Dzieci moich przyjaciół czytają Sapkowskiego. Moi przyjaciele czytają Sapkowskiego. Czytam i ja. Wygląda na to, że znowu wyrasta nam wyjątek. Swego czasu Lemem zaczytywało się wielu z tych, którzy od czci i wiary odsądzali fantastykę naukową. Dziś Sapkowski znajduje uznanie również wśród tych, którzy do ręki nie biorą innych książek typu fantasy. [...] A jak do tego wszystkiego mają się opowiadania Andrzeja Sapkowskiego o wiedźminie? Zauważmy najpierw, że twórczość Sapkowskiego "ma się" przede wszystkim, nawet ostentacyjnie, do Tolkiena. Pisarz porusza się albo w tej samej przestrzeni, w której rozgrywały się losy dzielnych hobbitów, albo przynajmniej w przestrzeni budowanej na bardzo podobnych zasadach. Są tam na północy góry i dzikie lasy, w których kryją się wygnane z nizin nimfy i driady. Są na południu równiny zajęte przez kilka ludzkich królestw i jedno imperium; główną granicę między nimi wyznacza wielka rzeka Jaruga. Nie umiem zlokalizować morza, ale podejrzewam, że jest wszędzie lub prawie. Że wydarzenia rozgrywają się na wyspie lub półwyspie i nawet że jest to kolejna mutacja literacka Wysp Brytyjskich lub Skandynawii. W fabułach opowiadań wątki arturiańskie i celtyckie krzyżują się z pomysłami czerpanymi z Tolkiena, przeważają jednak przygody całkiem oryginalne i zdradzające znaczną pomysłowość. Nawiązania zaś do poprzedników są demonstracyjne i mają charakter albo żartu, albo nawet hołdu. (Niewątpliwym hołdem dla Tolkiena jest na przykład to, że Sapkowski wśród stworzeń człekopodobnych, zapełniających jego opowiadania, umieszcza hobbity, czyli niziołki, których charakterystyka pozostaje ściśle wierna wobec pierwowzoru; jeden z nich jest nawet bohaterem oddzielnego opowiadania.) Inni nieludzie Sapkowskiego, obok hobbitów, to elfy, driady, krasnoludy - dawni mieszkańcy nizin, których ludzcy przybysze zepchnęli z dotychczasowych terytoriów. Ludzie, niegdyś nastawieni pokojowo i bratersko (cała kraina pełna jest pół- i ćwierćelfów), zdradzają tendencje separatystyczne i rasistowskie: na odrapanej ścianie domu można dziś spotkać nabazgrane hasło "ELFY DO REZERWATU". Dziś - to znaczy kiedy? Fabuła opowiadań Sapkowskiego rozgrywa się w jakimś uogólnionym średniowieczu (jak bodaj przeważająca część utworów fantastycznych, tak powieści, jak filmów; to akurat na pewno jest gotowy stereotyp kultury masowej - albo i część "paradygmatu gatunkowego", którego twórcom nie wolno lekceważyć). Środkiem komunikacji są konie pod wierzch i furmanki z końmi pociągowymi (jeśli nie liczyć portali magicznych, którymi podróżują czarodzieje). Bitwy rozgrywają między sobą konni rycerze, którzy nie znają jeszcze broni palnej (ale u boku mają często magów zdolnych wywołać eksplozje). Zaludnienie jest już dosyć gęste; istnieją oczywiście bezludzia, ale liczne są wsie i miasta. Pada nawet informacja, że największe miasto, stolica świata, Nowigaard liczy trzydzieści tysięcy mieszkańców. W miastach jest tłum rzemieślników, ale nie zauważyłam manufaktur; są natomiast karczmy, zamtuzy i łaźnie. Odbywają się również jarmarki oraz działają - co godne podkreślenia - banki. Świat ten jest niemal całkiem spójny i konsekwentny, używając języka Lema, jest "bytem wszechstronnie suwerennym". Ale właśnie nie do końca. Jego autarkia zakłócana bywa od czasu do czasu przez pojawianie się elementów jakby całkiem z innej parafii. Ich obecność w znacznym stopniu zakłóca powagę narracji. Najbardziej uderzająca - a w każdym razie najłatwiej uchwytna - jest obecność tych obcych elementów na poziomie języka. Topomastyka Sapkowskiego jest konglomeratem celtycko-germańsko-skandynawskim: Caelf, Caingorn, Aedd Gynvael, Assengard, Blaviken, Vengerberg, Vattweir, Rakverelin. Elfy rozmawiają w Starszej Mowie: "Que glosse? Que l'en pavienn, ell'ea?" - "Nell'ea. T'en pavienn". Zarówno Starsza Mowa, jak przytoczone przykłady nazw miejscowych, wydają się zgodne z "paradygmatem gatunkowym" fantasy. Ale już nazwy potworów, z którymi walczy bohater, nie są tak jednorodne; mamy tu mule, alpy, bruxy (czyli wampirzyce), bobołaki, upiory, borowiki, wilkołaki, płaczki, mantykory, viwerny, mglaki, żagnice, żyrtwy, ghule, wippery, kikimory, widłogony, błędaki, mamuny, chołobdy i mnóstwo innych. Część z nich pochodzi z baśniowego uniwersum światowego: upiory, wilkołaki, wampiry. Część w nazwach zawiera sugestię prowieniencji prasłowiańskiej (bobołaki, żagnice, błędaki). Reszta jednak wyraźnie stanowi prywatny wymysł autora i istnieje chyba tylko w jego języku. Do tego stopnia, że nawet jeśli któryś z tych potworów wchodzi do akcji, to i tak nie musimy wiedzieć, co to było. Tak jest na przykład z kikimorą, którą bohater wiezie przytroczoną do końskiego grzbietu - ale pod przykryciem; do końca nie dowiemy się, jak ów potwór wygląda. A ta kikimora jakoś dziwnie przypomina mi różne wymysły Lema, jak cyberszmalec, socjomat, krymistor, [...] sepulki albo wręcz śwarnetyka (zrodzona z pomyłki telegrafisty, lecz przez profesora Dońdę przekształcona w autonomiczną dyscyplinę akademicką). Również zachowania potworów w świecie Sapkowskiego cokolwiek odstają od paradygmatu. Dowiadujemy się na przykład, że pewien troll mieszkający pod mostem już nie napada na podróżnych, jakby to wynikało z jego natury, lecz pobiera od nich myto; że smoki, jako gatunek wymierający, pozostają pod ochroną; że miejsce tradycyjnych potworów zajmują nowe gatunki dostosowane do warunków miejskich: pseudoszczury w kanałach i piwnicach, płastwy w ściekach i zeugle na śmietniskach. Ludzie również mówią i robią dziwne rzeczy. Wiedźmin Geralt, łowca potworów, powołuje się na "etykę zawodową". W Rinde wisi na ścianie "arras przedstawiający Proroka Lebiodę pasącego owce". Czarodziejka Yennefer nosi niesłychanie kosztowne pantofle ze skóry bazyliszka. Pewną smoczycę podtruł szewc Kozojed, podsuwając jej sztuczną owcę wypchaną siarką, co wywołało sprzeciw rycerzy-ekologów. W związku z konfliktem między ludźmi i elfami ktoś powiada ni stąd, ni zowąd: "Nienawiść wrosła w serca i zatruła krew pobratymczą". A pewien doppler (stworzenie, które upodobnia się do dowolnego osobnika dowolnego gatunku) zrobił rewelacyjny interes na spekulacji starymi garnkami i zjełczałym tranem, bo kraj właśnie pogrążył się w integryzmie religijnym i niezwykle wzrósł popyt na lampki świątynne. Ontologia opowiadań Sapkowskiego jest więc jawnie łaciata, powagę dyskursu fantastycznego co i raz niszczą żartobliwe wtręty, które zresztą w znacznej mierze stanowią o atrakcyjności lektury. Czy zatem uniwersum tych opowiadań byłoby zbliżone do uniwersum Dzienników gwiazdowych? Otóż nie, bo w przeprowadzeniu takiej paraleli przeszkadza z kolei osoba głównego bohatera. Ów bohater, Geralt z Rivii, białowłosy wiedźmin, pogromca strzyg, bazyliszków i zeugli (kikimorę także upolował!) z całą pewnością nie ma nic wspólnego z Ijonem Tichym. Przede wszystkim jest czynnym sprawcą i głównym bohaterem większości wydarzeń fabularnych. A poza tym - jako jedyny - traktowany jest przez Sapkowskiego bez dystansu. Oczywiście, Geralt może popełniać - i popełnia - głupstwa. Zdarza mu się powiedzieć coś bez zastanowienia. Czasem, nawet często, plącze się w niezręczne sytuacje. Niekiedy odstępuje od własnych najświętszych zasad (jak w opowiadaniu "Mniejsze zło", gdzie podejmuje prewencyjną walkę, i to z ludźmi, nie z potworami). Ma jednak zawsze wtedy świadomość odstępstwa, żre go sumienie. Geralt z pewnością także zalicza się do ludzi, którzy w życiu starają się kierować dyrektywą "tak trzeba". Wypada tu pewnie wyjaśnić, kim w świecie Sapkowskiego jest wiedźmin. Otóż jest to, jak się tu powiada, "mutant". Ktoś od dzieciństwa kształcony we wszelkich formach walki i poddawany tresurze psychologicznej oraz magicznej. Jest to tresura niesłychanie wyczerpująca, wielu chłopców po prostu w jej trakcie umiera, dlatego wiedźminami zostają najczęściej dzieci niczyje: mali włóczędzy, sieroty, nieprawi potomkowie wielkich rodów. Tresura magiczna daje im pewne cechy nadnaturalne, na przykład ich oczy nabierają cech kocich i widzą w nocy (ale wielu, zanim tę umiejętność zyska, po prostu ślepnie), a ich rany goją się szybciej. Znaczna jest też ich zdolność do koncentracji. Ta zdolność w magicznym świecie Sapkowskiego jest w ogóle bardzo istotna, bo to od niej zależą wszystkie działania czarodziejskie. Aby dokonać cudownej transportacji albo obezwładnić wroga, czarodziej przede wszystkim musi się skupić, czary dokonywane przez ludzi to kontrolowana amplifikacja sił psychicznych. Zdarza się zresztą, że ktoś ma zdolność amplifikacji, ale nie zna jej natężenia ani nad nią nie umie zapanować; i tak pewna księżniczka, którą wyprowadzono z równowagi, swoją złością niemal rozniosła solidne zamczysko. W tej dziedzinie zdolności wiedźminów, choć nadludzkie, są dość rudymentarne: kilka zaklęć, które działają albo nie, znak wiedźmiński, który na chwilę paraliżuje potwora, trochę leków pobudzających i przeciwbólowych, które należy zażyć przed starciem. Ale wiedźmin to przede wszystkim absolutna sprawność fizyczna i wola walki. Bohater Sapkowskiego nie jest jednak wiedźminem idealnym. Tresura nie do końca pozbawiła go ludzkich uczuć. Nie udało się przekształcić go w doskonałe narzędzie walki z potworami, w rodzaj szczurołapa, którego wynajmuje się za określoną cenę. Wojownikiem jest znakomitym - ale dręczą go problemy moralne. Wbrew wpojonej mu "etyce zawodowej" jego czyny bywają motywowane emocjami, a nawet poczuciem przyzwoitości czy sprawiedliwości; wbrew tejże "etyce zawodowej" Geralt miesza się w konflikty międzyludzkie, od których każdy wiedźmin winien trzymać się z daleka. Z drugiej strony nie przyjmuje zleceń walki z istotami rozumnymi, choćby to nie byli ludzie; nie zabija również smoków jako pozostających pod ochroną. Jego niesformułowany kodeks etyczny - znowu! - składa się z kilku prastarych prawd, które, jak powiada Dąbrowska, stanowią "uniwersalny dorobek ludzkości". Czyli Geralt jest bohaterem Conradowskim. [...] Całkiem naiwny czytelnik będzie więc czytał opowiadania o wiedźminie jako zwykłe fabuły z mnóstwem perypetii; czytelnik mniej naiwny dostrzeże dowcipy podważające tonację serio, a czytelnik jeszcze mniej naiwny ucieszy się żartami metatekstowymi, którymi autor świadomie podważa prawomocność własnej narracji. W związku z czym czytelnik naiwny będzie miał uczciwą frajdę z lektury, czytelnik mniej naiwny - satysfakcję z uświadomienia sobie własnej inteligencji, a czytelnik całkiem nie naiwny uczyni opowiadania o wiedźminie tematem prelekcji akademickiej. [fragmenty eseju "Budowniczowie"; "Twórczość" lipiec 1997] Małgorzata Szpakowska

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '98 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl