech, potem zamieszkał w Hiszpanii, gdzie nazywano go Grekiem.
Cała twórczość tego malarza to coraz bardziej swobodne kreowanie swoistych proporcji wydłużonych kształtów – transfiguracji*, które zamieniły realny świat w hipostazę** sił duchowych.
Ekstatyczne wizje „najbardziej hiszpańskiego malarza” sto lat temu odkrył na nowo niemiecki historyk sztuki Carl Justi. Ujrzał poprzez nie „monumentalny przypadek zwyrodnienia artysty bez paraleli w dziejach sztuki”. Gorąco odczuty przez większość artystów XX wieku, był także El Greco tłumaczony ze swojej wizji wadą wzroku – astygmatyzmem***.
Czy ten malarz, za życia tak ekskluzywny, wizjoner bliski objawieniom św. Teresy z Avila, jest dzisiaj popularny dla treści mistycznych?... Przyswojona została raczej, wyróżniająca go dziejach malarstwa ekscentryczność, „podobieństwo” do sztuki nowoczesnej.
Wiele zawdzięczają mu artyści ekspresjonizmu XX wieku.
El Greco główną uwagę skupia na widoku miasta na wzgórzu, oblewanym wodami Tagu: wzdłuż urwistego zbocza ogromnej skały spiętrza budowle odcinające się koronkową linią na tle atramentowej czerni nieba. Na przedłużeniu mostu Alcantara, zbudowanego jeszcze przez Rzymian, stroma dróżka wiedzie ku wieżom strażniczym i ku surowym grzbietom górskim.
Odrzuciwszy zbędne detale, artysta z wyczuciem odtworzył główne budowle tego starożytnego miasta. Ukazał je w idyllicznym zielonym pejzażu – świetlistość zielonkawych odcieni uwydatnia srebrzysta szarość kamiennych budowli.
* Transfiguracja (łac. transfiguratio) – przeobrażenie, przemienienie, przeistoczenie.
** Hipostaza (gr. hypóstasis = podstawa) – filoz. przypisywanie realnego istnienia takim abstraktom, jak stany, cechy, zdarzenia; uprzedmiotowienie.
*** Astygmatyzm (a- + gr. stigmé = kropka) – med. wada wzroku polegająca na nieostrym widzeniu z powodu nieregularnej krzywizny soczewek ocznych.
Część druga