Oczekiwana przez wielbicieli Sapkowskiego (i nie tylko) "Wieża jaskółki" weszła na rynek z niespotykanym dotychczas zadęciem - Gazeta Wyborcza zamieściła w pierwszym dniu sprzedaży panegiryczny artykuł Wojciecha Orlińskiego. Artykuł był zresztą - łagodnie mówić - niemądry: kolejny tom "sagi" doprawdy nie kończy się "czymś w rodzaju happy endu", a to, skąd autor wziął "wspaniałą scenę kulminacyjnego pojedynku", pozostaje jego słodką (?) tajemnicą. Finałowa walka Ciri z prześladowcami nie jest - jako żywo - pojedynkiem. Zaś zajmujące prawie połowę artykułu porównanie twórczości Sapkowskiego i Tolkiena wypada żenująco, gdyż autor dość gruntownie nie rozumie tego drugiego. Inna rzecz, że jest to interesujące zagadnienie. Ta książka udała się Sapkowskiemu znacznie bardziej niż nie tylko "Chrzest Ognia", ale i "Czas Pogardy". Czyta się ją znakomicie. Niespotykana dotąd, "szufladkowa" technika poprowadzenia wątku Ciri, choć nie ułatwia lektury, wciąga tym bardziej, a także daje namiastkę samodzielności fabularnej tego tomu. Zerwanie ciągłości narracji (losy Geralta zostają podjęte kilka miesięcy po bitwie na moście, kończącej Chrzest ognia) także wyszło opowieści na dobre. Wreszcie "Wieża..." kończy się też wyraźną cezurą - Ciri dociera do Tor Zireael, Wieży Jaskółki, gdzie przechodzi do innej sfery rzeczywistości. Będzie już kimś innym. Kim - dowiemy się za rok. Mamy tu ASa w najlepszej formie - gawędziarza, złośliwca, aluzjonistę i facecjonistę. Wprawdzie "postmodernistyczny" dialog ze współczesnością zajmuje tu mniej miejsca niż w poprzednich tomach, jest on intensywniejszy - i chyba głębszy. Choć motta zaczerpnięte z Tolkiena, a zwłaszcza z Bettelheima są niewątpliwym zgrzytem. Mniej razi (mnie rozbawił) bezpośredni cytat z Potopu (nie zdradzę, gdzie - poszukajcie sami). Więcej tu jednak niż w poprzednich tomach okrucieństwa, wręcz potworności - autor najwyraźniej lubuje się w takich opisach. Ale też są one lepiej osadzone w konwencji, zapewne dlatego, że nie ma tu działań wojennych, które Sapkowski za bardzo postrzega przez pryzmat doświadczeń naszego stulecia. Jednak opowieść o Ciri ("Wieża jaskółki" przekonuje ostatecznie, że to nie jest "saga o wiedźminie", tj. Geralcie) jest zbytnio obciążona tymi okropieństwami. Podczas lektury przypomniała mi się opinia PWC, że Donaldson jest głębszy od Tolkiena, ale nie wracam do niego, bo jego książki odbierają chęć do życia. Z tą rzecz jasna poprawką, że Sapkowski ponad wszelką wątpliwość nie jest głębszy od Tolkiena (ani Donaldsona). I że nie snuje on opowieści o walce dobra ze złem, jak tamci autorzy (i niemal wszyscy twórcy fantasy). Nie zdradzając zbyt wiele z fabuły powiem, że coraz więcej wskazuje na to, iż "Coś się kończy, coś się zaczyna" było tylko żartem, że nie należy traktować go jako wskazówki co do finału "sagi". Tym bardziej, że w tamtym opowiadaniu Wiedźminlandia (określenie zaczerpnięte ze strony www, której adres podano w książce; zręczniej brzmiałoby chyba Wiedźminia) znajduje się najwyraźniej w Ameryce, tu zaś - w innym świecie, nie na "naszej" Ziemi. Po raz pierwszy bowiem daje Sapkowski wyraźną wskazówkę - ludzie wtargnęli tu podczas Koniunkcji Sfer, są - a raczej byli - obcy w tym świecie, który nieuchronnie zdominują, chyba że... Cóż, zobaczymy w piątej części, kogo Sapkowski zechce zniszczyć, kogo zaś ułaskawi. Warto poświęcić chwilę uwagi grom językowym Sapkowskiego. Z rozmachem czerpie on słowa, nazwy i imiona z różnych języków europejskich, czasem bawi się pozornymi błędami, jak np. używając rusycyzmu "po koniach" (pa kaniam) zamiast polskiej formy "w konie", czy ukrainizmu "niewidymka", albo podsuwając dwie równorzędne interpretacje etymologiczne "ksenoglazu": angielskie glass (szkło) i rosyjskie głaz (oko). Jedno z określeń bandytów brzmi tu "rezun" (z ukraińskiego), o co zresztą dziennikarz Naszego Słowa (pismo Związku Ukraińców w Polsce) miał do Sapka pretensję. Obok staroniemieckiej "hanzy" mamy brzmiący z ukraińska neologizm, "hulajpartię", Las Myrkvid to nic innego, jak Mirkwood (w polskich przekładach Tolkiena - Mroczna Puszcza), Toussaint i Angouleme brzmią z francuska, Dijkstra - z niderlandzka, Vysogota - słowiańsko, a Wyzima jest chyba urobiona od Vidzeme (jeden z okręgów Łotwy). Imię jednego z bohaterów brzmi Houvenaghel, czyli hufnal, gwóźdź do podków (niewielu pamięta, że było w polszczyźnie takie słowo) - szkoda, że nie ma on "pary" imieniem Brethenaghel (bretnal, inny rodzaj gwoździa). Zaś największy łotr w całej tej opowieści - oprócz może Vilgefortza - zwie się Bonhart, Dobre Serce... Etymologie tego świata to wdzięczny temat na pracę magisterską - może jakiś promotor da się przekonać? Podsumowując - czwarty tom "sagi" jest sukcesem pisarskim, gdy poprzedni był niewątpliwą porażką. Ale coraz lepiej widać, że Sapkowskiemu ciasno już w gorsecie tego świata, że dobrze mu zrobi, gdy po zakończeniu "Pani jeziora" znajdzie innego bohatera, inną konwencję. Choć, by uniknąć pokusy sequeli (silnej zwłaszcza dla wydawcy), musi on dość gruntownie zakończyć tę opowieść. Może epoka lodowa - wyraźnie już zapowiedziana - nadejdzie szybciej, niż ktokolwiek się spodziewa? W każdym razie coś czarno widzę dalsze - i niedługie - losy Ciri, Geralta, Yennefer i Jaskra. Aha, byłbym zapomniał: to lelki kozodoje, nocne, demoniczne (w tradycji słowiańskiej) ptaki krzyczą (wg autora, bo to nie może być ludowa interpretacja) liik-worr z krwi, liik-worr z krwi. AS najwyraźniej gustuje w tym napoju... Tadeusz Andrzej Olszanski

[ BEZ POLSKICH ZNAKÓW ]

© '98 by John MacKanacKy (aka Jacek Suliga)
mkk@sapkowski.fantasy.art.pl