,,Udaj głupiego, popie, to jeszcze najlepsze, co można zrobić. Ja też będę udawał wariata aż do czasu, kiedy skończy się nasze życie i wywiniemy się z opresji''. Nikos Kazantzakis - pisarz ,,Ja ci to może wybaczę, ale sztuka nigdy!'' Jaskier, zwany Niezrównanym - poeta Andrzeja Sapkowskiego, twórcę "Wiedźmina", spotkałem nie w wysokim zamku, a nawet nie w secesyjnej kamienicy, lecz w łódzkim biurowcu ze "szkła i cyny", trudzącego się jako "kupiec bławatny". Niestety, trudno zarobić w naszym kraju robiąc to, co się potrafi i lubi, a "żyć trzeba - jak mawiała pewna znajoma czarodziejka". Białowłosy, sympatyczny handlowiec dla wielu stanowi zagadkę, tym bardziej, że nie tylko jest najciekawszym obecnie autorem polskiej fantastyki, lecz także jednym z naszych najbardziej poczytnych pisarzy. Myślę, że sam ze sobą tworzy jednoosobową spółkę, niczym Dainty Biberveldt z opowiadania "Wieczny ogień" - kupiec, trubadur i wiedźmin. Wiedźmin zajmujący się czarno-biała magią... słowa. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: Panie Andrzeju, przygoda z "Wiedźminem" rozpoczęła się w 1985 roku od nadesłania opowiadania na konkurs literacki "Fantastyki". Jak powstał "Wiedźmin" - czy został napisany specjalnie na ten konkurs, czy też dla siebie, do szuflady? ANDRZEJ SAPKOWSKI: "Wiedźmina" stworzyłem specjalnie do konkursu i było to opowiadanie celowo "konkursowe". Cyzelowałem je po to, żeby ten konkurs wygrać... lub przynajmniej zdobyć którąś z nagród. Ot, zahaczyć pieniądze i... uciec. Nie spodziewałem się tak potężnego odzewu czytelników, ani tego, że będę tę zabawę literacką kontynuował. Swojego czasu miałem takie hobb: napadało mnie aby wysłać opowiadanie na konkurs. Tematyka była nieistotna! Równie dobrze mogły to być wspomnienia łagierne z Kołyny lub... styropianowe z Gdańska. Natomiast miało znaczenie zapotrzebowanie czytelnicze. Ówcześnie fantasy w Polsce zaczynała już się szerzyć, chociaż nie osiągnęła jeszcze stadium epidemii. Rynek na taką literaturę z wolna powstawał. Studiując krajową literaturę fantastyczną nie widziałem, aby ktoś zrobił coś mądrego, wartościowego pod szyldem fantasy. Można rzec, że mój cios był precyzyjnie wymierzony, nie przypuszczałem jednak, że trafię z takim hukiem i to w środek tarczy. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: A pisane do szuflady? ANDRZEJ SAPKOWSKI: Już przed "Wiedźminem" siedziałem sobie nad powieścią fantasy. To był szaleńczy pomysł, tak od razu "strzelać powieścią"! Niemniej, mnóstwo rzeczy z tej powieści wykorzystałem w "Wiedźminie" i późniejszych opowiadaniach, m.in. nazwy i imiona. Teraz troche mi tego żal, gdyż powieść - patrząc na nią z dzisiejszej perspektywy - nieźle się zapowiadała. Typowa powieść drogi, z której jeden wątek wykorzystałem w opowiadaniu "Droga, z której się nie wraca". Ściąłem ten wątek tak, że drugi raz z tego materiału powieści się nie zrobi. Szkoda. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: Kolejne opowiadania ukazywały się niechronologicznie w porównaniu z czasem fabuły i czasem narracji, to kłopotliwe dla czytelnika, który nie może się zorientować jak się ma czas świata przedstawionego na przykład do wieku Wiedźmina, co działo się wcześniej, a co później... ANDRZEJ SAPKOWSKI: "Wiedźmin" ukazał się jako pierwsze opowiadanie ("Fantastyka" 12/1986), następnie "Droga, z której się nie wraca" ("Fantastyka" 8/1988), a później "Ziarno Prawdy" (3/1989) i "Mniejsze Zło" (3/1990). Kolejne opowiadanie - "Kwestia Ceny") ukazało się już w "Nowej Fantastyce" (3/1990). Jeśli je porównamy pod względem chronologicznym, to czas ich akcji nie rozwijał się linearnie. Były to różne czasy, tak jak różne były światy, wątki nie następowały chronologicznie i początkowo nie miało to większego znaczenia. Problem czasu pojawił się przy drugim zbiorku opowiadań "Miecz Przeznaczenia" (superNOWA 1992), które siłą rzeczy zaczęły łączyć się w logicznie rozwijającą się całość. Maciek Parowski - redaktor "Nowej Fantastyki" - po przeczytaniu opowiadania "Kwestia Ceny" wykrzyknął: "Jezus, Maria! Jak to się ładnie zaczyna. Teraz się dziecko urodzi i... dopiero będzie. To jest całkiem ładny kawałek". Zdanie to podzieliła także jedna z fanek i ja sam, chociaż nie byłem do tego przygotowany, bo zaczął działać czas... fabuły. Zaraz, zaraz - pomyślałem - musi upłynąć sporo czasu w świecie przedstawionym. Dziecko musi się urodzić, a następnie dorosnąć, żeby można było mówić o wprowadzniu do fantasy nowego bohatera, a raczej bohaterki. Od początku było wiadomo, że to dziewczynka. I to Parowski - hm, hm, ciekawe - wpadł na ten pomysł. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: Księżniczka Cirila z Cintry, jako mała Ciri, pojawia się w ostatnich opowiadaniach "Miecz Przeznaczenia" i "Coś Więcej", i faktycznie, coś więcej to znaczy dla czasu narracji... ANDRZEJ SAPKOWSKI: Zgoda. Ma 10-11 lat i jest "okropeczna". Musiała minąć w wiedźmińskim świecie jedna dekada, a więc dużo przez ten czas powinno się dziać. Wprowadziłem Yennefer, która kiedyś była, później trochę była, później znowu jej nie ma. I wyszło tak, jakby para Geralt - Yennefer mijała się w czasie. Oj! Nawywijałem. Ale dzięki temu zrealizuję swój pomysł, nad którym siedzę od dawna. Napiszę powieść fantasy. Jej bohaterką będzie... dziewczynka, no może już nie taka mała. Powiedzmy - czternastoletnia. Ponownie staję więc przed kwestią czasu. Powieść rządzi się trochę innymi prawami niż opowiadanie. Opowiadania zawsze pisało mi się łatwiej, bo można było zawrzeć "konkretną sprawę" na paru kartkach. Niestety, coraz dłuższe wychodziły mi te kartki, ale w sumie pracowało się łatwo, z tym, że była to zabawa jednego pomysłu. Teraz, po prostu, mam większą praktykę i umiejętność sterowania całą zabawą. W powieści musi być jeden przewodni pomysł i mnóstwo pomysłów pobocznych. To komplikuje fabułę, ustawia chronologię wydarzeń i trzeba myśleć o... wieku bohaterów. Ile lat może mieć Geralt w opowiadaniu "Wiedźmin", a ile zaś w "Coś więcej"? Ile tam jest różnicy: 20 czy 30 lat? Trzeba zacząć to liczyć. Z drugiej zaś strony, ten świat wiedźmiński jest równoległy z innymi światami i niektóre osoby w ogóle się nie starzeją. Dlaczegóż by nie? To jest prawdopodobne, przecież fantasy ma swoje prawa. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: Wróćmy do naszego czasu. Od pierwszego do ostatniego, na razie, opowiadania o Wiedźminie upłynęło siedem lat. Autor przez ten czas poznał nowe zjawiska społeczne, nowych ludzi, nowe książki i udoskonalił swój warsztat. Czy nowe doświadczenia i upływający czas powodują, że odcinki przygód Geralta są rozrzucone po bezkresnej przestrzeni Wieloświata? ANDRZEJ SAPKOWSKI: Bezwzględnie tak. W opowiadaniach, jeśli chronologia nie wychodzi, to walczę z czasem i nie muszę nad nią pracować. Nie musi być dopowiedziane, którego opowiadania akcja rozgrywa się wcześniej, a którego później. Chyba, że jakiś wątek wyraźnie zmusza pisarza do tego lub jedno opowiadanie jest kontynuacją drugiego. Każdy pisarz, wiadomo, musi się trochę rozwijać. Jednemu udaje się to lepiej, drugiemu gorzej. Niektórzy zbyt kostnieją, nabierają zubożającej rutyny. Jak jest w moim przypadku - nie wiem. Staram się natomiast robić rzeczy różne. Ostatnio opublikowałem politpunkowe opowiadanie "W leju po bombie" i... krytycznego piroga "Nie Ma Złota W Szarych Górach", pierwsze w "Fenixie", a drugi w "Fantastyce" - prawdziwie wolna konkurencja. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: W pewien sposób, choć może tylko doraźnie, odchodzisz, panie Andrzeju, od wiedźmińskiego świata, wyruszając na zupełnie inne ścieżki. Nie tylko z Kałakutasem od Bodziewa przez Skiroławki i z Bagginsem do Gór Szarych, ale także z Maladie do Bretanii. Wywracasz na nice najpiękniejszy mit, jak chędożony Kozojed skórę baranią. Czy oznacza to, że do Wiedźmina w opowiadaniach nie wrócisz? ANDRZEJ SAPKOWSKI: Wiedźmin - powiem nieskromnie - jest moim zdaniem postacią ciekawą i utrafioną, zarówno w styl fantasy, jak i upodobania konsumenta (zwanego także czytelnikiem). Mi się Wiedźmin osobiście podoba i tylko dlatego... nie zabiłem go w pierwszym opowiadaniu! Postąpiłem więc troszkę bezczelnie, mniej więcej tak, jak Sienkiewicz z Kminicem (*1), którego też miał zamiar wykończyć, ale... czytelnicy mu zabronili. Nie mam zamiaru z Geralta jako bohatera tak szybko zrezygnować. Wycieczki na inne tereny wynikają z wewnętrznej potrzeby napisania czegoś innego. Czasami mam konkretne zamówienie. Kilka razy wchodziłem (lub próbowałem wchodzić) w antologie, lecz stawiano mi warunek, że nie ma to być fantasy. ukazanie się opowiadania "Droga, z której się nie wraca" w antologii "Co większe muchy - 25 polskich opowiadań fantastyki naukowej" z okazji dziesięciolecia "Fantastyki" i "Nowej Fantastyki", a wydanej przez Reportera, było czymś wyjątkowym. Co prawda ostatnio już mi wydawcy warunków nie stawiają, widocznie zauważyli, że napiszę, co będę chciał. Ha, ha, ha - z "moją pozycją" mogę sobie na to pozwolić. Uwielbiam jednak skoki w bok od fantasy - na przykład w horror. Podszedłem do tego dwa razy, mając zamiar zrobić z horrorem to, co udało mi się popełnić w fantasy, czyli pokazać ten gatunek w sposób nowy, nietypowy. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: Jak zareagował pan, kiedy dowiedział się o inicjatywie, aby czytelnicy mogli zobaczyć świat wiedźmiński, czyli na wieść o planowanej adaptacji komiksowej? ANDRZEJ SAPKOWSKI: Z początku byłem trochę przestraszony całą zabawą. Już wcześniej, mówiąc szczerze, miałem bardzo wiele propozycji, aby przedstawić "Wiedźmina" w postaci komiksu. Zaczęło się od konwentu Polkom w Olsztynie, na którym mnóstwo rysowników i "komiksiarzy" mnie obległo. Ja im jednakże odmawiałem, nie bardzo wiedząc, czy to w ogóle jest możliwe. Ostatczenie zdecydowałem się na propozycję wydawcy i Bohdana Polcha, którzy przekonali mnie, że w "Komiksie" wszystko jest możliwe. Potwierdza się to w praktyce. Liczba komiksów, które obejrzałem i przeczytałem, dowodzi faktu, że za pomocą obrazka, kreski i "dymka" oraz ramki można przedstawić wiele spraw. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: Spotykam się z interesującymi reakcjami wielu znajomych, którzy dowiadując się, że oprócz innych zajęć zawodowych zajmuję się komiksem, mówią: "Stary, co ty robisz, po co, to jest literatura dla idiotów!" Co, panie Andrzeju, myślisz o komiksie, jako gatunku? ANDRZEJ SAPKOWSKI: Nie jestem tego zdania, chociaż nigdy nie pasjonowałem się komiksem w taki sposób, w jaki zachwyca się nim mnóstwo ludzi, zwłaszcza młodych, którzy są po prostu komiksowymi maniakami. Natomiast wielokrotnie, z wielką przyjemnością, czytałem komiksy. Kupowałem komiksy polskie i zagraniczne, pożyczałem nawet od kolegów i zapoznawałem się z różnymi typami komiksów. Nigdy nie uważałem, że komiks jest "literaturą dla idiotów", podobnie jak nie myślę, że literatura jest "twórczością dla idiotów". W każdej formie - rysowanej, opowiadanej, pisanej, filmowej - znajdzie się coś dla "idiotów" i coś dla "nieidiotów". Moim zdaniem komiks nie odbiega w żaden sposób od innej literatury, od innej formy... SZTUKI. Za mało znam się na komikse, aby wygłaszać kategoryczne opinie, ale oprócz komiksów będących dziełami sztuki są takie, które mi się nie podobają. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: Jak kreator świata, w którym żyje Wiedźmin, ocenia pracę rysownika, patrząc na już narysowaną kraine w "widłach Iny i Jarugi"? ANDRZEJ SAPKOWSKI: W tym jest największy problem, wynikający z prostego faktu, że ja nigdy nie miałem ambicji kreatora światów. Nigdy! Świat "Wiedźmina" traktowałem zawsze jako świat alegoryczny. Nie robiłem tego, co jest jakby świętym przekazaniem każdego pisarza fantasy, a zwłaszcza takiego, który bierze się do dłuższego opowiadania lub powieści. Zaczyna on wtedy od ciężkiej pracy... kartograficznej, polegającej na narysowaniu MAPY. Nanosi na północy góry, na południu morze, bagno, jezioro, kilka rzek, i wszyscy dokładnie wiedzą, którędy i przez jakie mosty bohater się porusza oraz jak daleko jest od stolicy. A jeżeli pójdzie dalej na wschód, to prawdopodobnie trafi na Szare Góry, gdzie złota, jak wiadomo, nie ma. Nigdy nie zadawałem sobie takiego trudu i postępowałem tak całkowicie celowo. Wynikało to z tego, że mój świat miał być alegorią i z tego, że brałem się za przerabianie bajek! Ważniejsza była tematyka i problem, a nawet te dwa słowa, z których z reguły budowałem tytuł i które często przeplatały się w dialogach w środku. Świat w kategoriach "geograficznych" dla mnie nie istniał. Miał to jednak być, oczywiście, świat fantasy, który jest quasi-feudalny. Mieszkają w nim czarownicy, wiedźmini, czarodzieje; ludzie i inne rasy: krasnoludy, hobbity, elfy, driady i półelfy. Ale tego świata i ładu w nim jakby na dobrą sprawę nie było! Mimo że wymyśliłem wiele nazw geograficznych, miasteczek, a nawet zadałem sobie niemały trud, aby w następnych opowiadaniach nie powtarzały się ich nazwy. Później zacząłem od tego odchodzić i kilka nazw zaczęło się powtarzać... WALDEMAR CZERNISZEWSKI: ...na przykład Novigrad, stolica świata, gdyż w założeniu musiał być to ten sam świat... ANDRZEJ SAPKOWSKI: Tak. Taki Never-Never Land, czyli kraina Nigdy-Nigdy. Jest zasługą Bogdana, że widząc ten świat narysowany, zacząłem po raz pierwszy widzieć go całościowo! Ale w szczegółach już tkwiło licho. Wyobrażałem sobie ładną dziewczynę, Polch narysował... Banda Refri miała wyglądać jak heavy-metalowa kapela stanistów, u Bogusia wyszła grupa odpustowych dziadów w worach pokutnych z kapturami. Co ja się będę krzywił: gdybym potrafił rysować, to sam bym narysował. Ale czasami mnie kusiło. Mam znajomą plastyczkę i kiedyś, gdy znajdę trochę wolnego czasu, to siądę razem z nią, a dziewczyna będzie rysowała dokładnie tak, jak ja to sobie wyobrażam. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: To już wiemy skąd wziął się smok Villentretenmerth, zwany także rycerzem Borch Trzy Kawki, który broni nie nosił, bo za nim sama chodziła w postaci wojowniczek z Zerrikanii... ANDRZEJ SAPKOWSKI: Podobnie jak Wiedźmin złotego smoka (a jak powszechnie wiadomo - złotych smoków nie ma), tak ja zobaczyłem ten świat. Rzewcz jasna, nie był to mój świat, tylko świat rysownika. Wcale się temu nie dziwię. Skoroa ja nie stworzyłem tego świata do końca, to musiał to zrobic rysownik. Musiał go pokazać! Ja mogłem tylko nazwać miasteczko, które na przykład Aedd Gynvael. Koniec - nikt się nie dowie gdzi i jakie to miasteczko jest. WALDEMAR CZERNISZEWSKI: Jak wygląda porównanie oryginału i adaptacji? W jaki sposób przebiega współpraca ze scenarzystą-adaptatorem i jaka jest rola tego ostatniego, widziana z pozycji pisarza. Mówiąc innymi słowy: gdzie kończy się twórczość Sapkowskiego, a zaczyna się Parowskiego? A może jest to praca wspólna? ANDRZEJ SAPKOWSKI: Na ten temat dużo i mądrze powiedział Maciek Parowski w artykule "Wiedźmin - krnąbrny bohater, tajemniczy świat", opublikowanym w "Komiksie" 2/1993. Rozdzielił zadania adaptatora i pisarza wyraźnie, kierując się kilkoma prawami. Wynika z nich, że pewne historie z opowiadania adaptator, autor scenariusza komiksu, musi przekazać w inny sposób niż wierne trzymanie się pierwotniego dzieła. Szczerze mówiąc, zespołowej współpracy między nami nie ma żadnej. Maciek czyta opowiadanie i przerabia je na komiks. Czasami bawimy się świetnie razem, kiedy Parowski pokazuje mi, co zrobił. Innym razem tylko ja się śmieję lub płaczę. Czasami zwracam mu uwagę, że to miało być nie tak lyb że gdzieniegdzie za bardzo się rozpędził. W każdym razie widzę, że Maciek dobrze spełnia rolę adaptatora - musi zrobić coś odrobinę innego niż jest to w opowiadaniu, które rządzi się swoimi prawami. Bardzo łatwo jednym zdaniem zasygnalizować wiele spraw, wydarzeń, nastrojów. Tego nie da się zrobić kreską i dymkiem, gdyby podejść do adaptacji w sposób dosłowny. To inny rodzaj sztuki. [...] [Wklepał: Jacek Suliga]