Zjawienie się Sapkowskiego wśród nas przypomina historyjkę wziętą z fantasy, gdzie roi się od dobrych duszków czy skrzatów, podpowiadających bohaterom, jak pokonać wroga i zdobyć skarb wraz z piękną księżniczką. Tym dobrym duszkiem okazał się dla Sapkowskiego jego syn, prosząc, aby napisał coś na konkurs literacki "Fantastyki" AD 1985. Tak powstał "Wiedźmin", opowiadanie, które rzuciło wszystkich na kolana. I tak oto został Sapkowski oblubieńcem Przenajświętszej Fantastyki oraz jednym z jej mistrzów. Po przeczytaniu tomu wydanego przez superNową (to komercyjna mutacja starej, konspiracyjnej oficyny Nowa) nie mam co do tego żadnych wątpliwości. Maciej Parowski w notce na okładce "Miecza przeznaczenia" nazywa autora rewolucjonistą. Nie sądzę, aby było to słuszne - rewolucjoniści zwykli burzyć, a jeśli już budować, to najwyżej więzienia. Poza tym Sapkowski nie miał co w polskiej fantasy burzyć; przed nim było jej tyle, co kot napłakał, a jeśli już, to przeważnie stanowiła kalki wzorów zachodnich. Vide twórczość Jacka Piekary, któremu niniejszym przyznaję tytuł Mistrza Imitacji. Sapkowski przerasta wszystkich, ponieważ okazał się zdolny do rzeczywistej kreacji. Nie rewolucjonista tedy, lecz twórca, budowniczy - świat Geralta z Rivii jest równie doskonały i komplementarny, co te u Tolkiena czy Le Guin. W Polsce, powiedzmy szczerze, nikt tego prócz Sapkowskiego nie dokonał. (*) Jasno widać to po opublikowanych właśnie opowiadaniach, których karty roją się od wyrazistych postaci, świetnie szkicowanych ledwie paroma celnymi określeniami. Nie są to postacie papierowe, prawie w każdej z nich tkwi jej tylko właściwy rys, skaza czy wątpliwość, czyniąc ją wielowymiarową. Bohaterowie Sapkowskiego są dynamiczni, czegoś nieustannie szukają, kochają lub nienawidzą. Wyjątkiem byłby co najwyżej rybałt Jaskier, ów towarzyszący Geraltowi poetyczny Sancho Pansa - pieczeniarze, jak wiadomo, są raczej statyczni, co nie znaczy, że niesympatyczni. W samym zaś wiedźminie jest coś z Don Kichota - też szuka swej nieosiągalnej Dulcynei, uciekającej przed nim czarodziejki Yennefer. Reszta elementów świata przedstawionego zazębia się jak w szwajcarskim zegarku. Ludzie i cała gama innych istot żyją obok siebie lub zwalczają się wedle precyzyjnie ułożonego kodeksu. Nie czujemy tu tak charakterystycznego dla innych naginania okoliczności dla potrzeb rozwijającej się akcji. U Sapkowskiego bieg wypadków ma cechy wręcz realistycznej rzeczywistości. Znać rękę mistrza - pod względem sprawności opowiadania wydają się być w prostej linii potomkiem calvinowskiego Ojca Opowieści, mitycznego, boskiego przodka wszystkich pisarzy. Zwie dalej Maciej Parowski Sapkowskiego postmodernistą - z tym mogę się zgodzić. Rzeczywiście, autor "Wiedźmina" pożycza skąd się da i jak się da. Przede wszystkim z baśni - pierwotnie przygody Geralta zostały pomyślane jako nowe, "prawdziwe" wersje starych bajek. Niemniej historie te są w "Mieczu przeznaczenia" coraz bardziej pretekstowe, szkieletowe, obrastają treścią, która pochodzi tylko od Sapkowskiego. Smutne dzieje smoka wawelskiego w "Granicy możliwości" to jedynie tło dla gry toczącej się między Geraltem, Yennefer i Borchem. Pierwsza dwójka kontynuuje ją w "Okruchu lodu", gdzie Andersenowska Królowa Śniegu jest jedynie poetyckim odniesieniem. W innych utworach nie ma nawet i tego, żyją własnym, autonomicznym bytem. Wiele też zawdzięcza Sapkowski powieści pikarejskiej, łotrzykowskiej. Żywcem jest stamtąd przeniesiony Jaskier. Także nie stroniący od figlów wiedźmin ma w sobie nieco z Dyla Sowizdrzała. Sapkowski jest w naszej SF jednym z nielicznych, którzy potrafią dowcipkować w sposób niewymuszony i naprawdę komiczny. To, jak sądzę, jest jedną z przyczyn jego popularności. Postmodernizm dość osobliwie przejawia się także w strefie języka - zwykł Sapkowski bez specjalnych oporów mieszać staropolszczyznę z określeniami zupełnie współczesnymi, jak np. sterylny, psychika itp. W świetnym, pikarejskim opowiadaniu "Wieczny ogień" Geralt i Jaskier wyschnięci jak stare beczki szukają z rana nikogo innego, tylko sponsora. Parowski (W "NF" 12/91) skłonny jest w tym widzieć skryty zamysł autora, mający sugerować, iż rzeczywistość wiedźmina to nasz świat, tyle że po kataklizmie atomowym. Stąd też tylu nieludzkich mutantów. Wyjaśnienie to niewątpliwie sprytne, mnie się jednak zdaje, iż w równym stopniu może być to wynik postmodernistycznej mody na językowe kogle-mogle. Być może jest to też puszczanie oka do czytelnika, że te z pozoru całkowicie fantastyczne historie mają z nim więcej wspólnego, niż na pierwszy rzut oka wygląda. No właśnie - współczesność. Czytając kolejne opowiadania z tomu dochodziłem do wniosku, że Geralt to człowiek zaplątany w świat fantasy jakby przez przypadek. Nie myślę, aby był, jak twierdzi Parowski ("NF" 12/91) podróżnikiem w czasie, chodziłoby raczej o świat równoległy, inny wymiar. W rysach wiedźmina odnajduję znajome cechy pewnego detektywa - zniechęcenie, gorycz, świadomość własnej niemocy. Podobnie tragiczne odczucia ma bohater Chandlera, Marlowe. Tak jak wiedźmin żyje na granicy dwóch światów. U Chandlera jest to prawo i zbrodnia, u Sapkowskiego kultury ludzi i innych, przedludzkich jeszcze istot. Geralt tak jak Marlowe wie, że nie zmieni biegu wypadków - np. zagłady leśnego królestwa driad w tytułowym opowiadaniu "Mieczu przeznaczenia". Ton tragiczny potęguje się z opowiadania na opowiadanie - moment nieuchronnej konfrontacji między ludźmi a innymi (elfami, bobołakami, krasnoludami, dziwożonami itp.) jest coraz bliższy. Wiedźmin stoi na styku dwóch światów, właściwie do żadnego nie należąc. Jest przez to podwójnie samotny, wplątany w wybory, których nie chce. Stąd może tyle pytań o los swój i świata, o przeznaczenie. Jego wewnętrzne rozterki to dylematy człowieka w gruncie rzeczy zagubionego, w którego przypadku wędrówka z łotrzykowskiej zabawy zmieniła się w uporczywe poszukiwanie celu i sensu istnienia w obcym świecie - a czyż to nie współczesność właśnie? Zebranie w tomie opowiadania rozpadają się na dwie wyraźnie odrębne grupy - pikarejskie ("Granica możliwości", "Wieczny ogień"), gdzie mamy do czynienia z młodszym, weselszym Geraltem, i refleksyjne (tytułowe, "Okruch lodu", "Trochę poświęcenia", "Coś więcej"), gdzie bohater zaczyna zastanawiać się nad swą wiedźmińską dolą. Znak to, iż Sapkowski dotarł do granicy, za którą rozpościera się już rasowa powieść. Ma już do niej wszystkie konieczne elementy - ukształtowanego bohatera, galerię towarzyszących postaci (Yennefer, Jaskier, Visenna), a także potencjalny watek, który już teraz łączy trzy opowiadania. Chodzi o dzieje Ciri, dziecka, którego narodziny zostały zapowiedziane w "Kwestii ceny", a pojawiającej się w "Mieczu przeznaczenia" i "Coś więcej" jako osoba niepokojąco związana z przyszłymi losami Geralta. Te trzy opowiadania to właściwie początek powieści, otwarta linia fabularna, która, miejmy nadzieję, zostanie dalej pociągnięta. Postać wiedźmina Geralta niewątpliwie zapewni Sapkowskiemu literacką, fantastyczną nieśmiertelność, ale przesadą byłoby zwać go stąd pisarzem monokulturowym. Ma już na swoim koncie ciekawe próby horroru ("Muzykanci", "Tandaradei!"), i to osadzonego w realiach współczesnych, potrafi też napisać tekst political fiction ("W leju po bombie", w druku). Niewątpliwie jest pisarzem pełną gębą, przed którym dopiero otwierają się właściwe rejony penetracji. Aż dziw, że można przeżywać tak bujną twórczą "młodość" po czterdziestce, gdy wielu innych to. co najlepsze, ma już za sobą. W latach siedemdziesiątych młodzi autorzy SF chcieli pisać tak jak Lem, on był i sevrskim wzorcem doskonałości. Lata osiemdziesiąte to burza antylemowskiej rewolty, której wyrazem albo i owocem jest Sapkowski - próbujący swych sił młodzi jego uznają za mistrza. Lemowskie racje rozumu, które personifikował Pirx, ustępują racjom uczucia, ponieważ Geralt to przede wszystkim człowiek wielkiego serca. I to chyba za tym tęsknimy najbardziej. Jacek Inglot (*) Rewolucjonistami byli Chrystus, Picasso, Joyce, a nie jedynie Robespierre, Lenin, Stalin. Szkic "Wiedźmin Geralt jako podróżnik w czasie" czytałeś nieuważnie - większość Twoich pozornie polemicznych interpretacji też się w nim znalazła (mp) [Wklepała: Joanna Słupek]

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '97 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl