Czy trzeba lepszego połączenia: autor - Andrzej Sapkowski, książka - "Świat króla Atrura?"?! Czasem gdy, jak mawiają ludzie teatru, gra afisz, to przedstawienie pada (zbyt wiele sław sobie przeszkadza), ale w tym wypadku połączenie dało efekt znakomity. Książkę Sapkowskiego czytałem z narastającym uczuciem zawodowej zazdrości. Bo że jest twórca "Wiedźmina" świetnym pisarzem, to raczej spostrzeżenie mało oryginalne. Lecz okazał się równie dobry w eseistyce historyczno-literackiej. O czym jest książka? Oczywiście, o królu Arturze, co za głupie pytanie! Otóż - i tak, i nie. Faktycznie, informacji na temat tzw. cyklu arturiańskiego znajdziemy bardzo wiele; rzekłbym jednak, że autor wprowadza nas w c a ł y świat średniowiecznych eposów, legend itd. Zarazem robi coś więcej; ukazuje, jak powstawał mit (może tylko legenda), jak historia splotła się z nim właśnie w nierozwiązywalny węzeł. Książka Sapkowskiego nie mówi o micie w sposób teoretyczny; pokazuje, j a k tworzymy mit. Ów mit ma jakieś podłoże i jemu autor także poświęca uwagę. Dziewięć początkowych rozdziałów (z dodanymi, bardzo ważnymi, mapami) to znakomite wprowadzenie nie tylko do świata Artura; to wprowdzenie w przeszłość, która nie jest czymś abstrakcyjnym czy zaanektowanym wyłącznie przez zawodowych historyków bądź folklorystów. Średniowiecze jest epoką wciąż na nowo odkrywaną. Książka Sapkowskiego jest relacją z takiego właśnie odkrywania. "Świat króla Artura" został napisany przez pisarza, który potrafi być, niezależnie od fascynacji przedmiotem, o którym pisze, krytyczny wobec niego. Proponuję sięgnąć do rozdziału "Ideał prawego rycerza", aby przekonać się o tym. Autor wyważa tu z aptekarską dokładnością prawdę, jaka tkwi w tzw. ideale rycerskim. Po tej lekturze przeczytajmy na nowo na przykład Galla Anonima i jego opisy prawych rycerzy! Może uda nam się dostrzec to, co skrywa skrzętnie (acz nie w pełni konsekwentnie) apologeta dynastii piastowskiej. Sapkowski, mimo że nie jest historykiem, przecież z wielkim wyczuciem umie rozróżnić jakość źródeł, z jakich przychodzi korzystać każdemu, kto próbuje uporać się z Arturem. Złośliwiec powie, że było mu łatwo, bo korzystał z przewodnika, jakim jest Joseph Camspbell i jego "Creative Mythology - The Masks of God" (1968). Ta książka była na pewno pomocą; ale trzeba jeszcze umieć z niej skorzystać. A także trzeba jednak samemu coś wiedzieć o przedmiocie rozważań. Najlepszym komentarzem do omawianej pracy jest opowiadanie "Maladie". Czytane po lekturze "Świata" robi wielkie wrażenie. Właśnie - jako akceptacja legendy p r z e c i w prawdzie historii. Zwracam na to uwagę, bowiem Sapkowskiemu udało się napisać opowiadanie ilustrujące tezę (wypowiedzianą przez J.R.R. Tolkiena w "Wyprawie") o powstawaniu legend: opowiadano o nim małym hobbitom wieczorami przy kominku i wreszcie Szalony Baggins (...) stał się ulubionym bohaterem legendy i żył w niej przez długie lata, nawet wówczas, kiedy od dawna zapomniano o wszystkich prawdziwych związanych z tym zdarzeniach. Czyż nie tak opowiadano o Arturze? Jeśli mi kto nie wierzy, to proszę zajrzeć do sir Waltera Scotta "Ivenhoe". Tam też jest opisany ten sam mechanizm (na przykładzie bliskim - Robin Hood oraz Ryszard Lwie Serce!). "Maladie" to właśnie ilustracja, jak legenda wygrywa z tzw. prawdą historyczną. Nie dlatego, że legenda jest na przykład ładniejsza. Sapkowski pokazuje jak musiał narodzić się Artur. Podobnie w "Maladie" musi ocaleć legenda Tristana i Izoldy; nie dlatego, że tak chce autor, ale dlatego, że tak układa się (?) gra wydarzeń. Książka Sapkowskiego ma jeszcze jedną zaletę: stanowi znakomity komentarz do powieści osnutych na micie Arturiańskim, np. T.H. White'a "Był sobie raz na zawsze król", Marion Zimmer Bradley "Mgły Avalonu", Stephena R. Lawheada "Pendragon"; pozwala także zrozumieć pewne pomysły Clive'a S. Lewisa zawarte w utworze "Ta ohydna siła". Sama zaś sugeruje stosunkowo niewiele, jeśli chodzi interpretację mitu; może tylko sprawa Graala. Powiązania Graala raczej z tradycjami celtyckimi niż chrześcijańskimi (acz nie w pełni samodzielnie przez Sapkowskiego wymyślone) jest godne uwagi. Wspomnę tylko, że obie koncepcje nie wykluczają się; czara występuje w obu tradycjach, a kobieta czy Wielka Bogini też uzyskała swą chrześcijańską interpretację (radzę sięgnąć do Denisa de Rougemonta "Miłość a świat kultury zachodniej"). Czy zatem mamy do czynienia z książką znakomitą, czy znaczy to, że wiedźmin umie także szukać złota? A dlaczego nie miałby umieć? Teraz od Sapkowskiego trzeba się uczyć nie tylko pisać powieści, ale i eseje literacko-historyczne. A swoją drogą może by spróbować napisać podobną książkę, ale o Wandzie i Kraku? Już czas najwyższy przewietrzyć nasz własny lamus z mitami narodowymi. Jak to zrobić - pokazuje Sapkowski. Jakub Z. Lichański [Wklepał: Mad Wizard]

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '97 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl