Na początku był "Wiedźmin". Opowiadanie nadesłane przez Andrzeja Sapkowskiego na konkurs literacki "Fantastyki" w roku 1985. Jedna z pierwszych historii fantasy w Polsce, w dodatku nie powielająca bezmyślnie wzorców amerykańskich, lecz sięgająca wprost do słowiańskiej demonologii. Tytułowy bohater zajmuje się tępieniem strzyg, południc, leszych, bazyliszków, i innych okropieństw świata, w którym przyszło mu żyć. Wartka akcja i rozbudowane dialogi sprawiły, że przeszczep fantasy na rodzimy grunt się przyjął. Czytelnicy uznali "Wiedźmina" za najlepsze fantastyczne opowiadanie roku. Z podobnym entuzjazmem przyjmowane następne teksty poświęcone wiedźminowi Geraltowi z Rivii: "Drogę, z której się nie wraca" i "Ziarno prawdy", które już otwarcie przetwarzały motywy znanych polskich baśni. Autor wielokrotnie wspominał, że to podane przez niego wersje wydarzeń są prawdziwe, a już na pewno bardziej wiarygodne od swoich pierwowzorów. W kolejnych opowiadaniach sięgnął do klasyki obcej - Andersena i braci Grimm, by z kolei ich baśnie poddać odbrązawiającej obróbce i przedstawić w "skorygowanych" wersjach. Dostało się też anonimowemu twórcy legendy o Smoku Wawelskim, z którą Sapkowski dość okrutnie obszedł się na kartach Granicy możliwości - jednego ze swych późniejszych opowiadań. Szewcowi Kozojedowi, będącemu karykaturą sprytnego plebejusza z legendy, nie udaje się tu stara sztuczka z siarką i smok go (z czego zresztą wszyscy są radzi). Początkowo wszystko to, czego nie mógł zawrzeć w historiach o wiedźminie, przemyca Sapkowski w innych opowiadaniach, między innymi w "Maladie" - dość swobodnej trawestacji dziejów Tristana i Izoldy oraz groteskowej i przewrotnej fikcji politycznej "W leju po bombie" ("Fenix" 1993, 4). Warto na chwilę zatrzymać się nad tą ostatnią, bo odnosi się ona do naszego "tu i teraz" tak bardzo, jak żaden tekst Sapkowskiego. Żeruje w perfidny sposób na polskiej rzeczywistości, przedstawiając ją zdeformowaną do granic możliwości. Jesteśmy w Suwałkach. Rok 2000 - może trochę wcześniej, może później. Miasto jest ogniskiem takich samych narodowowyzwoleńczych starć, jakie obecnie nękają kilka krajów postkomunistycznych. Lewobrzeżni Żmudzini walczą ze Wschodnimi Prusakami pod nieobecność Polaków, dokonujących demonstracji siły na Śląsku Cieszyńskim. Żadnej ze stron ta narodowa wojna nie przeszkadza w rzucaniu się w objęcia Zachodowi. W Suwałkach Sapkowskiego ogląda się "Dynastię", słucha MTV, a je u MacDonalda. Czekoladki firmy Milka Poland (dawniej E.Wedel) popija się coca-colą. Na pomniku Marii Konopnickiej ktoś nabazgrał "Unsere Szkapa", a jeden z bohaterów, chcąc zyskać litewskie obywatelstwo, za nic nie godzi się na zmianę nazwiska. Jako Polak nazywał się Indyk, zaś jako Litwinowi przyszłoby mu stać się Kałakutasem... Cóż patriotyzm wymaga wyrzeczeń. "W leju po bombie" napisane zostało z wyraźnej potrzeby chwili i za kilka lat po prostu się zdezaktualizuje (przyjmuje optymistyczny wariant przemian w Polsce). Lecz jest przy tym znakomitym świadectwem tego, jak w Sapkowskim ucichł eskapista, a obudził się publicysta. Widać to także w przygodach wiedźmina Geralta, co jedni uznali za początek nowego spojrzenia na fantasy, inni zaś - za początek końca. Sapkowski nie tworzy klasycznej fantasy; tasuje problemy, konwencje i epoki, gra z czytelnikiem w nowoczesny seans postmodernistyczny - pisał Maciej Parowski w artykule "Wiedźmin Geralt jako podróżnik w czasie". Co do postmodernizmu, to chyba nie należy nadużywać tego terminu, lecz z tym, że Sapkowski nadaje swym bohaterom postawy charakterystyczne dla współczesności, przyjdzie się chyba zgodzić - zwłaszcza po przeczytaniu jego pierwszej powieści, "Krew elfów". Tajne służby, wojny celne, rasizm - wszystko to kojarzy się raczej z naszą rzeczywistością niż z literaturą spod znaku magii i miecza. Tymczasem u Sapkowskiego służby wywiadowcze zatrudnia każdy szanujący się król, wszystkimi zbrojnymi konfliktami rządzą nieubłagane prawa ekonomii (notabene dobrze znane autorowi, który sam jest handlowcem) postawy rasistowskie zaś ludzi wobec elfów i krasnoludów są na porządku dziennym. Ba, dochodzi nawet do tego, że u baśniowych rodzi się świadomość zagrożenia ekonomicznego! "Miast żyć tak, jak każe nam Natura, zaczęliśmy tę Naturę niszczyć I co my mamy? Powietrze zatrute smrodem dymarek, rzeki i ruczaje splugawione przez rzeźnie i garbarnie, lasy cięte bez opamiętania..." - mówi jedna z postaci "Krwi elfów". Nic zatem dziwnego że na jednym z uniwersytetów wiedźmińskiego świata (a życie akademickie toczy się beztrosko, bo monarchowie nie skąpią pieniędzy na oświatę) powstaje projekt eksperymentalnej oczyszczalni ścieków... Warto prześledzić zmiany, jakim ulegał cykl opowiadań o Geralcie z Rivii. Po kilku pierwszych, wyraźnie podporządkowanych sensacyjnej fabule, nastąpiły teksty łączące się już w pewna spójną całość. Ze szczątkowych informacji o życiu wiedźminów, roli praktyk magicznych i politycznych bataliach wyłonił się powoli obraz świata, w którym podobnie jak w innych epopejach fantasy (także u Tolkiena) - za sprawą pojedynczych bohaterów zachodzą wielkie zmiany. Sapkowski utorował sobie w ten sposób drogę do rozpoczęcia powieściowej sagi o wiedźminie. Odnalazł swój Never Land. Światem wiedźmina w dużej mierze rządzi magia. I właśnie do niej można mieć spore zastrzeżenia, bowiem co najmniej połowa cyklu - w tym również Geralt - para się czarami, co sprawia mylne wrażenie powszedniości magicznych praktyk, a konsekwencji tego może prowadzić do karykatury fantasy (vide przezabawna powieść Terry Partchetta "Kolor magii"). Pisał o tym między innymi Marek Oramus: "Choć w świecie wiedźmina Geralta magia ma zastosowanie stricte użytkowe, to jednak przesadą jest żądać od czytelnika, by uwierzył, że od magii rysują się mury lub unoszą pod sufit dębowe stoły z żarciem." Stąd już tylko krok do niezamierzonej parodii fantasy, gdy magia służyć będzie w tartaku do cięcia desek albo do chałupniczego wyrobu filcu. Książki Sapkowskiego zbierają raczej pozytywne recenzje. "Podziwiam umiejętność budowania akcji, wyobraźnię i kunsztowne gry językowe" - pisał Andrzej Rostocki na łamach "Ex Librisu" 62. "Można zarzucić Sapkowskiemu, że niewiele poza zabawą ma do zaoferowania (...), ale to i tak więcej niż najwyraźniej jest w stanie dać z siebie którykolwiek inny autor polski" - głosiła notka dotycząca zbioru opowiadań "Miecz przeznaczenia" opublikowana w "Fenixie". Wiedźminem zainteresował się ponoć film, a od dwóch lat pojawiają się również kolejne odcinki komiksowej adaptacji. Dorzucić do tego należy nie słabnący entuzjazm czytelników (także za naszą południową granicą - Sapkowski jest ulubionym autorem fantasy Czechów), a otrzymamy wniosek niezwykły, Pani i Panowie, oto wiedźmin Geralt - rzadki przykład polskiego bohatera kultury popularnej! Poczekajmy jeszcze kilka lat a, być może doczekamy się haseł w rodzaju "Wiedźmin żyje!" albo "Wiedźmin na prezydenta!" - analogicznych do tych, jakie wypisywali na murach amerykańscy studenci zafascynowani "Władcą Pierścieni" Tolkiena. Pora teraz wrócić do "sprawy polskiej", bo Wiedźmin zainspirował całą rzeszę młodych i starszych pisarzy, którzy stanęli w szranki z Sapkowskim na literackim ubitym polu. Obok Rafała A. Ziemkiewicza (powieść "Skarby Stolinów") i coraz bardziej widocznego na rynku Feliksa W. Kresa ("Król Bezmiarów", "Serce gór", "Strażniczka istnień") pojawiło się kilka nowych nazwisk: Ewa Białołęcka, Anna Borkowska (bardzo chwalona za książkę "Gar'ingawi Wyspa Szczęśliwa"), Tadeusz Oszubski, Konrad T. Lewandowski, Tomasz Kołodziejczak, czy wreszcie Artur C. Szrejter, piszący już stricte słowiańską fantasy. Jednak Sapkowskiemu najwyraźniej wcale się nie spieszy do rywalizacji z nimi, bo ostatnio, coraz głośniej odżegnuje się od słowiańszczyzny, a przy okazji odsądza od czci i wiary wszystkich tych którzy pozwolili sobie podążyć jego tropem. Przyjmuje przy tym postawę podejrzanie chwiejną jak na guru i króla polskiej fantasy. Jeszcze w 1988 roku, w jednym z wywiadów, mówił o słowiańskiej mitologii z prawdziwym entuzjazmem: "Nasze baśnie, nasza demonologia to naprawdę wspaniały materiał na fantasy. (...) Dysponujemy materiałem wcale nie gorszym niż mitologia celtycka czy germańska". Ale już pięć lat później, jako autor o ustalonej pozycji, przyjął zdecydowanie inną postawę. W eseju "Piróg albo Nie ma złota w Szarych Górach" (Nowa Fantastyka 1993, 5) opowiedział się po stronie klasycznej, arturiańskiej fantasy. "Tak, wiem, mamy słowińską mitologię, mamy różnych Swarożyców, Swantewitów i innych Welesów. Ale mitologia owa nie sięga nas swym archetypem i nie czujemy projekcji w sferę marzeń" - pisał. I dalej: "Nasze legendy, mity, ba, nawet baśnie i bajeczki, na których się wychowaliśmy zostały skastrowane przez różnych katechetów (...). Nic tedy dziwnego, że jedyny archetyp, jaki z tych bajek przebija, jest archetypem kruchty. Na czasie nawiasem mówiąc. Ale nie dla fantasy." W ten sposób Sapkowski umieścił w kruchcie wszystkie swoje wczesne opowiadania. Lecz, jak się wydaje, uczynił to nieco zbyt wcześnie, bo właśnie teraz moda na owo "stłamszone" pogaństwo wyraźnie powraca. Doszło nawet do rejestracji prawnej dwóch niezależnych od siebie związków wyznaniowych wiary naszych słowiańskich praprzodków. W jakim stopniu autorzy pokroju Sapkowskiego przyczynili się do wzrostu zainteresowania naszymi historycznymi korzeniami - trudno orzec. Natomiast faktem jest, że autorowi "Wiedźmina" nieprędko będzie w stanie dorównać którykolwiek z rodzimych twórców literatury przygodowej. Udało mu się bowiem jako jednemu z nielicznych wydostać z getta pisarzy fantastycznonaukowych, coraz wyżej podnosi sobie poprzeczkę i - co ważne - jest znakomitym rzemieślnikiem. Jego książki czyta się z prawdziwą przyjemnością, co sam próbował tłumaczyć w zabawnym autowywiadzie "Z A.Sapkowskim rozmawia A.Sapkowski" w bardzo prosty, wręcz banalny sposób: - Na czym polega różnica między fantasy a baśnią ? - Na rozbudowanym dialogu. - Czym można wytłumaczyć niewytłumaczalny fakt, że czytelnicy, jak wieść niesie, lubią pana czytać? - Rozbudowanym dialogiem. Bartłomiej Chaciński [Wklepał: Bartłomiej Grenda]

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '97 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl