Poprzednia powieść Andrzeja Sapkowskiego "Chrzest ognia" nie wzbudziła wielkiego entuzjazmu, zarówno pośród czytelników, jak i krytyków. Trzeci tom sagi o wiedźminie odbiegał w swej formie i zawartości od tego, co przysparzało autorowi popularności. Standardowa dla fantasy fabuła, prosta jak drut konstrukcja, niby znani, ale jacyś niemrawi i nieprzekonujący bohaterowie - prowokowało to do pytań o kondycję pisarską autora. Czy znudził się opowiadaniem ciągle tej samej historii, czy rozleniwił go i rozpuścił poklask tłumu? A może celowe wyciszenie przed finałem? Mam wrażenie, że Sapkowski trochę się przeliczył. Nazwisko nie gwarantuje sukcesu, knot spod ręki mistrza tyle samo wart, co wypociny grafomana. W swojej ostatniej książce "Wieża Jaskółki" Sapkowski wziął pod uwagę głosy krytyki. Postawił na ciekawość, z jaką czytelnik odnosi się zwykle do przygód ulubionych bohaterów. Zrezygnował więc z nudnych opisów podróży, zdając się na pamiętnik Jaskra. Podobnie uczynił z dziejami Ciri, przeplatając tekst opowiadaniem dziewczyny. Obok normalnej narracji pojawiają się retrospekcje oraz proroctwa i wycieczki w przyszłość, podające w wątpliwość sądy i gmatwające plany bohaterów. Niewątpliwie urozmaica to fabułę, różne formy narracji nie pozwalają na znużenie lekturą. Ma się wrażenie, że historia gna przed siebie długimi susami, gdzieniegdzie tylko dając okazję przyjrzenia się jakiejś scenie. Sapkowski przygotował w ten sposób grunt pod ostatni tom sagi. Balon ciekawości nadmuchany został do granic możliwości. W "Wieży Jaskółki" tajemnica goni tajemnicę, właściwie niczego nie można być pewnym, a wrażenia postaci wydają się równie prawdziwe jak malowany elfią ręką fioletowy bizon. Raczy nas Sapkowski opowieścią o Przeznaczeniu i nieuchronności jego spełnienia. Mam jednak wrażenie, że czyni to z przymrużeniem oka. Cóż to za przeznaczenie, które musi się wspierać na świadomej pomocy człowieka? Poza tym czy w zrelatywizowanym świecie pojęć i wartości jest miejscem na coś tak pewnego? Paradoksalnie na plan główny sagi o wiedźminie wysuwa się jego przybrana córka, księżniczko-wiedźminka. To wokół niej koncentrują się stopniowo liczne wątki zawiązane przez autora. Który z nich okaże się epizodem, a który wywrze decydujący wpływ na fabułę, zadecyduje - mam nadzieję - nie tylko przeznaczenie. Zbyt długie pozostawianie człowieka w niepewności prowadzi w końcu do trywialności. Z postacią Ciri wiąże się tajemnica, której straszność jest tak straszna, że aż straszy. Czas na rozwiązanie zagadki i mam nadzieję, że Sapkowski zaskoczy nas jeszcze niemiłosiernie. Ciekawe tylko, czy pozostanie wierny koncepcji świata neutralnego, czy odkryje w końcu jakąś wartość nadrzędną, punkt odniesienia pozwalający wprowadzić promyk nadziei? Mam oczywiście świadomość, że zakończenie w stylu "...żyli długo i szczęśliwie" nie pasuje ani do temperamentu, ani do stylu twórcy wiedźmina. Co do tego ostatniego, poszedł autor na kompromis z czytelnikami (przynajmniej z niektórymi) i pozwolił mu nieco częściej sięgać po broń. Stał się jednak zbyt jednoznaczny, zgubił gdzieś po drodze swoje skrupuły, wynormalniał, tracąc wiele ze swego czaru. Generalnie żałować należy, że najbardziej przyciągające uwagę postaci Sapkowskiego zostały zredukowane do funkcji służebnych. Jaskier pojawia się jako autor pamiętnika, niewielki epizodzik odgrywa Yenefer[1]. Barwny język, niekonwencjonalne zachowanie bohaterów były wszakże jednym z głównych atutów Sapkowskiego. Brakuje w powieści kogoś, na kim można by zawiesić uwagę. "Daj, ać ja pobruszę..." w ustach figlarnego barda przypomina nam jednak, że powieść jest swoistym żartem, zabawą, z której wnioski i nauki trzeba wyciągać samemu. Świat przedstawiany przez autora staje się coraz brutalniejszy, materia góruje nad duchem, a człowiek sprowadzony zostaje do trybika olbrzymiej machiny. Czy jest to aluzja do dzisiejszej rzeczywistości? Z całą pewnością można tak odbierać twórczość Sapkowskiego, choć będzie to dość płytka konstatacja. Intelektualna zabawa, gra schematami czyni pisarstwo Sapkowskiego interesującym przykładem literatury sięgającej do postmodernizmu, szereg odniesień skłania do zastanowienia nad rolą i żywotnością wzorców kulturowych obecnych w naszym życiu. Elementy te znajdziemy w czwartym tomie sagi o wiedźminie i niech nikogo nie zwiedzie sensacyjna fabuła. Sapkowski zdaje się wracać do formy, przygotowując nas do wielkiego finału. Czy zwycięży miłość do dziecka, czy wyrachowanie, strach i nienawiść? Czy nasze serca zostaną pokrzepione nadzieją? Co tak naprawdę rządzi światem? Miłość i wierność - czy wyrachowanie i zdrada? Pytania te stały się punktem stycznym utworu Sapkowskiego i nowej powieści Jacka Inglota "Quietus". Wrocławski autor przedstawia alternatywną wizję świata, w którym rzymski cesarz Julian Apostata pokonał chrześcijan, wprowadzając Pax Romana na terenach Europy, Afryki i Azji. Resztki chrześcijan schroniły się w odległym kraju Nipu, gdzie przez wieki dominację zdobył żądny rewanżu odłam chrześcijaństwa zwany donatyzmem. Inglot pokazuje schyłek starożytności (czy wczesne średniowiecze?) jako świat fałszywy, pomyłkę historii, która musi zostać naprawiona. Inglot pisze z pozycji katolika, powtarzając jednak błąd wielu przed nim, przypisujących wartości, na których opiera się dzisiejsza kultura, jako przynależne jedynie chrześcijaństwu. Pozostawia to na mnie wrażenie doraźności, wyraźnej intencjonalności. Przemiana, na którą czeka świat, dokonuje się najpierw pośród wybranych, zmęczonych jałowością życia, zniechęconych w swoich bezowocnych poszukiwaniach sensu istnienia. Najpierw dotknęło to tytułowego Quietusa. Spokój, z jakim przyjmuje on swój los, staje się ziarnem rzuconym na podatny grunt. Poczucie winy i ciekawość pchają jego przyjaciela i denuncjatora Marcusa na drogę przygody, poszukiwania tych wartości, za które Quietus oddał życie. Sewer, którego literackim pierwowzorem wydaje się być Petroniusz, staje przed świadomością upadku starego świata, z jego uzależnieniami politycznymi, społecznymi i religijnymi. Tylko co ma je zastąpić? Przemiana Marcusa i Sewera polega na przyjęciu podstawowej i pierwotnej prawdy Kościoła - fundamentem świata jest miłość. Na niej można budować gmach przyszłości, dlatego następcą Sewera zostaje człowiek niosący prawdę objawioną przez Jezusa z Nazaretu. Słowiański patrycjusz odchodzi jako relikt starego świata. Podobnie Marcus, który poznając jasne i ciemne strony nowej wiary, dokonuje rachunku sumienia i pogodzony z samym sobą popełnia samobójstwo. Nic nie pozostaje bez kary bądź nagrody. Rewolucja pożera swoje dzieci. Tak mówi historia. W przypadku tego typu utworów zawsze powstaje pytanie o rzeczywiste możliwości zaistnienia opisywanych zdarzeń. W przypadku Inglota problem jest o tyle skomplikowany, że pisze on z godnym podziwu rozmachem. Punkt zwrotny historii (jakim jest zwycięstwo cesarza Juliana) i jego następstwa dotyczą całego świata, a to z kolei wymaga sporego obeznania z sytuacją polityczną, kulturalną, społeczną współczesnej bohaterom rzeczywistości. Nawet gdybanie w historii musi opierać się na rozsądnym prawdopodobieństwie. Oczywiście, każdy historyk wytknie Inglotowi skłonność do upraszczania procesu dziejowego, brak wyjaśnienia problemów, jakie stały przed Cesarstwem za rządów Apostaty. Inglot uniknął szczególnie rażących błędów, a na swoją obronę ma fakt zasadniczy: to nie historia jest głównym tematem powieści. W moim odczuciu jest to wyznanie wiary samego autora, w którego twórczości dostrzec można swoistą ewolucję poszukiwania prawd pierwszych. Jakże inne w swej wymowie są wczesne utwory wrocławskiego autora "Dira necessitas", "Konsumenci" czy "Sodomion, czyli Prawdziwa Istność Bytu" od choćby "Inquisitora". W którą stroną pójdzie teraz Inglot? Czy wyznanie wiary w istnienie ponadczasowych wartości zakończyło jakiś etap w życiu i twórczości autora? Piszę te słowa pod wpływem "Piątego elementu" Luca Bessona. Tam też świat ma możliwość ocalenia dzięki rzeczy zdałoby się zbyt oczywistej, by mogło to być prawdą. U Sapkowskiego miłość jeszcze walczy z nienawiścią, Inglot postawił ją na czele wszelkich wartości, w filmie triumfuje ona nad złem. Świat nam się kurczy do jednego elementu. Czy słusznie? Na to każdy musi odpowiedzieć sam. Robert Klementowski Wklepała: Joanna Słupek [1] pisownia oryginalna zachowana

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '98 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl