Współczesna literatura fantastyczna jest, rzec można, traktowana przez kręgi naukowe po macoszemu. (Jeden z profesorów-literaturoznawców przyznał się, że nie zna nawet Lema; jedyne co czytał, to słownikową definicję gatunku). Przyczyny tego zjawiska mogą być dwie. W czasach dawniejszych opisywano Nipu, krainy Houyhnhnmów i inne Utopie w celach dydaktycznych, społeczeństwu ku nauce. Kiedy odkryto już wszystkie lądy i zrobiono satelitarne zdjęcia, które udowodniły, że Ziemia nie opiera się na czterech żółwiach, nieznane krainy siłą rzeczy przeniesiono na inne niedostępne miejsca - w przestrzeń kosmiczną. Równolegle zaś literatura skomercjalizowała się. Dorośli naszych czasów nie przepadają za tym, by ich pouczać, i to za ich własne pieniądze. Baśnie, Gulliwery i wszelką fantastykę kupują swoim dzieciom, a sami są "ponad to". Dzieci zresztą także się wyemancypowały i stwierdziły, że nie mają ochoty wysłuchiwać pouczeń. Twórcy tekstów dla dzieci zostawili więc temat, a odrzucili dydaktyzm - oto proweniencja produkcji takich jak Spider-man, Punisher, He-man itp. (Mówię: tekstów, gdyż są to głównie komiksy i kreskówki). A że w Naszych Czasach - Czasach Permanentnego Braku Czasu - rodzice nie cenzurują tego, co dziecko ogląda i czyta ("nie mam kiedy") - ono samo zmienia kanały i kupuje komiksy w kiosku. Jednym słowem - fantastyka stała się popularna wśród młodszej części społeczeństwa i w klasyfikacji umieszczono ją na uboczu literatury "poważnej". I takie arcydzieła jak Cyberiada czy Władca Pierścieni są lekturami w szkole podstawowej (i przedmiotem badań "dzieciologów"). A ludzie prawie nigdy do nich nie wracają po dorośnięciu, gdy potrafią już dostrzec ich filozoficzną głębię. Drugą przyczyna apriorycznego najczęściej odrzucania fantastyki jest tzw. snobistyczny elitaryzm. My, intelektualne wyżyny społeczeństwa, zazwyczaj unikamy kontaktu z masą, ponad którą jesteśmy. Wszak kultura masowa czy też raczej produkcje lekkostrawnej papki "duchowej" to rzecz niska. Założenie to generalnie jest słuszne. Aby mieć pojęcie o tysiącu siedmiuset pozycjach (cokolwiek to oznacza) serii "Harlequin", wystarczy przeczytać jedną, gdyż - jak twierdzi znany autorytet literaturoznawczy, różnią się one tylko imieniem bohaterki i numerem pozycji w Kamasutrze. Prawdą jest, że przeciętni odbiorcy poszukują w literaturze najczęściej takich bodźców, na które najłatwiej reaguje ich wyobraźnia. Są tacy, co lubią książki (lub filmy) ze strzelaninami, napadami, wybuchami i ujęciami Jean Claude'a Van Damme'a w zwolnionym tempie, gdy na tle płonących samochodów robi salto strzelając z dwóch obrzynów jednocześnie. Inni do szczęścia potrzebują trupa na początku a autora trupa na końcu. Jeszcze inni (inne) preferują dwoje pięknych i młodych, problemy i intrygi, a na końcu łoże (w naszych niemoralnych czasach, już niekoniecznie małżeńskie). Inni wolą łoże przez cały czas, przy czym stan cywilny już ich nie interesuje. Są też tacy, których można złapać na tematy wojenne, szpiegowskie, podróżnicze, albo... magię i miecz, czy to statki kosmiczne. Jednym słowem, przeciętny odbiorca szuka w treści utworu pewnych form (biust, rakieta, pif-paf), a nie treści (tzw. drugie dno, przesłanie światopoglądowo - aksjologiczno - moralno - filozoficzno - metafizyczno- transcendentalno - etceateralne). I nasz elitarny umysł, aby się nie ubrudzić, miewa skłonność do odrzucania wszystkiego, w czym się te formy treści znajdą. Uprzedzając się do pewnych gatunków możemy nie zauważyć perełek, jakie się czasem zaplączą wśród kamyków. Uprzedzamy się też do tego, co jest popularne - bo jeśli podoba się masie, to dobre być nie może. Tak z reguły bywa. Ale nie zawsze. Przykładem jest twórczość Andrzeja Sapkowskiego, o którym jeden z entuzjastów powiedział, że jego nazwiska używać się będzie kiedyś zamiast słowa cudowny (Np. Miałem dziś Sapkowski dzień!). Fanów niewątpliwie przyciąga wartka akcja, nieprawdopodobne mistrzostwo plastycznych scen walk, trup ludzki i nieludzki gęsto się ścielący, porażająco wirtuozerski humor słów, sytuacji i postaci, a także sam główny bohater, Rambo z mieczem, w pojedynkę kładący doborowe drużyny. Filozofia, którą jest to podszyte, nie jest tania. O ile założymy, że ta filozofia istnieje, a nie jest tylko kolejną drwiną narratora, który ironicznie opisuje ironistów ironizujących na temat ironii. Ironia do potęgi. Sądy formułują wszyscy oprócz opowiadającego. On nie wskazuje nam, jak odsunąć pryzmat ironii i obejrzeć całą prawdę. Który głos ją przekazuje. Jak mamy interpretować Opowieść o Wiedźminie. Zdaje się wręcz ironicznie zachęcać: pomyślcie, pomęczcie główki. Spróbujcie dojść, o co tu chodzi. Możliwości zaś jest do wyboru, do koloru. Teorię ukuć możemy każdą, proszę bardzo. Na przykład: Saga o Wiedźminie to diagnoza współczesnego świata, ukrytego pod maską średniowiecznej dawności. Właśnie konwencja umożliwia hiperbolizację zjawisk, które znamy z życia. Początkowo ukazany świat wydaje się nam odległy. Ale to, co się w nim dzieje, widzimy też wokół nas, i to wcale w nie tak dużo mniejszej skali. Wydaje się nam, że takich mordów, rzezi, tortur i egzekucji nie ma w naszych czasach. A przecież wystarczy włączyć telewizor. ...Cel uświęca dla nich środki i zmienia znaczenie pojęć. Oni nie mordują, oni ratują porządek. Oni nie torturują, nie szantażują, oni zabezpieczają rację stanu i walczą o ład. Samo życie. Historia młodej Angouleme: w domu była nędza, więc trafiła do grupy młodocianych przestępców. Samo życie. Żołnierzom podczas szkolenia robi się pranie mózgu. Narkotyki jako sposób na życie. Destruktywny wpływ zmian klimatycznych. Zwyciężać zło dobrem czy złem? Terror przestępców czy terror stróżów prawa? Demokracja czy monarchia? Wojna to patriotyczny obowiązek czy obrona interesów władzy? Zabicie smoka to walka ze złem czy naruszenie równowagi ekologicznej? Czyż nie są naszymi dylematy i problemy bohaterów? Nawet magiczne urządzenie do rozmów na odległość przypomina telefon komórkowy... Saga o wiedźminie to diagnoza natury ludzkiej. Diagnoza bardzo pesymistyczna, jak przystało w końcu wieku (ba, tysiąclecia!). Świat zdominowany przez ludzi, którzy prawie zupełnie podporządkowali sobie inne rasy (elfy, krasnoludy, driady) oraz dziką przyrodę (smoki itp.) to świat wojny, gwałtów, tortur, pożarów, grabieży, ciemnych interesów, cynizmu, bezwzględności. Szał i burza, które go ogarnęły, to burza ludzkich namiętności, jak: żądza władzy, zysku, zemsty; ksenofobia, szowinizm (przejawiające się w eksterminacji innych narodów, ras...). Podłość natury ludzkiej zaraża inne istoty, które od ludzi przejmują najgorsze cechy. (Np. elfy, rasa szlachetna, przez ekspansję człowieka pozbawiona przestrzeni życiowej i zepchnięta do lasów zmienia się w bandy podstępnych, brutalnych partyzantów. Hybrydy, półelfy przejawiają wyjątkowe okrucieństwo.) Jest to nawiązanie do starotestamentalnej koncepcji pochodzenia zła w wyniku grzechu człowieka upadku doznało całe stworzenie. Ludzie to po części jednostki okrutne, bezlitosne, aktywne i ambitne. Inni żyją spokojnie, ale i ci bywają kłamliwi, podli, sprzedajni, tępi. Nawet nieliczni pozytywni bohaterowie mają swoje wady, granice, po przekroczeniu których przestają panować nad sobą, stają się zazdrośni, mściwi, próżni, nieufni, egocentryczni. Saga o Wiedźminie to opowieść o ludzkiej wędrówce przez życie. Motyw podróży idealnie nadaje się do takiej metafory. Drużyna poszukuje zaginionej księżniczki (alegoria celu, najwyższej wartości w życiu itp.) a ona wciąż zmienia miejsce pobytu. Wędrowcy stawiają czoło różnym niebezpieczeństwom, spotykają różnych ludzi, a kończy się to wszystko... nie wiadomo jak, bo ukazał się dopiero czwarty tom sagi. Saga o Wiedźminie to diagnoza stanu wartości moralnych we współczesnym świecie. Bohaterów nurtują problemy etyczne. Nie zawsze znajdują odpowiedź, ale ich czyny są przejawami określonych postaw życiowych. Jaskier to zarozumiałość, hedonizm, lenistwo i tchórzostwo... ale i szlachetność; Geralt osobnik zbyt samoświadomy, wzniosły i gwałtownie namiętny; itd. Narrator sam nic nie rozstrzyga. Pozwala czytelnikowi przerazić się wizją kary, którą sąd chce wymierzyć młodej rozbójniczce (deokulizacja, debiustyzacja i pal), a potem przypomina, co tego typu ludzie potrafią zrobić z jeńcami... Akcent antyanimalistyczny (obrońca zwierząt, protestujący przeciw widowiskowym cyrkom, nie sprzeciwia się zabijaniu ludzi na arenie) sąsiaduje z antyhumanizmem (To nie demony, to diabły. Gorzej. To ludzie.) Narrator nie ocenia a mimo to steruje sympatią i odczuciami czytelnika. Bonhart, który (między innymi pieszczotami) rozdeptuje ręce Ciri, budzi nienawiść i odrazę. Ale Ciri, która obcina mu palce, już mniej. Czytelnik łapie się na tym i przeraża się samym sobą, wątpi we własne zasady. (Na marginesie ciekawe, czy imię Bonhart ma taką formę przypadkowo, czy jest to ironiczny breakword fonetyczny francusko-angielski [Dobre serce]?). Saga o Wiedźminie to opowieść o literaturze. Tradycyjne schematy baśniowe obracają się tu w swoją własną parodię. Królewna Śnieżka okazuje się dowódcą bandy i ma sadystyczne skłonności, a do tego uwodzi Geralta. Siedmiu braci zamienionych w łabędzie to wymysł barda; w rzeczywistości zaklęty był jeden mężczyzna i to w kormorana. Towarzyszący Geraltowi poeta Jaskier także układa ballady o Wiedźminie niezupełnie zgodne z prawdą. Jaka jest zatem wiarygodność naszego narratora?[1] Opowiadania z pierwszego tomu pojawiają się znów w trzecim jako wspomnienie Wiedźmina, który dopowiada do nich reinterpretujące komentarze. Czytelnik znów nie wie, co jest prawdą. Sapkowski igra też z konwencją. Racjonalizuje baśniowość i urealnia ją. Sceneria to nie wieże zamków lśniące w zachodzącym słońcu, które igra z rozsypanymi na wietrze włosami uwięzionych księżniczek, wypatrujących lśniącej zbroi i białego rumaka. Tu widzimy ludzi z krwi i kości, i flaków, które jeśli nie wydobywają się ze swego w organizmie przez rany cięte, to przynajmniej oddają swoją zawartość tam, skąd przyszła, na skutek niedyspozycji żołądkowych lub widoku cudzych flaków. Wszelkie istoty, oprócz tego, że mówią, myślą, śpiewają, całują itd. częściej klną, defekują, chędożą i psują powietrze. Myją się w strumieniach i noszą majtki (za które już Sapkowskiego gromiono czy elfki Tolkiena nosiły majtki? To niezgodne z konwencją!) Język postaci stylizowany jest na średniowieczny (poczynając od Daj, ać ja pobruszę...) ale przeplatany jest stricte współczesną frazeologią (...pobruszę, a ty skocz do piwnicy po piwo) i terminologią (...zdominowana i wykorzystywana seksualnie). Racjonalizacja dotyka nawet sfery magii (na którą można mieć uczulenie) ot, umiejętność sterowania naturą przy pomocy naturalnej energii. Kobiety są piękne, ale nie nadnaturalnie, mężczyźni waleczni, tak samo. Można w pojedynkę pokonać sześciu, ale dzięki narkotykowi przyspieszającemu reakcje. Baśń Sapkowskiego jest bardziej przekonująca i iluzyjna niż dzieła mistrzów naturalizmu. Saga o wiedźminie jest obrazem wszechświata i istniejących w nim sił...[2] Wniosek: nie wiadomo, co jest prawdą. Czy w ogóle jest jakaś prawda. Nie znajdujemy sformułowanej odpowiedzi na żadne pytanie. I słusznie, bo nikt z żyjących nie ma monopolu na absolutna rację. Nie wiadomo nawet, czy jesteśmy. Kartezjusz rzekł nie wiem, więc wątpię, więc myślę, więc jestem. U Sapkowskiego wiadomo tylko, że się wątpi, szeroko i głęboko. Jednym słowem, mamy do czynienia z czymś więcej niż czytadło do tramwaju. Gdyż na dobrą sprawę odnalezienie głębi treści zależy głównie od czytającego. Gdyż dzieło sztuki (każde) jest jak slajd, rzucony na ekran osobowości odbiorcy. Efekt ostateczny to suma barw. Jeśli ktoś jest tabula rasa, nic nie wpisze w białe plamy. Jeśli ma w sobie bogactwo, wypełni je kolorem. Najnowsza, czwarta (i ponoć przedostatnia) część sagi zdaje się być bardziej udana od drugiej i trzeciej. Ten typ geniuszu, jakim dysponuje Sapkowski, lepiej niż w wielotomowej opowieści sprawdził się w opowiadaniach, które ją poprzedziły. Każde z nich jest rodzynkiem, kondensowaną w niewielkiej formie słodyczą. A większe ciasto musi posiadać sporo wypełniacza, nie może składać się z samych rodzynków... a po ich skosztowaniu już nie smakuje tak bardzo. Poprzednie tomy sagi zawierały sporo tkanki łącznej, szkieletu (dlatego zarzucali im dłużyzny Szanowni Przedpiszcy), ale po jego zarysowaniu, zmierzając ku finałowi, twórca koncentruje się już na samej esencji. Ujawnia też mistrzostwo w operowaniu czasem i poziomami narracji, stwarza kilka przeplatających się ram. Przypomina to oglądanie filmu, w którym widzimy świadka zdarzenia rozpoczynającego opowieść, miękkie cięcie i oglądamy rzecz samą. Po chwili kontynuuje ją inny opowiadacz, w innym czasie i w innym miejscu. Zarzucano Sapkowskiemu, że stosuje tani chwyt z serialu przerywa w najciekawszym momencie, by przejść do innego wątku. W czwartym tomie opowieść zaczyna się niemal od samego końca więc nie niepokoimy się o życie wspominającej bohaterki, a mimo to książka trzyma w napięciu przez ponad czterysta stron... Czy Sapkowski jest geniuszem? Pojawiają się głosy krytyki, ale i Adam miał swojego Koźmiana... A dziś nikt już nie zastanawia się, czy był on geniuszem. Ważne jest, że był Wydarzeniem i stworzył Epokę. Sapkowski jest Homerem polskiej fantasy; nie wiadomo tylko, czy znajdzie swojego Wergiliusza, Ariosta et caetera. Przypisy [1] Materska D., Popiołek E.: Trzy gry Andrzeja Sapkowskiego. Nowa Fantastyka 1994 nr 8, s. 65. [2] Przerwę to wyliczanie, choć jest to dobra metoda na napisanie pracy naukowej. Ukazane tu koncepcje są w większości zupełnie nowe, więc jeśli dadzą początek zwalczającym się szkołom interpretacji Sapkowskiego, to wyniki badań tych szkół referowane będą w każdym wstępie BN-owskim do wydania dzieł za parędziesiąt lat oczywiście. Będzie tam wtedy można podać ładny przypis, bo myśl z przypisem robi lepsze wrażenie w którego robieniu ćwiczymy się już od podstawówki jakby bardziej naukowej, nieprawdaż? Jest udokumentowana (mniejsza o to, czyjego autorstwa to dokument, przypisów i tak nikt nie czyta). Monika Hernik Z zachowaniem oryginalnej pisowni wklepał: Mad Wizard.

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '98 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl