"Wieża jaskółki" to pierwsza powieść z sagi o wiedźminie, która kończy się dobrze. "Później mówiono, że ten człowiek nadszedł od północy". Tak brzmiało pierwsze zdanie pierwszego opowiadania Andrzeja Sapkowskiego, które ponad dziesięć lat temu rozpoczęło cykl o wiedźminie. Właśnie ukazał się czwarty, przedostatni tom monumentalnej sagi, która ma ten cykl podsumować i zakończyć. Tom czwarty to miła niespodzianka dla miłośników prozy Sapkowskiego. W poprzedniej części sagi, zatytułowanej "Chrzest ognia", kulała kompozycja. Tom rozbity był na kilka odrębnych epizodów, z których nie wyłoniała się fabularna całość. Czwarta część, "Wieża jaskółki" jest wolna od tej wady. Choć też jest fragmentem większej całości, ma jednak swoją własną kompozycję, narastające napięcie i wspaniałą scenę kulminacyjnego pojedynku. Sam autor z właściwym sobie sarkazmem komentuje tę różnicę mówiąc, że tym razem wydawca nie naciskał go tak bardzo z terminem oddania maszynopisu. Dzięki temu "Wieżę jaskółki" może z powodzeniem czytać ktoś, kto nie zna poprzednich części sagi, zwłaszcza, że w dialogi bohaterów zręcznie wpleciono retrospekcje, odświeżające czytelnikowi pamięć. Nie znającym cyklu przypomnę, że sagę rozpoczyna inwazja potężnego cesarstwa Nilfgaardu na królestwa położone na północy kontynentu. Bohaterowie powieści: wiedźmin Geralt, czarodziejka Yennefer i księżniczka Cirilla, niosąca w swych genach nadprzyrodzone możliwości, byli świadkami nieudanej próby zamachu stanu, inspirowanego przez spiskującego z Nilfgaardem czarodzieja Vilgefortza. W wyniku zamachu Cirilla musiała ratować się skokiem przez uszkodzony teleport, który rzucił ją na pustynię w głębi cesarstwa. Geralt i Yennefer na własną rękę próbują ją odszukać. Ukrywającą się Yennefer niesłusznie posądzono o udział w zamachu; w zarzuty te wierzy również Geralt, który sam musi uciekać przed listem gończym oraz niebywałą liczbą tropiących go płatnych zabójców. Położenie całej trójki pod koniec trzeciego tomu było dość niewesołe, ale czwarty tom kończy się nareszcie czymś w rodzaju happy-endu. Sapkowski ostrzega jednak, że całość ma się skończyć źle. Saga rozpoczęła się wszak od przepowiedni, wieszczącej koniec świata takiego, jakim go znamy z opowiadań o wiedźminie. Elfy, gnomy, czarodzieje i smoki mają odejść w przeszłość, ocaleją tylko ludzie - czyli, krótko mówiąc, nastaną nasze czasy. Przepowiednia ta mocno przypomina "Władcę pierścieni" J. R. R. Tolkiena, która to powieść wywarła ogromny wpływ na całą literaturę fantasy. Tu właśnie jednak widać nowatorstwo Sapkowskiego. Tolkien, który w każdej sprawie zachowywał ultrakonserwatywne poglądy, nie wyjaśnił w swojej trylogii przyczyn zagłady "starszych ras" i triumfu rodzaju ludzkiego. Sapkowski objaśnia zagadkę w charakterystyczny dla siebie sposób: otóż ludzie po prostu bardziej od elfów lubią się rozmnażać. "Wieża jaskółki" przynosi uroczy dialog między Geraltem a pewnym arcymądrym elfem, który komentuje tę przepowiednię w kąśliwych słowach: "Umrzeć? Czemu nie, jeśli przedtem zdąży się trochę pochędożyć, oto wasza filozofia (...) Nigdy nie da się wytępić ludzi ani karaluchów, zawsze zostanie jedna parka". Tolkien zapadłby się ze wstydu pod ziemię słysząc takie słowa. W jego prozie erotyka jest całkowicie nieobecna. Bohaterowie miewają wprawdzie wujów, stryjów, wnuki i prawnuki, ale bardzo rzadko żony, nie mówiąc już o kochankach. Proza Tolkiena zachwyca bogactwem wyobraźni autora, ale śmieszy ubóstwem psychologii głównych bohaterów. Pod tym względem Sapkowski nie ma sobie równych nie tylko w fantasy, ale w ogóle w polskiej literaturze popularnej. Miłość Geralta i Yennefer nie ma nic wspólnego z typowym "żyli długo i szczęśliwie", którym od lat kończą się bajki dla dzieci i hollywoodzkie filmy sensacyjne. To miłość tragiczna, w której kochankowie częściej obrzucają się obelgami niż pieszczotami, a jednak wiedzą, że są na siebie skazani. U Sapkowskiego znacznie bogatszy jest też obraz polityki baśniowej krainy. Wojna tocząca się w świecie tolkienowskim była czarno-białym konfliktem dobra ze złem. Sapkowski nie obraża inteligencji czytelnika takimi uproszczeniami. Jego Nilfgaard nie jest prymitywnym Imperium zła. Wprawdzie cesarz wymusza w podbitych prowincjach posłuszeństwo żelazną ręką, ale równocześnie promuje swobodę działalności gospodarczej. Wielu mieszkańców podbijanych królestw cieszy się więc skrycie z inwazji, zwłaszcza kupcy, dla których zjednoczenie kontynentu przez jedno imperium oznaczałoby wyzwolenie od barier celnych. Występują tu zresztą również spiskowcy, którzy chcą zaprowadzić w cesarstwie demokrację (słysząc definicję tego ustroju bohaterowie powieści pokładają się ze śmiechu). Zabiegiem literackim, który wynosi prozę Sapkowskiego ponad banał, jest wprowadzenie postaci wędrownego poety Jaskra, towarzyszącego wiedźminowi Geraltowi. Jaskier nieustannie komentuje rozgrywające się na jego oczach wydarzenia z punktu widzenia poety. Skarży się, że jakaś scena była "źle rozegrana" i będzie ją musiał przerobić w swojej balladzie. Postać Jaskra to ukłon Sapkowskiego w stronę modnych zabaw w postmodernistyczne gry konwencją, ale tutaj nie odbywają się one kosztem czytelnika. Aforyzmy Jaskra o literaturze warto by zresztą wydać w osobnej książce, ku edukacji początkujących pisarzy. Wydawany w setkach tysięcy egzemplarzy Sapkowski jest pierwszym polskim pisarzem, który zyskał czytelników poza środowiskowym gettem miłośników fantastyki i dogonił nakładami swoich książek innych autorów literatury popularnej. Po Lemie jest zresztą po prostu pierwszym polskim autorem, dla którego warto jest przełamać niechęć do fantastyki, wciąż niestety cechującą czytelników. Wojciech Orliński

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '97 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl