Saga o wiedźminie Andrzeja Sapkowskiego, której czwarty (a doliczając zbiory opowiadań - szósty) tom ukazał się właśnie na rynku, to źródło nieczęstej w naszej literaturze czytelniczej frajdy. To prestidigitatorska żonglerka rozmaitymi motywami z przygodowych fabuł, wyobracanymi, zdawałoby się, do granic banału, a tu za pomocą kilku renowacyjnych zabiegów przywracanymi do pełnego blasku. Sapkowski ma fenomenalny dar narracji; wymyślania sensacyjnych wydarzeń; tworzenia sugestywnego nastroju, stopniowania napięcia. Tudzież olśniewające, z lekka cyniczne poczucie humoru: trzeźwiące, pozwalające tropić mniej lub bardziej zakamuflowane kpinki; odniesienia, cytaty. Świat epiki Andrzeja Sapkowskiego to kraina marzeń dla młodych w każdym wieku, lubiących dla zdrowia pogimnastykować nieco własną fantazję. I kraina niedostępna dla porządnisiów (również w każdym wieku), dla których jedynym dopuszczalnym modelem lekkiej lektury jest solennie i konwencjonalnie opowiedziana historia o nim, o niej i tym trzecim ze łzami, nieszczęściem i happy endem. Czy poważny człowiek - wzruszą ramionami porządnisie - może chcieć tracić czas na czytanie książek pełnych walk ze strzygami, smokami, bazyliszkami, wampirami? I co właściwie ma być powabnego i zabawnego w tym, że na klasycznie bajkowe, królewskie wezwanie o pomoc (kto odczaruje mą córkę, dostanie nagrodę i pół królestwa, i uratowaną za żonę!) zjawia się nie piękny rycerz, tylko białowłosy zabijaka ze szramami na policzku i zmęczonym spojrzeniem. Wyzbyty kawalerskich manier. "Nie jestem zainteresowany królewną" - powiada zimno. I upewnia się, spokojnie i rzeczowo, profesjonalnie: "Napisane jest: trzy tysiące orenów nagrody?" A takie właśnie entree funduje Sapkowski swemu głównemu, oryginalnemu bohaterowi. Geralt to na pierwszy rzut oka samotny jeździec z westernów, romantyczny naprawiacz zła. Ale to jednocześnie heros diabelnie mało heroiczny. Wiedźmin, mutant. Eliksirami, narkotykami, wszechstronnym wykształceniem i morderczym treningiem przerabiano go niegdyś w ustronnym zamczysku w automat o nadludzkiej sprawności, mający służyć zbawianiu ludzi od potworów, wobec których ci są bezsilni: właśnie od smoków, bazyliszków; wampirów, strzyg. Mutacja miała przy okazji zabić w adepcie zdolność odczuwania uczuć, które w każdej rzeczywistości utrudniają życie profesjonalistom; tego celu wszakże nie osiągnięto. Błąd w sztuce? Niedoskonale zmutowanego wiedźmina posłano jednak w świat z magicznym amuletem na piersi tudzież etycznym kodeksem wbitym do głowy i kazano wiedźmińskim fachem zarabiać na życie. Ubijać straszydła za pieniądze. Nasz Geralt więc to przedziwne stworzenie. Do połowy błędny rycerz z wielkim mieczem przewieszonym przez plecy. A od połowy - stary cudowny Philip Marlowe z trudem wyciągający z naprawiania występków świata swoje "czterdzieści dolarów dziennie plus koszta". Pogardzany przez możnych, bity, pozbawiony złudzeń, frajersko uwiązany do swego kodeksu. Przenikliwy, trzeźwo rozpoznający naturę zdarzeń - a jednocześnie wciąż naiwny i za tę naiwność biorący gęsto w łeb. Obserwujący i komentujący życie z tak smakowicie przypomnianym chandlerowskim sarkazmem, z łobuzerską drwiną, z mądrością podlaną goryczką autoironii. A świat, którego rycerzowi z duszą gorzkiego detektywa przychodzi doświadczać na własnej skórze, jest; owszem, bajkowy, lecz baśń ta kiepsko nadaje się na dobranocki. Potwory, które Geralt likwiduje po części mieczem, po części magią, są uciążliwe i niebezpieczne, lecz z biegiem narracji coraz wyraźniej widać, że to relikty, stworzenia na wymarciu; Sapkowski prezentuje nawet, nie bez lekkiego chichotu, działaczy ekologicznych walczących o wzięcie pod ochronę ostatnich latających widłogonów czy wiwerny. Głównym ziemskim potworem rychło okazuje się - jak zawsze - człowiek. Zachłanny, sprzedajny, podły, nader łatwo łamiący zasady, które sam przed chwilą ustanowił. Walczący o byt i ze smutkiem rozkładający ręce: cóż miałem zrobić? Z reguły poziomem cynizmu bijący na głowę inne istoty; z którymi dzieli ziemię. Albowiem na ziemi bytują nie tylko ludzie. Także elfy; które były ongiś jej suwerenami, a dziś, zepchnięte w góry i puszcze probują beznadziejnej wojny o dawne domeny: Także krasnoludy - żadne Koszałki-Opałki: brodaty, krępy lud, dobrzy wojownicy, górnicy i twórcy sieci krasnoludzkich banków, działających sprawnie we wszystkich miastach. Większość nieludzi zasymilowała się: poznajemy krasnoludów w królewskiej służbie, elfich mieszańców, śledzimy interesy pewnego szanowanego kupca, niziołka (a są to przekręty, których spółka Art-B by się nie powstydziła). Z olśniewającą fantazją sytuacje znane dobrze z życia i z przygodowych fabuł Andrzej Sapkowski wprowadza między gnomy, driady i czarodziejki, co przydaje im swoistego efektu obcości. Parodiuje celnie i smacznie: zwiedzamy modelowo rozwiązły campus w Oxenfurcie, wzorowy kantor bankowy krasnoluda Giancardiego, podejrzaną kancelarię adwokacką Codrighera i Fenna, magiczną wieżę lokalnego czarodzieja-rezydenta; dyplomatyczne gabinety i sale balowe królów i ministrów, chłopskie chaty prezentowane bez należnego ludowej mądrości szacunku, niezliczone karczmy, podejrzane hoteliki i urzędy podatkowe. Pisarz stwarza pełnię życia, bliźniaczego w gruncie rzeczy w stosunku do znanych nam skądinąd doświadczeń, ale odbijającego je w krzywym zwierciadle pastiszu, budzącego uśmiech. Uśmiech gasnący jednak, gdy przychodzi czytać o pogromach zasymilowanych nieludzi w burzących się miastach. Gdy do głosu dochodzi polityka i jej przedłużenie: wojna. W początkowych opowiadaniach była jeszcze na dalekim planie; w ramach sagi właściwej staje się ona tematem podstawowym i spycha na margines smoki i królewny. Podobno w Internecie ktoś narysował dokładną mapę opisywanego przez Sapkowskiego świata. Nie widziałem jej; na własny użytek wyobrażam sobie powieściowe terytorium jako Europę z amputowanym basenem Morza Śródziemnego. Tak sugeruje toponomastyka: w nazwach geograficznych dźwięczą tony celtyckie, nordyckie, ugrofińskie, germańskie, galijskie, flamandzkie, także słowiańskie. Tyle że tę Europę trzeba obrócić o dziewięćdziesiąt stopni. Gdzieś w połowie mapy płynie równoleżnikowo rzeka Jaruga, dziwnie podobna do Łaby sprzed paru lat. Na północ od niej znajdują się rozmaite królestwa; niewielkie, po trosze powiązane niepewnymi sojuszami, skoligacone dynastycznymi mariażami, bogacące się i zadłużające, kultywujące swoją wolność, wchodzące w incydentalne zatargi. Na południe od Jarugi leży olbrzymi Nilfgaard, pragmatyczne cesarstwo wcielające w życie zasadę: cel uświęca środki. Skuteczne, bezwzględne, totalitarne. Wśród licznych talentów Andrzeja Sapkowskiego jednym z najbardziej olśniewających jest umiejętność jasnego i klarownego przedstawiania rozmaitych mechanizmów życia: psychologicznych, społecznych. Także mechanizmu historii. W opisie nilfgaardzkiego podbijania świata mieszczą się bodaj wszystkie podstawowe chwyty wojenno-polityczne ludzkości, staro- i nowożytne, ze szczególnym uwzględnieniem wkładu napoleońsko-bismarckowsko-hitlerowsko- stalinowskiego. Dyplomacja jest oczywistym uzupełnieniem (lub wyprzedzeniem) kroków militarnych, rozwijane są agentury wpływu, tajne służby przygotowują prowokacje i przewroty. Dyplomatów nilfgaardzkich nie powstydziłby się Wiaczesław M., agentów Ławrientij B. Przy czym wojna Północy z Południem bynajmniej nie jest starciem uciśnionych niewinności z potworem; królowie Północy próbują także sięgnąć po broń agresora: uruchamiać agentów; stosować prowokacje, nawet prewencyjnie uderzyć. Są jednak słabsi, gorzej zorganizowani, gnuśniejsi. Z góry ustawieni na gorszych pozycjach niż Nilfgaard, który poddanych trzyma żelazną ręką i rozwija (na skądinąd imponującą skalę) wyłącznie te dziedziny życia, które służą podbojowi. O czym boleśnie przekonuje się nilfgaardzka czarodziejka, po wieloletniej izolacji po raz pierwszy wyjeżdżająca na kongres magików na Zachód, pardon, na Północ. Zawodowo przygotowana jest całkiem nieźle, ale kosmetyki i ciuchy ma kompromitująco niemodne. Czarodzieje przez wieki tworzyli coś w rodzaju ponadpaństwowej, apolitycznej międzynarodówki; ich wiedza, podobnie jak wiedźmińskie umiejętności, była stricte profesjonalna. Służyli jako doradcy królów, możnowładców, mieszczan. Złamali neutralność wspierając zjednoczony front królestw Północy przeciw pierwszej agresji Nilfgaardu; od tej chwili było jasne, że cesarstwo za wszelką cenę spróbuje rozbić ich cech. Co też dzieje się w drugim tomie sagi podczas puczu na wyspie Thanedd; w jednej z najwspanialszych sekwencji cyklu. Sapkowski łączy tu sensacyjną akcję godną Kena Folleta z przewrotnym kpiarstwem: Kongres zaczyna się wystawnym rautem; na którym wszyscy sączą sobie do ucha dyplomatyczne bąknięcia i szpile, polityka miesza się z męsko-damską zazdrością, coś wisi w powietrzu. Nocą eleganckie czarodziejki-intelektualistki wdziewają rewolucyjne bluzy i wyzwalają z siebie nieoczekiwane pokłady dzikiej agresji. Po czym przestaje być zabawnie. Wojna nie ma w sobie nic rycerskiego, jest wyniszczającą, bezcelową i bezrozumną rzezią, hodującą apatię bezbronnych i aktywność wszelakich ludzkich hien. Sapkowski nie szczędzi okropności, ale nie epatuje nimi, raczej nie ukrywa swego obrzydzenia. Pozwala - rzecz bodaj bez precedensu w literaturze popularnej - by ofiarą padł główny bohater. Geralt wprawdzie nie ginie, ale z górującego nad wszystkimi sprawnością i eksperiencją zwycięzcy staje się apatycznym; zagubionym włóczęgą, co jakiś czas wyładowującym złość wymordowaniem paru opryszków. Ogrom rozpętanego zła go przerasta, traci wiedźmińskie atrybuty! Wzrasta rola innych postaci: zakochanej w Geralcie burzliwą miłością, daleką od uczuć z bajek dla grzecznych dziewczynek czarownicy Yennefer i osieroconej księżniczki Ciri, mocą przeznaczenia przybranej córki wiedźmina. Ta maksymalnie nieortodoksyjna "rodzina" rozrzucona po całym powieściowym świecie usiłuje opierać się ścigającym ich oprawcom i okrutnym wyrokom przeznaczenia. Przeznaczenie jest u Sapkowskiego czynnikiem prawodawczym. Można nawet zaryzykować twierdzenie, że pełni zastępcze funkcje metafizyczne w tym świecie par excellence pogańskim, gdzie kult poszczególnych bogów ma co najwyżej lokalny charakter i nie jest traktowany przez autora z przesadną powagą (może poza jedną sceną na wyspach Skellige w czwartym tomie). Przeznaczenie przemawia przez przepowiednie znane kapłanom, czarodziejom, wiedźminom i innym wiedzącym, przez znaki na niebie i ziemi nasilające się w określonych porach roku, przez halucynacyjne sny identyczne w wielu głowach jednocześnie. Przepowiednie, jak zwykle bywa, są złe. Na szczęście ich determinizm nie jest bezwzględny; tyle już razy zapowiadano śmierć głównej trójki, a oni wciąż żyją. Zbliża się jednak pora rozstrzygnięć: czekamy na ostatni tom sagi; który będzie się nazywał "Pani jeziora" i będzie wieńczył losy bohaterów. Prognozy nie są miłe: przepowiednia Ithiny wieszczy bezwzględnie, iż Ciri nosi w sobie płomień, który zniszczy świat. Koniec świata Sapkowskiego poprzedzony jest, jak chcą reguły, ogólną degrengoladą: wszystko psieje, niszczy się i kurwi. Zaiste długą drogę przeszła opowieść o wiedźminie: od Marlowe'owskiego cynicznego sarkazmu po tony nieledwie apokaliptyczne. Wielką umiejętnością autora jest jednak harmonijne splatanie tonów: w najpoważniejszych sekwencjach Sapkowski umie wsunąć rozładowujące słówko, przypomnieć filuternie: nie przejmujcie się tak; to tylko zabawa. Gdyby czynił to zbyt często lub ostentacyjnie, cisnęłoby się książkę w kąt, ale on, szelma, dokładnie zna proporcję. W jaki sposób splecie w ostatnim tomie logikę akcji z regułami gatunku, który raczej nie lubi klęski w finale? Jedno jest pewne: nie ma dziś drugiego obok Geralta książkowego bohatera, na którego dalsze losy czekałaby żarłocznie tak pokaźna grupa czytelników. Ciekawe, czy ta niecierpliwość nie przypomina tej sprzed z górą stu lat, gdy kupowało się "Słowo" i drżącymi palcami przerzucało strony, by poznać nowe losy Skrzetuskiego, Kmicica i Zagłoby? Jacek Sieradzki Wklepała: Joanna Słupek

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '98 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl