Kiedyś prenumerowałem Fantastykę. Byłem wtedy magistrem w kraju, zwanym Polska Rzeczpospolita Ludowa. Potem kraj zmienił nazwę, ja zostałem doktorem i już nie było mnie stać na prenumeratę Nowej Fantastyki. To się nazywa "awans ekonomiczny, szerokie możliwości po zrzuceniu okowów". Tylko przypadkiem wpadła mi ręce NF z kwietnia 1997 roku. Właściwie to przestałem żałować, że już nie prenumeruję... W dziale "Krytycy o fantastyce" na str. 65 znalazłem tekst Roberta Klementowskiego pt. "Czas podagry", który mnie zdenerwował. Nad tytułem mianowicie jest w jednym zdaniu cała treść artykułu: "Popularność Andrzeja Sapkowskiego w ostatnich dziesięciu latach stała się zjawiskiem bez precedensu, dlatego przy okazji ostatniej jego książki, 'Chrzest ognia', warto rozważyć, na czym owa popularność się zasadza." Może i warto, ale związek tekstu Klementowskiego z "Chrztem ognia" polega na tym, że a) tytuł powtórzony jest pięciokrotnie; b) przypomniano jedną z postaci, która się w "Chrzcie ognia" pojawia. Postać ma skomplikowane imię (czy też nazwisko), więc są w nim _dwa_ błędy. Tak, według Roberta Klementowskiego "(...) postać, która moim zdaniem uratowała tę książkę. Emil Regis Rohellec Terzieff-Godefray, wampir-abstynent (...)"; c) w końcowej złośliwości, nie pasującej do niczego, Robert Klementowski pisze o wiedźminie, hartującym się w ogniu. Może warto wyjaśnić młodszym, o co chodzi z tym hartowaniem. Chodzi o "Jak hartowała się stal" - tytuł powieści uznanej za symbol tzw. realizmu socjalistycznego. Od dawna nikt nie wie, kto ją napisał, o co w niej chodziło, jak była napisana (podobno nieźle). Tytuł jest symbolem negatywnym etykietki "realizm socjalistyczny". Stał się elementem syntetycznej rzeczywistości świata haseł "prawicowych". Kiedy ktoś krytykuje jakąś książkę, "prawicowcowi" wystarczy powiedzieć "Wolałbyś pewnie czytać 'Jak hartowała się stal'" - i wszyscy ryczą ze śmiechu. Bo od dawna nikt nie wie, kto ją napisał, o co w niej chodziło, jak była napisana... Za dużo polityki? Cóż, tekst Klementowskiego zaczyna się od "przedstawienia" "tła politycznego" kariery Sapkowskiego. To znaczy, że Klementowski wrzuca parę haseł w stylu, który kiedyś nazwałem CUCUMBER (Completely Unreal, Completely Unlike, Misunderstood Blather, Erratic, Ridiculous). O śmierci Zajdla, o "lepszym świecie", o którym miało marzyć pokolenie Zajdla (gorliwie wychwalając ten "gorszy" w swoich utworach, później pokazując w nich, że byłby całkiem, całkiem gdyby poprawić to i tamto) i o tym, że ten "lepszy świat" brzydko potraktował swoich "piewców", "wymarzycieli". To miał być wstęp do Argumentu Antysapkowego nr 1 (nazwanego poważnym wnioskiem!). Argument Antysapkowy nr 1. "Literatura zachodnia w swej przewadze obliczona była na dogadzanie niewysokim gustom czytelniczym. Jeżeli więc AS mógł z nią konkurować, musiał owe gusta zaspokoić." Tutaj pretensja do redakcji NF. Jak można nazwać krytykiem człowieka, który o jakości utworu poważnie wnioskuje nie z jego treści, wyrazu, formy, a z tego, że czytelnicy wola go od utworów kiepskich! Argument Antysapkowy nr 2. Rozrzucony po całym tekście. Sapkowski jest do niczego, bo "objawił się jako twórca krótkiej formy", a dopiero potem wziął się za cykl powieściowy. Jak wiadomo, wszyscy normalni, wartościowi pisarze debiutowali powieściami-rzekami, potem pisali pojedyncze powieści, aby skończyć na krótkich formach, nieprawdaż? Argument Antysapkowy nr 3. "Wielka polityka zdominowała poczynania bohaterów, którzy okazują się pionkami w rozgrywce sił wyższych. Schyłkowość, i fatalizm powodują, że Sapkowski popada w schematyzm, powtarza to, co wielu innych autorów zdążyło już powiedzieć." Oczywiście przy stałym przeciwstawianiu "Sapkowskiego od dobrych opowiadań" "Sapkowskiemu od złej powieści". Radziłbym przeczytać Kwestię ceny, Miecz przeznaczenia i Coś więcej. Raz, że odnoszą się wprost do cyklu, dwa - że są tymi "dobrymi opowiadaniami", trzy - że w nich bohaterowie uginają się pod presją wielkiej polityki i przeznaczenia (fatalizm!). I oczywiście, gdyby cykl nie miał tła - historii, geografii, polityki, obyczajów, ludów, języków, przebogatego świata przedstawionego, to co? Wtedy byłby "nieschyłkowy"? Czy "nieschematyczny"? Nawet tak oryginalny twórca tekstów, jak Robert Klementowski, niestety, w tym tekście popada w schematyzm i powtarza to, co wielu innych już zdążyło powiedzieć. Tylko oni robili to z sensem. Swoją drogą, gdyby tak Klementowski przeczytał "Kolor magii" Pratchetta... No tak, ale gdyby przeczytał, to nie mógłby go recenzować, nieprawdaż? Argument Antysapkowy nr 4. "Na pewno przyciągają do książek Sapkowskiego ciekawi bohaterowie. (...) Nie stworzył tu Sapek nic nowego, przeciwnie, czerpał jak mógł z konwencji fantasy." To jak to się dzieje, że ci bohaterowie jednak się ciekawi i bez precedensu? Haszek tworząc Szwejka nie stworzył nic nowego - czerpał jak mógł z konwencji literackiej swojej epoki. Szekspir - tworząc Hamleta - też. (To całkiem ogólna sprawa. Każda zjadliwość Klementowskiego pasuje równie dobrze do każdego pisarza i każdego utworu. Długo się zastanawiałem, czy nie przepisać "Czasu podagry " podstawiając za Sapkowskiego: Szekspira, Balzaka, Dostojewskiego, Sienkiewicza albo wszystkich po kolei.) Dalej idą argumenty antygeraltowe. Argument Antygeraltowy nr 1. "Geralt, w którego osobie czytelnicy cierpiący na syndrom Conana otrzymali inteligentniejszą, polską wersje zabijaki" i parę innych niewybrednych "uprzejmości" pod adresem czytelników, z "tłem politycznym", a jakże. Czyli Robert Klementowski, pisząc "Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte przyniosły człowieka zagubionego, poszukującego swej tożsamości w świecie totalitarnym, uginającego się pod realiami życia" trafia we własny Argument Antysapkowy nr 3. I też pisze o fantastycznym, nie istniejącym realnie świecie. Ale w odróżnieniu od Roberta Klementowskiego, Andrzej Sapkowski nie uznaje tworzonej przez siebie fikcji za rzeczywistość. Ile jest z Conana w Geralcie? Ten ma miecz i tamten ma miecz. Są też pewne podobieństwa w budowie fizycznej: obaj maja po dwie ręce, po dwie nogi, po jednej głowie... Obaj stykają się z niebezpieczeństwem. Jakie jeszcze się podobieństwa? Czy jest ich więcej niż na przykład między rzeczonym Conanem a Hamletem? Zbyszkiem z Bogdańca? Longinusem Podbipiętą? Argument Antygeraltowy nr 2. "Wiedźmin jest perfekcjonistą, fachowcem wzbudzającym szacunek" Oczywiście, to niewybaczalna wada. W rozwinięciu czytamy "Rzecz nie bez znaczenia, zważywszy na fakt, jaką estymą cieszyli się u nas wszelkiego rodzaju mistrzowie śrubokręta i klucza francuskiego". Paradne. Zanim Stefanowi Bratkowskiemu "odbiło na prawo", kiedy jeszcze był dziennikarzem, starającym się (bez powodzenia - uwierzył w mit i sparzył się) zrobić karierę przez wydanie w Wydawnictwie Harcerskim cukierkowej biografii Marksa, a może trochę później, wprowadził on pojęcie "polonistyczność". Było to zjawisko, które ilustrował przykładem: fachowiec, współtwórca i organizator przemysłu polskiego, który to przemysł później - pod kierunkiem tego fachowca - dostarczał powstańcom walczącym w Powstaniu Listopadowym ponad pięćset karabinów dziennie, znalazł się w polskich encyklopediach z tego powodu, że w wolnych chwilach malował obrazy. Jako malarz. Nie jako fachowiec od czegoś większego niż młotek i śrubokręt. Albo że w tych samych encyklopediach można znaleźć amerykańską "poetkę", która łącznie opublikowała dwa wiersze, a nie ma w nich twórcy Gdyni - niebywałego przedsięwzięcia inżynieryjnego, zrealizowanego w niesłychanym tempie i z bardzo dobra jakością wykonania. Dlaczego? Nie opublikował ani jednego wierszyka. Estyma dla "fachowców" ograniczała się po pierwsze do pewnego kręgu ludzi - zwących siebie humanistami (profanacja szlachetnego słowa) i dumnych z tego, że wbicie gwoździa przekracza dalece ich możliwości, tak manualne, jak i umysłowe. I ograniczała do bardzo wąskiego kręgu "fachowców", właśnie tych "fachowców" z anegdot. Od młotka i klucza francuskiego. Istnienia innych fachowców, ludzi, którzy na czymś się znają i coś umieją na trochę większą skalę, cierpiący na polonistyczność "humaniści" nie byli i nie są świadomi. Dalej, nie wydaje mi się żeby np. Marszałek (nie dość, że fachowiec, to jeszcze sportowiec i mistrz, więc my, ciemna masa wielbicieli fachowości Geralta, powinniśmy go czcić na kolanach) był poważany za swoja niebywałą, fachowa umiejętność naprawiania silników szybkich motorówek. Czy my, wielbiciele Sapkowskiego, poważamy go za jego fachowość w zakresie cyklu arturiańskiego? Kogo z nas bardziej pociąga w Geralcie jego wiedza fachowa o obyczajach okogłowa, niż jego bieg z wyciągniętymi ramionami do Ciri i słowa "Jesteś czymś więcej"? Czy bardziej pociąga nas w Geralcie to, że mógłby nas nauczyć, jak mieczem pokonać oszluzga, gigaskorpiona lub gryfa, czy to, że dwie noce zastanawiał się, jak zacząć list do Yennefer? I że ostateczny efekt budzi w nim ogromną ochotę, by podjąć próbę ugryzienia się w tyłek? Nie da się ukryć, mam do sprawy "fachowców" osobisty stosunek. Po pierwsze sam jestem fachowcem - jednym z najlepszych na świecie - w pewnej dziedzinie. Nieco bardziej skomplikowanej od dziedziny klucza nastawnego i wkrętaka. Nie zjednuje mi to jednak jakoś powszechnego szacunku. Muszę się starać o szacunek inaczej. Po drugie - pozwólcie mi opowiedzieć pewną historyjkę. Podobno mój ojciec był równie uzdolniony matematycznie jak ja. Różnica miedzy nami polegała na tym, że on dorastał we wspaniałym ustroju Polski międzywojennej, a ja w straszliwym PRL. Wiec on po śmierci swego ojca, a mojego dziadka, musiał porzucić właśnie rozpoczęte studia i podjąć pracę, żeby utrzymać rodzinę - był najstarszym synem. Pracował w stajni. Ja natomiast mimo, że dochody mojej rodziny były wprost śmieszne, mogłem studia podjąć, zakończyć i - mimo śmierci ojca - zrobić doktorat. Tak ja przeżyłem różnicę miedzy Rzeczpospolitą Polską a Polską Rzeczpospolitą Ludową. W każdym razie brak wykształcenia wyzwolił w moim ojcu na starość przeświadczenie o jakimś magicznym charakterze ówczesnej techniki. Żeby urządzenie techniczne mogło działać, musiał się nim zajmować fachowiec. Który mógł być parszywym łajdakiem albo idiotą, ale był _fachowcem_. Kiedy przyszło do wymiany piecyka gazowego w łazience, ja, licealista, oświadczyłem, że to zrobię, ale nie teraz, bo jestem zajęty. Ojciec wyciągnął skądś sto złotych i spiesznie wyszedł z mieszkania. Po pewnym czasie pojawił się z innym staruszkiem. "E tam, ty nie znasz się na tym, a to jest prawdziwy, przedwojenny majster!" Wróciłem do swoich zajęć. Po godzinie okazało się, że prawdziwy przedwojenny majster różnymi zaimprowizowanymi dźwigniami próbuje wcisnąć nakrętkę zwężoną stroną na rurkę z pierścieniem, który ta nakrętka miała dociskać do innej rurki. Potrzeba było pomocy - większej siły fizycznej. Odłożyłem dźwignie, zdjąłem z rurki pierścień, założyłem nakrętkę, a potem pierścień. Prawdziwy przedwojenny majster długo jeszcze rozwodził się nad młodymi, "które mądre som, panie, szkoły majom, wszystko widzom od razu". Nie sądzę, żeby memu ojcu spodobała się twórczość Sapkowskiego, a zwłaszcza wiedźmin Geralt. Mnie się podoba. Koniecznie trzeba przypomnieć, że właśnie w "Chrzcie ognia" występuje jeszcze jeden fachowiec, prawdziwy rzemieślnik, "solidny kawał profesjonała". Czy budzi on w czytelnikach estymę, która "cieszyli się u nas wszelkiego rodzaju mistrzowie śrubokręta i klucza francuskiego"? W każdym razie przypuszczenie, że Robert Klementowski zaspokajał wiedźminem swój "syndrom Conana", że zazdrościł wiedźminowi umiejętności walenia rzeczywistości po pysku ("I oto pojawił się ktoś, kto tę rzeczywistość wali po pysku"), a także wykształcenia, pozwalającego pewnie i z powodzeniem wykonywać swój zawód - takie przypuszczenie wydaje się usprawiedliwione. Stąd gorzkie żale, że Geralt nie jest dość "conanowy", że jest pionkiem na szachownicy Wielkiej Polityki. Żeby Robert Klementowski zaspokoił swoje nie niewysokie gusta, Geralt powinien dać Wielkiej Polityce po pysku! Argument Antygeraltowy nr 3. "Geralt uosabia człowieka zagubionego w świecie wartości, mającego kłopoty z wyborem miedzy dobrem a złem" Geralt wypracował sobie pewien system wybierania i unikania wyborów, który nazywał (upraszczam!) Kodeksem. Sapkowski z upodobaniem pakował Geralta w sytuacje, w których Kodeks nie wystarcza, albo okazuje się niewłaściwy. Każdy normalny człowiek, w starciu z rzeczywistością (a nie zestawem syntetycznych haseł) postępuje w taki sposób. Stara się określić dla siebie zasady, mówiące co jest dobrem, co złem, czego unikać. I każdy normalny człowiek, w starciu z rzeczywistością, co rusz przekonuje się, że jego zasady są niekompletne albo nie zawsze słuszne. Ludzi, którzy zawsze bez wahania wiedzą, co jest dobre, co złe i nie miewają wątpliwości unikam jak ognia. Jest sporo tego typu postaci w literaturze. Jeszcze więcej takich jest wśród "polityków" i politykierów. I właśnie to jest niepokojące. Robert Klementowski co zdanie przeczy sam sobie (o zdrowym rozsądku nie wspominając) i nie ma żadnych wątpliwości! Czy Conan albo Kane miewają wątpliwości? A Geralt? Argument Antygeraltowy nr 4. "wiedźmin nawet kiedy żartuje, jest sarkastyczny, ironiczny" Według Roberta Klementowskiego prawdziwi ludzie miewają złe chwile, ale to jest "emocjonalne ekstremum", normalnie się tak nie zachowują. W ten sposób "Kreacja Białego Wilka okazuje się zbyt jednostronna". Ciekawe. Wychodzi na to, że ten, kto stworzył mnie, też dopuścił się zbyt jednostronnej kreacji. Dawno nie zdarzyło mi się czegoś pochwalić. Coraz częściej i coraz plugawiej klnę pod nosem. Nawet jeśli żartuję, to zazwyczaj jest to sarkazm, albo ironiczne docinki. Według Klementowskiego "W opowiadaniach to jeszcze nie przeszkadza. W dłuższej formie jednak zaczyna męczyć, a nawet śmieszyć." Nasza lista jest już chyba forma, która można nazwać dłuższą. Niejednemu uczestnikowi dociąłem. Zgodzę się, że jestem dla czytelników męczący. A czy jestem dla was śmieszny? A sam Sapkowski... Ale wróćmy do Geralta. Oto zawalił się świat. Zamordowano znajomych, przyjaciół. Zniknęły miejsca związane ze wspomnieniami. Wciąż rozsypuje się każda nadzieja na jakakolwiek przyszłość. Jedyne co pozostaje, to szaleńcza wyprawa jednego przeciw wszystkim. Gdyby chcieć zobaczyć w Geralcie coś więcej niż zaspokojenie syndromu Conana, to trzeba zauważyć, że "Zmienił się. Sprawiał wrażenie, jakby się postarzał. (...) wystarczyło jednego spojrzenia, by pojąć, że mutacja mogła powstrzymać fizyczny proces starzenia. Psychicznego nie mogła. Posieczona zmarszczkami twarz Geralta była tego najlepszym dowodem. Triss z uczuciem głębokiej przykrości oderwała wzrok od oczu białowłosego wiedźmina. Oczu, które ewidentnie widziały zbyt wiele." "Chrzest ognia" rozpoczyna się dzień po tym, jak o Geralcie powiedziano "Swego czasu wydawało mi się, że wszystkiego nie można stracić, że zawsze coś zostaje. Zawsze. Nawet w czasach pogardy, w których naiwność potrafi się zemścić w najokrutniejszy sposób, nie można utracić wszystkiego. A on... On stracił kilka kwaterek krwi, możliwość sprawnego chodzenia, częściową władzę w lewej ręce, wiedźminski miecz, ukochana kobietę, zyskana cudem córkę, wiarę... No, pomyślałam, ale coś przecież musiało mu zostać? Myliłam się. On nie ma już nic. Nawet brzytwy." I według Roberta Klementowskiego Geralt powinien śmiać się wesoło, żartować, cieszyć życiem? Może któraś z bardzo późnych wersji Conana mogłaby. To by zaspokoiło nie niewysokie gusta czytelnicze Roberta Klementowskiego? A jak to się stało, że tych drobnych, jakże mało istotnych szczególikow Robert Klementowski nie zauważył? Najzabawniejsze są Klementowskiego argumenty przeciw "Chrztowi ognia". Po pierwsze ów brak wesołości ma być szczególnie widoczny w "Chrzcie ognia". Gdyby Geralt, który nie ma już nic, którego dręczą niepokojące koszmary o Ciri, zaspokajał "syndrom Conana" śmiejąc się, śpiewając i żartując, cisnąbym "Chrztem ognia" w kąt. Ale ja przeczytałem "Czas pogardy" do końca. Nie tylko sceny walk, przeczytałem cały. Szczególnie męczący ma być Geralt "gdy pojawiają się dłużyzny, kiedy momentami nic się nie dzieje". To zapewne należy rozumieć "gdy się nie bija" - Robert Klementowski nie raczył wskazać w _tekście_ takiej dłużyzny czy zastoju. Rzeczywiście, scen walki jest tylko kilka. Akcja obejmuje ponad półtora miesiąca. W tym czasie na nowo wybucha wojna, padają królestwa, wokół Ciri zaciska się sieć, powstaje Loża, wyjaśnia się zniknięcie Yennefer, widzimy jak Dijkstra postanawia zostać królem, poznajemy sto dwadzieścia lat historii i genealogię rodów panujących, pojawiają się lub uzyskują pełnię życia zadziwiający bohaterowie: zakochana szybkostrzelna Milva, która przeczy standardowi kobiet-przedmiotów, kobiet-ozdobników, obowiązującemu w fantasy, jest jedną z bardziej udanych postaci kobiecych w polskiej literaturze, wesoła królowa Meve, która czyni Geralta Geraltem z Rivii, straszny Faoiltiarna, który dotąd był tylko bezimiennym dowódcą Scoia'tael, wojewoda Vissegerd przestaje być tylko statysta, grubym wojewodą z Cintry - zostaje jednym z macherów Wielkiej Polityki, w których niesławną działalność uwikłał się Geralt, pojawia się Zoltan Chivay, który musi dostarczyć Geraltowi miecz, Percival Schuttenbach, dla którego szmaragd to glinokrzemian berylu, rubiny to korundy, diamenty to krystaliczny węgiel "Do świdrów i do pilników. Do łożysk." Który znalazł Graala i wymienił go na muła. Który usprawiedliwia cudowność miecza, otrzymanego przez Geralta. Bo, jak wiemy z ust Yarpena Zigrina, w tym świecie najpierw były gnomy, potem krasnoludy, elfy pojawiły się zaś całkiem niedawno, ledwie tysiąc lat przed ludźmi. Którzy z kolei zamieszkują te ziemie co najmniej od tysiąca pięciuset lat. Cahir przestaje być senna zjawa, a staje się bohaterem. Bohaterem, który - żeby dać wampirowi szanse uratowania Milvy - musi stanąć na czele wojsk Rivii i Lyrii i zaatakować swoich. I doprowadzić do śmierci kogoś, z kim się zapewne przyjaźnił od dziecka, bo ten ktoś dowodzi jego ziomkami. Według Klementowskiego "Saga przynosi jednak zupełnie nową jakościowo sytuację i tu dylemat wyboru traci na aktualności, staje się sztuczny." Przynajmniej w "Chrzcie ognia" Geralt już wybrał - pod jednym względem. Zrezygnował z niewybierania, z neutralności. Ale podejmuje się tu wiele innych, bardziej dramatycznych wyborów. Dalej, poznajemy Daniela Etcheverry, hrabiego Garramone, który okazuje się krewniakiem Ciri. Co potwierdza opinię czarodziejki z Koviru o eksperymencie, który wymknał się spod kontroli. Poznajemy Assire var Anahid, spokrewnioną z Cahirem i Fringillę Vigo, która oślepiła Yennefer na Wzgórzu Sodden. Która pozwala nam wysłuchać i drugiej strony: "Zakładała, że osoby tak wykształcone powinny rozumieć, że Cesarstwo niesie na Północ kulturę, dobrobyt, porządek i stabilność polityczną." Która wreszcie pozwala - że posłużę się wytartym frazesem - wystrzelić kilku spośród strzelb, pozawieszanych na ścianach w poprzednich tomach: "Żadna też nie miała odkrytych piersi. Wręcz przeciwnie, dwie były niezwykle skromnie zapięte pod szyje - surowa, odziana w czerń Sheala de Tancarville i młodziutka Triss Merigold o błękitnych oczach i przepięknych kasztanowych włosach." Żeby to zauważyć, trzeba zwracać uwagę na coś więcej, niż walki - trzeba by zapamiętać, jak Triss mówiła "Ale ja już nigdy nie założę wydekoltowanej sukni, Geralt. Nigdy." I dlaczego jej nie założy. I dlaczego uznano ja za zmarłą. Takie subtelności jak ten pokaz, czym jest prawda według relacji naocznego świadka... to nie bijatyka. To nie na nie niewysokie gusta czytelnicze Roberta Klementowskiego. Pojawia się Sheala de Tancarville i Ida Emean aep Sivney z kolejną porcją wiedzy o historii i kulturze elfów. I kolejny wysłannik Przeznaczenia - fachowiec Bonhart. Który zapewne umie dać w pysk nie tylko Rzeczywistości. Z tego wszystkiego Robert Klementowski zauważa tylko, że Sapkowski stara się oddać wrażenie wędrówki. Że jeśli bohaterowie nie chcą zajeździć na śmierć swoich koni, to musza przystawać, odpoczywać. Że muszą rozpoznawać drogę przed sobą, kryć się przed wszechobecnymi wojskami. Ze jadąc konno rozmawiają ze sobą ("można być znudzonym pseudofilozofowaniem członków DRUŻYNY" - to akurat etap podróży z grupą kobiet z dziećmi, który Geralt określił tak: "Z prostej kalkulacji wynika, że w tym tempie dotrę tam za rok i cztery miesiące.") Tylko to jest zdaje się podstawowe nieporozumienie. Sapkowski swą opowieść tworzy z obrazów i dłuższych, dramatycznych scen. Tak, żeby wrażliwy czytelnik mógł poczuć wydarzenia, a nie tylko odczytać, że były. Ale że nie się one scenami bijatyk, więc maja być dłużyznami! Oczywiście, ciągle powtarzające się konstrukcje klamrowe nie rzucają się w oczy czytelnika, szukającego ciosów, krwi i rozpłatanego mięsa. W Krwi elfów na przykład "wstydliwość dziwek" kontrastuje z tym, że Shani nawet się nie zarumieniła. W "Czasie pogardy" klamra wokół Czarnej Rayli otwiera się zupełnie logiczną krytyką wojsk najemnych ze strony Yennefer, a kończy słowami "Mój miecz zbyt wiele kosztował, by nim rzucać, elfie! - krzyknęła - Żeby go wziąć, będziesz musiał łamać mi palce! Jestem Czarna Rayla! No, chodźcie!" W "Chrzcie ognia" klamrę otwiera dość subtelne odkrycie przez Dijkstrę, że Ciri nie ma w Nilfgaardzie. Ale ta klamra nie całkiem zamyka się, gdy Ciri w czasie napadu na baronównę Casadei zanadto rozpuszcza języczek i daje poznać swój status społeczny. Dłużyzna? Czy gra z czytelnikami? Robert Klementowski podsumowuje: "Sapkowski przestał grać z czytelnikami, zaczął opowiadać." I jednocześnie ma pretensje do Sapkowskiego, że ten, zamiast opowiedzieć krótko o tym, co cieszy wrażliwego czytelnika, pieczołowicie tka historie z obrazów i dramatów - ku radości takiego czytelnika. Słowem, z obfitości wątków, postaci, aluzji, powiązań, Robert Klementowski zobaczył tylko pojawienie się wampira-abstynenta, w którego nazwisku, wieloczłonowym zgodnie z obyczajami jego ludu, zrobił dwa błędy. Według Klementowskiego po to, żeby na zasadzie deus ex machina wyciągnąć Geralta ze zbyt beznadziejnych tarapatów. Nie zauważył za to, ile w tej książce kręci się wokół Emiela Regisa Rohellec Terzieff-Godefroy. Ze jest on kolejnym szturchańcem Przeznaczenia. Bo to taka subtelność, że Geralt rozpaczliwie rwie się na _południe_, do Nilfgaardu, do Ciri, która rzeczywiście bardzo potrzebuje jego obecności, z którą rzeczywiście samotność robi coś strasznego. A Przeznaczenie rękami Milvy, Zoltana Chivay i Emiela Regisa pcha go na _wschód_, gdzie jest Ciri. I Wieża Jaskółki. No, ale to nie są bijatyki. O tym można napisać, że "nic się nie dzieje", nieprawdaż? Postać Regisa według Roberta Klementowskiego "uratowała tę książkę". Jest też wadą tej książki: "Sapkowski uległ pokusie i uprościł fabułę. Myślę, że nie wyszło jej to na dobre, bo teraz można powiedzieć: 'Cóż nam wszelkie przeciwności, skoro mamy takiego Regisa w kompanii!'" Czyli wadą "Chrztu ognia" jest to, że w Wieży Jaskółki będą mogły się pojawić uproszczenia fabuły... Po tych pięciu zdaniach, które wiążą się z "Chrztem ognia" przez osobę wampira wraca nasz "krytyk" do ogólnych argumentów antysapkowych. Pod koniec jeszcze powtarza tytuł "Chrzest ognia": Sapkowski "potrafi znakomicie malować poszczególne epizody, bawić humorem sytuacyjnym i słownym. W powieści jako całości nie wychodzi jednak poza pewna przeciętność, popada w konwencje znana już z innych utworów fantasy." Akapit wyżej ten sam Robert Klementowski pisze, że to już nie jest tylko fantasy. Może dobrze by było, gdyby ktoś poinformował niefortunnego, i jakże konsekwentnego "krytyka", że "Chrzest ognia" _nie_ jest powieścią! Jest trzecim tomem powieści. Że trzeci jest miedzy drugim a czwartym. Opowieść o losach dziedziczki genu Lary, pani Tor Zirael składać się będzie z pięciu tomów. Trzeci tom (miedzy drugim a czwartym!) jest częścią większej kompozycji. Na razie wyraźnie widać, jak wieńczy poprzednie dwa tomy i ze smakiem można zgadywać, jak z niego wyrosną następne dwa. Wystarczy tylko przeczytać. Ale cały cykl i nie tylko sceny walk i bijatyk. Argument Antysapkowy nr 5. "Sapkowski zdawał sobie sprawę, że nic tak nie przyciąga uwagi jak cudza tragedia, nieszczęście, którym można się wzruszyć, ale o którym się wie, że powstało w wyobraźni autora." Jak na mój gust, to z tego - może z wyjątkiem lokalizacji w wyobraźni - zdawali sobie również sprawę inni (jak widać nie lepsi od Sapkowskiego) literaci, znani powszechnie ze schlebiania niewysokim gustom czytelniczym: Homer, Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Corneille, Szekspir, Byron i wielu innych. Ale miedzy nieszczęściem, wypadkiem, katastrofą a tragedią jest pewna różnica. Nie wystarczy cierpienie, trzeba czegoś więcej. Trzeba, by uczestnicy wydarzeń zrodzili się, a przynajmniej działali w cieniu Przeznaczenia. Którego miecz ma dwa ostrza, rani tego, w kogo jest wymierzony i tego, kto go wymierzył. I potrzebny jest jeszcze artysta, który kolejne doniesienie z rubryki "Wypadki" czy "Zmarli" zamieni na opowieść o mieczu o dwóch ostrzach. Argument Antysapkowy nr 6. "Do związku dwojga dorosłych włączył Sapkowski jeszcze jeden element, coś czego oboje bardzo pragną, czego nie się w stanie sobie dać, ale co może ich połączyć na stale - dziecko. Chwyt podobny do tego z filmu amerykańskiego, tylko sprawniej rozegrany - trójkąt: Murzyn, kobieta dziecko. Albo: Murzyn, kobieta, Żyd itd." No, zabijcie mnie, nie wiem o co chodzi z tym Żydem. Ani Murzynem. I nie widzę związku z cyklem Sapkowskiego. Ciri pojawia się miedzy Geraltem a Yennefer w "Czasie pogardy", na grobli w Hirundum. I ma wtedy od dwóch miesięcy piętnaście lat. W tym wieku jej matka ... Argument Antysapkowy nr 7. "(...) zazdrość, chęć dominacji, rywalizacja. Miłość i niechęć - ambiwalentne uczucia, wzbogacające wewnętrznie, motywujące do działania. To już nie fantasy, to nasze codzienne emocje." Owszem, z "Czasu podagry" przebija zazdrość, chęć dominacji, rywalizacja. I niechęć. Żeby uznać za wadę to, że Sapkowski wykracza poza granice sztampowej fantasy, syndromu Conana.... Argument Antysapkowy nr 8. "Wszystko to dowodzi sprawności pióra pisarza, dla którego napędem do tworzenia się finanse." To akurat nie bierze się ani z cyklu, ani z opowiadań. To o pieniądzach jest zdaniem z wywiadu. Sapkowski zapewne zdawał sobie sprawę, że tym zdaniem zrazi do siebie wielu świętoszków. Ponoć kiedyś, na jakimś procesie prokurator w swej mowie szczególnie podkreślał motyw - chęć zysku - jako okoliczność obciążająca oskarżonego. Który odpowiedział oświadczeniem: "Proszę to zaprotokołować! Ja nigdy w życiu nie słyszałem, żeby ktoś coś zrobił z chęci straty!" Robert Klementowski widzi w "Chrzcie ognia" tylko "parę dowcipnych dialogów" i "udane scenki rodzajowe", zauważa, że pojawił się "nowy interesujący bohater" - jeden !?!?! Stwierdza więc, że "Tylko kilka momentów w tej książce przypomina dawnego Sapkowskiego". Nie zauważył ani kontynuacji, ani cudownie złożonego świata przedstawionego, ani Przeznaczenia, ani rozmytej, względnej Prawdy, ani roli powszechnie przyjętych sądów, które z prawdą nie mają najmniejszego związku - nie tylko gdy chodzi o wampiry. Natomiast zakończenie "Czasu podagry" urąga wszystkiemu, z dobrymi obyczajami na czele: "Mówi się, że na starość ludzi stają się zrzędliwi, dziecinnieją, marudzą. Jeśli tak odczytywać nastroje wiedźmina pławiącego się w elfiej krwi, gardzącego wartościami i hartującego się w ogniu, to w końcu przyjdzie i pora na 'Czas podagry'. Tylko czy da się to jeszcze wtedy czytać?" Otóż nie, "Czasu podagry" Roberta Klementowskiego nie da się czytać. Przynajmniej nie da się czytać spokojnie. Najgorsze jest to, że całe to podagryczne, dziecinnie niekonsekwentne zrzędzenie i marudzenie nie ma żadnego związku z tekstami, których rzekomo dotyczy. Żeby odczytywać nastroje wiedźmina, trzeba najpierw przeczytać teksty Sapkowskiego, które te nastroje przedstawiaja. I to jest podstawowy brak Roberta Klementowskiego: wymądrza się w związku z książkami, których nie przeczytał. Na przykład wiedźmin, który według Klementowskiego pławi się w elfiej krwi, u Sapkowskiego, w "Chrzcie ognia", był zakutany w szarą elfią opończę, "nosił otrzymany w prezencie od driad kubrak z ulubionym przez elfy liściastym motywem, siedział na koniu z typowo elfim rzędem i charakterystycznie zdobionymi tręzlami." Pamiętam wywiad ze znanym etnografem Gumiłowem, synem Anny Achmatowej. I poety, Nikołaja Gumiłowa. Wspominał on, jak to w szkole miał napisać wypracowanie o wybranym tekście literackim. I w gazecie znalazł artykuł, piętnujący utwór jakiegoś pisarza z ideologicznego punktu widzenia. Taka krytyka była zwykle - tam i wtedy, ale nie tylko - wstępem do eliminacji z życia kulturalnego i czasem z życia w ogóle. Przepisał artykuł w całości do zeszytu i oddał zeszyt do sprawdzenia nauczycielowi. Kiedy nauczyciel oddał uczniom poprawione i ocenione wypracowania, Gumiłow stwierdził, ze zdziwieniem, że nie otrzymał oceny. Podszedł do nauczyciela i zapytał, czemu jego wypracowanie nie zostało ocenione. Nauczyciel zapytał go, czy przeczytał książkę, której dotyczy jego wypracowanie. Gumiłow odpowiedział, że nie, ale przecież on napisał to, co w gazecie, więc to musi być prawda. Nauczyciel z gniewną miną zrobił jednocześnie dwie rzeczy: wpisał piątkę i powiedział: "Nie waż się! Nigdy nie waż się krytykować autora książki, której nie przeczytałeś!" Gumiłow zapamiętał to na cale życie. Tacy ludzie jak ten nauczyciel pozwolili Rosjanom zachować człowieczeństwo w straszliwych warunkach, gdy bezwzględni władcy uznali, że oni się właścicielami jedynie słusznej idei. Ze maja monopol na jedynie słuszną moralność, jedynie słuszną sprawiedliwość. Pozostaje żałować, że teraz, gdy walczą o pełną władzę inni, którzy uznali się za właścicieli innej jedynie słusznej idei, jedynie słusznej moralności, jedynie słusznej sprawiedliwości, nie znalazł się nikt, kto powiedziałby to samo Robertowi Klementowskiemu: Nie waż się krytykować pisarza za książkę, której nie przeczytałeś!!! Marek Szyjewski

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '97 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl