W literaturze tradycyjnej słowa służyły jedynie przenoszeniu treści, były podporządkowane potrzebom historii, jaką opowiadał dany tekst. Dziś, gdy wszystkie oryginalne historie zostały już opowiedziane, sprawa wygląda inaczej. Treść utworu schodzi na plan dalszy, a najważniejszy staje się sposób, w jaki czytelnik odbiera i interpetuje słowa. Ważny jest nie tekst, lecz jego twórczy odbiór - czytanie. Postmodernizm, kierunek dominujący obecnie w literaturze głównego nurtu, koncentruje się właśnie na czytelniku. Współczesne teksty starają się wciągnąć odbiorcę w rozliczne pułapki, skompromitować jego schematyczny i stereotypowy sposób myślenia, schwytać w błędne koło mechanicznego czytania po to, by w końcu zmusić do myślenia. Twórczość Andrzeja Sapkowskiego, przeznaczona dla szerokiej publiczności, należy raczej do literatury popularnej. Jednak jego styl nawiązuje do postmodernistów: Grę z Tym, Co Już Było, Grę z Językiem i Grę z Czytelnikiem. Spojrzenie na opowiadania Sapkowskiego pod tym właśnie kątem pozwala nie tylko lepiej zrozumieć jego świat wiedźminów, czarowników, bardów i smoków, ale daje odpowiedź na najważniejsze pytanie: skąd wzięły się te opowieści i jak powstała legenda Geralta z Rivii. Gra z Tym, Co Już Było "Wiedźmin spotykał w życiu złodziei wyglądających jak rajcy miejscy, rajców wyglądających jak proszalne dziady, nierządnice wyglądające jak królewny, królewny wyglądające jak cielne krowy i królów wyglądających jak złodzieje. A Stregobor zawszy wyglądał tak, jak wedle wszystkich prawideł i wyobrażeń powinien wyglądać czarodziej (...) CO DZIWNIEJSZE, Stregobor faktycznie był czarodziejem." Od stereotypów nie da się uciec, poprzez nie postrzegamy rzeczywistość i czytamy bajki - musimy więc ich używać pisząc owe bajki. Sapkowski rozumie ten mechanizm i nie próbuje uciec przed schematami. Robi jednak coś innego - każdy z często używanych przez niego stereotypów kryje w sobie antystereotyp, jakąś część, która mówi "nie". W zacytowanym fragmencie "Mniejszego Zła" rolę tę spełnia sformułowanie "co dziwniejsze". Czarownik wyglądający jak czarownik staje się w ten sposób automatycznie podejrzany. Stregobora obserwuje wiedźmin i on też kwestionuje tu stereotyp. Istredd, czarownik z "Okruchu Lodu" wprowadza antystereotyp sam - przyznaje, że tradycyjne praktyki magiczne to jeden wielki teatr obliczony na to, by "byle hołota nie zaczęła eksperymentować z czarami". Wreszcie w "Granicy Możliwości" stereotypowi błędnego rycerza mówi "nie" krasnolud Yarpen Zigrin, wyśmiewający etos rycerski. Kolejny element ulubionej przez Sapkowskiego Gry z Tym, Co Już Było stanowią bohaterowie dobrze znani, postacie, których imiona są już dzisiaj ogólnie komunikatywnymi hasłami. Królewna Śnieżka, Szewczyk Dratewka czy Mała Syrenka - słowa te wzbudzjaą w nas określone skojarzenia. Oczekujemy, że autor opowie nam o nich tak, jak zwykle robią to bajarze. Nic bardziej mylnego. Sapkowski woli oddać głos samym postaciom (warto przy tym zauważyć, że w tradycyjnych bajkach są one zawsze nieme, traktowane podmiotowo). Historia opowiedziana przez Renfri (Królewnę Śnieżkę) różni się bardzo od kanonicznej wersji wydarzeń: mowa tu o mutacjach, gwałtach, wszach i brudzie. Kozojed (Szewczyk Dratewka) okazuje się prymitywnym i wulgarnym prostakiem, który podczas krucjaty przeciw złotemu smokowi co chwila sugeruje, "że trzeba tylko uradzić, czym napchamy ścierwo, żeby gad skapiał co rychlej", zaś Sh'eenaz (Mała Syrenka) stwierdza, że z miłości do księcia "co dzień wyłaziłam dla niego na skały, łuskę sobie wytarłam na tyłku!". Aby opowiedzieć bajkę, prócz bohaterów i stereotypów trzeba jeszcze pewnej ideologii, starej i uznanej opozycji dobre-złe, koniecznej, by zaistniał konflikt i walka. Dobro i zło (a właściwie porządek i chaos) zajmują się w tych tekstach poczesne miejsce, ale tworzony przez nie system wartości jest stale naruszany. Sapkowski zdaje sobie sprawę ze sztuczności podziałów i konsekwentnie rozsadza ten system. Czyni to przez ambiwalencję - nie jesteśmy na przykład w stanie stwierdzić, czy Refri to niebezpieczna mutantka, jak twierdzi Stregobor, czy też ofiara knowań złej macochy (wersja kanoniczna). Kolejnym sposobem naruszania jest zdrowy rozsądek prezentowany przez Geralta, przeciwstawiony szymnym frazesom "dobrych" postaci. Tak na przykład w "Granicy Możliwości" Dorregaray definiuje dobro jako zachowanie równowagi w przyrodzie, zaś zło jako jej zachwianie - poprzez zabijanie. Wiedźmin komentuje: "Druidzka teoria, znam ją. Wyłożył mi ją kiedyś pewien stary hierofant (...). Dwa dni po naszej rozmowie rozszarpały go szczurołaki. Zachwiania równowagi nie dało się stwierdzić." Kto jest po stronie porządku (dobra), a kto reprezentuje chaos (zło)? Na to kluczowe dla każdej bajki pytanie dostajemy zwykle odpowiedź na samym początku lektury. U Sapkowskiego z pozoru jest podobnie, jednak bardzo szybko zaczynamy mieć wątpliwości. Postacie dobre okazują się być niebezpiecznie powiązane z chaosem - tym, co niezdrowe i nieludzkie. Dobrym przykładem są tu postacie kobiet - tradycyjnie anielskie, pasywne, erotyczne obiekty, o które się walczy, nabierają nagle cech nietypowych. W "Kwestii Ceny" okazuje się, że niewinna Pavetta, królewna, o której rękę rywalizują rycerze, jest obdarzona nadprzyrodzoną mocą, a ponadto nie jest dziewicą. Ukochana przez wiedźmina Yennefer to sterylna czarownica, zaś towarzyszące smokowi dziewczęta z Zerrikani walczą okrutniej i skuteczniej w obronie potwora niż wielu mężczyzn. Według tradycyjnego systemu wartości dobrzy są ludzie, a złe potwory: smoki, wilkołaki, mutanci, jednak nawet podział ludzkie-nieludzkie jest u Sapkowskiego kwestionowany. Potwór-mimik potrafi stać się doskonałą kopią człowieka, fizycznie i psychicznie przeżyć całe życie jako on, a walczące z ludźmi driady to w większości ludzkie dziewczynki uprowadzone i wychowane w lesie. Najlepszym przykładem przewrotności tekstu jest postać Złotego Smoka z "Granicy możliwości". Nasz główny bohater Geralt to wiedźmin walczący z potworami w obronie ludzi (dobra); Złoty Smok spełnia funkcję alegoryczną - walczy z ludźmi w obronie potworów (zła? inaczej pojmowanego dobra?). Wciągnięci w pułapkę nie jesteśmy już w stanie przyporządkować tej walce żadnej oceny moralnej. Pocieszmy się - w postmodernizmie jest to zupełnie normalne. Gra z Językiem "Bawisz się słowami. Upajasz się nimi (...). Twoje słowa to tylko dźwięki" ("Okruch lodu"). Setki lat używania sprawiły, że słowa zgubiły swoje pierwotne znaczenie, są wytarte i zdewaluowane, nieoryginalne. Sapkowski swoją grą i sztuczkami próbuje je ożywić, przywrócić im wartość. Pierwsza taka próba ma miejsca na poziomie pojedynczych wyrazów - teksty pełne są neologizmów, słów zrozumiałych, ale zaskakujących nas swoją nowością. Słoem takim jest "wiedźmin" (rodzaj męski rzeczownika "wiedźma" w staropolszczyźnie to "wieszcz"), są "widłogony" (widły + ogon) i "szczurołaki" (szczur + wilkołak), jest palący znak Igni (ignis - ogień). Czytelnik wciągnięty zostaje w grę skojarzeń i poszukiwanie źródłosłowów. Ciekawsze jeszcze niż nowe słowa są nowe (a raczej stare) języki odkrywane przez Sapkowskiego. Nasz język okazuje się wtórny, kłamliwy i nie przystający do rzeczywistości. Jest on zaledwie cieniem Starszej Mowy - oryginalnej i zagubionej. Sapkowski chce ją odnaleźć. W tym celu rozpatruje dialekty rozmaitych, odciętych od cywilizacji grup. Przykładem będzie tu język syren ("Trochę poświęcenia") oparty na gamie muzycznej, prawdziwszy, bo melodyczny (muzyka się nie starzeje) oraz język leśnych driad. Ten ostatni ma pewne cechy języków uważanych powszechnie za stare: celtyckich i starogermańskich - zbitki "gw", podwojenie końcowego "dd", "th", sąsiedztwo dwóch samogłosek "ae" (Gwynbleidd, wedd, Braenn, Eithne). Jednocześnie niektóre słowa przypominają wyrazy z języków współczesnych, tak jakby były ich wcześniejszymi, wspólnymi przodkami ("bloede" - angielskie "bloody", "ess" - francuskie "est", "wedd" - angielskie "wed", "neen" - polskie "nie", niemieckie "nein", "foile" - angielskie "folly", francuskie "folie"). Postmodernistyczne wyczulenie na język widoczne jest także w samym sposobie pisania tych opowiadań. Humor charakterystyczny dla ich stylu opiera się właśnie na zderzeniu dwóch różnych kodów - na przykład mówienie o magii żargonem naukowym. Wiedźmin rozmawiając z człowiekiem, który był kiedyś zaczarowany w kromorana pyta: "Wracając do uroku. Nawrotów nie masz? Pióra ci nie rosną?" Zderzenie dwóch kodów, tym razem wysokiego, charakterystycznego dla elitarnej kultury dworskiej i niskiego - mowy wulgarnego krasnoluda, wykorzystane jest w "Granicy możliwości" do uzyskania częstego w postmodernizmie tzw. efektu zwierciadła: "Niech herold otrąbi moje imię! (...) Za smokiem siła kłów i pazurów, i piekielna złość, a za mną prawość, za mną wiara, za mną łzy dziewic, mówi błędny rycerz." Za chwilę jego mowa jak w krzywym zwierciadle odbija się w słowach krasnoluda: "Hej ty smoku chędożony! Słuchaj, co ci rzeknie herold! Znaczy się ja! Jako pierwszy zabierze się do ciebie honorowo obłędny rycerz". Te same słowa nabierają tu zupełnie innej wymowy, co dowodzi, że same w sobie, bez kontekstu nie znaczą nic - są tylko pionkami w grze. Gra z Czytelnikiem "Jaskier mógł zmienić treść ballady, napisać o tym, co wydarzyło się naprawdę. Nie zrobił tego. Prawdziwa historia nie wzruszyłaby przecież nikogo." Jak już udowodniłyśmy powyżej, każde słowo jest względne i potencjalnie fałszywe, daje sposobność do manipulacji i kłamstwa. Teksty: bajki, ballady, opowiadania skladają się właściwie z takich fałszywych słów. Czy więc mogą być prawdziwe? Czytelnika próbującego znaleźć odpowiedź na to pytanie w tekstach Sapkowskiego czeka przykra niespodzianka - teksty te, jak na postmodernizm przystało, nie grają fair, dają informacje sprzeczne ze sobą. Na początek rozważmy historie i ballady opowiadane sobie przez bohaterów. Nietrudno zauważyć, że bardzo często wraz z opowieścią cytowane jest jej zaprzeczenie. Tak historia dobrego mistrza Iriona z "Mniejszego Zła" zestawiona jest z historią niedobrego czarownika Stregobora, przy czym dowiadujemy się, że chodzi o tę samą osobę. Nie inaczej jest z balladami - wzruszającymi i pięknymi epickimi opowieściami o miłości i cnotach. Są one cytowane, ale wraz z informacją, że "pieśniarz wiedział, że mało kto uwierzy w historię, którą opowiadała ballada, ale nie przejmował się tym. Wiedział, że ballad nie pisze się po to, by w nie wierzono, ale po to, by się nimi wzruszano". Sapkowski nie oszczędza także przytaczanych tu bajek: opowieści o jedenastu braciach zamienionych w łabędzie towarzyszy komentarz, że brat to właściwie był jeden i to zamieniony w kormorana, zaś łabędzie są wymysłem bajarza, który z sobie tylko wiadomych przyczyn uznał te ptaki za bardziej romantyczne. Powstawanie bajek - opisy prac bardów i poetów mają tu duże znaczenie. Pokazują proces naginania i zmieniania rzeczywistości dla potrzeb tekstu, lecz jednocześnie jej utrwalania i zachowywania. W ten właśnie sposób zbliżamy się do błędnego koła, w które usiłuje nas wciągnąć Sapkowski. Pozornie szuka on oryginału, historii, która wydarzyła się naprawdę i której kanoniczne bajki są jedynie kopiami. Jednak te zakłamane kopie są z kolei oryginałami w stosunku do samych opowiadań, które oryginału przecież szukają. Tak oto zamyka się błędne koło. Na marginesie warto zauważyć, że poszukiwanie oryginału jest swoistą (również bardzo postmodernistyczną) obsesją Sapkowskiego: oryginalny człowiek wśród mimików i driad, oryginalne słowo wśród pustych dźwięków, Starsza Mowa, Starsza Krew i prawdziwe opowieści - wszystko to ma wiele wspólnego, zwłaszcza w świecie, gdzie wszystkie oryginalne historie zostały już opowiedziane. Beznadziejność poszukiwania prawdy najlepiej obrazuje "Coś więcej", opowiadanie-soczewka, gdzie pojawiają się wszystkie ważniejsze postacie cyklu o wiedźminie. Ciężko ranny Geralt przeżywa tam szereg wywołanych narkotykami wizji. Wizje te przeplatane są scenami ze świata "realnego", szybko jednak różnica zacieraja się i obrazy pozornie realne kończą się obudzeniem - nie wiemy już - z wizji czy w wizję? Ważne dla fabuły pytania: czy Yennefer żyje? czy Visenna jest matką Geralta? czy Geralt odnalazł Ciri? - dostają po kilka sprzecznych odpowiedzi. Każda kolejna wizja/nie-wizja wydaje się schodzić w głąb, bliżej prawdy, ale okazuje się jedynie kolejną powierzchnią. Dochodzimy w końcu do wniosku, że istnieją jedynie powierzchnie i że nie dowiedzieliśmy się niczego nowego. Po przeczytaniu ostatniego fragmentu "Czegoś więcej" możemy równie dobrze wrócić do strony pierwszej i czytać dalej. Jedną z wyeksponowanych w "Czymś więcej" postaci jest Jaskier - bard, poeta i przyjaciel Geralta. Pojawia się on w kluczowych momentach całego cyklu, śpiewa swoje ballady na królewskich dworach i zwykłych jarmarkach, stara się uczestniczyć we wszystkich ważnych wydarzeniach. Ogląda je, by następnie opisać. Dobiera rymy i wymyśla tytuły do rzeczywistości: "Bądźcie cicho. Staram się zapamiętać, może da się wykorzystać, gdy się dobierze rymy" ("Granica możliwości"); "Jak powiedziałeś? Granica możliwości? Rezerwuję sobie ten tytuł do ballady"; "Już mam pierwsze zwrotki, w mojej balladzie syrenka poświęci się dla księcia" ("Trochę poświęcenia"). Działalność Jaskra nie jest wcale niewinna, tak jak nie może być niewinnym nic związane z żonglowaniem złymi słowami. Wiemy, że przeinacza on i koloryzuje: "Ależ ty łżesz, Jaskier. - Nie łżę, ale ubarwiam, a to jest różnica". Równocześnie z wiadomościami o Jaskrze czytelnik otrzymuje informację, że po dworach i jarmarkach krążą legendy o czynach Białowłosego Wiedźmina, legendy niebezpiecznie przypominające opowiadania Sapkowskiego. Na domiar złego i one są zafałszowane i podkoloryzowane: "Posługuje się tym wygodnym mitem, gdy mu wygodnie. Nie jest prawdą, jakobym był tym, kogo zastano w domu, chociaż się nie spodziewano. Nie jest prawdą, jakobym właśnie dlatego został wiedźminem", mówi sam Geralt i w tym momencie sytuacja staje się dla nas jasna. Opowieści o wiedźminie Geralcie to tak naprawdę ballady wyśpiewane na jarmarkach przez nałogowego łgarza - barda Jaskra. Jako takie są oczywiście zakłamane i mylące. Nie można wierzyć żadnej zawartej w nich informacji. Ten postmodernistyczny paradoks nie tłumaczy jednak faktu, że opowiadania podpisane przez Sapkowskiego ukazały się w druku - tu i teraz. Częściowo wyjaśnia go natomiast "Coś więcej". W jednej ze scen tego opowiadania uciekający Jaskier wyrzuca worek ze swymi utworami do rzeki. Łatwo się domyślić, kto je wyłowił i opublikował. Dominika Materska Ewa Popiołek Przeczytaj odpowiedź Marka Szyjewskiego na powyższy tekst

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '97 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl