|
Wywiad z Mirosławem P. Jabłońskim przeprowadzony przez Wojtka Sedeńkę dla SFinksa (nr 16; 4/97) Z tego, co pamiętam, zawsze byłem nieco samotnikiem i marzycielem. Jeden fakt na poparcie tych słów stoi mi wyraźnie przed oczami - w wieku kilku lat chodzę po Parku Krakowskim, wąchając kwiatki i przyglądając się im, podczas gdy reszta przedszkolnej dzieciarni zachowuje się normalnie - to znaczy biega, wrzeszczy i obrzuca się piaskiem. Trochę później przyszedł czas na radio - słuchałem wszystkiego: audycji dla dzieci, młodzieży, Matysiaków, Teatrzyku Zielone Oko; ten ostatni uwielbiałem. Radio - jak i książki - rozbudza wyobraźnię; w przeciwieństwie do ruchomych obrazków. Potem przyszła pora na samodzielne lektury - w szkole podstawowej czytałem wszystko: od "Trzech Muszkieterów" po "Braci Karamazow". Niedawno doszedłem do wniosku, że większość wartościowej literatury przeczytałem do 25 roku życia. Nigdy nie ograniczałem się do samej SF, którą zachłysnąłem się za sprawą "Proximy" Brunia i Trepki. To było objawienie, odczułem to tak, jakbym całe życie czekał na coś podobnego. Miałem wówczas 13 - 14 lat. "Proximę" przeczytałem chyba z 50 razy, zanim moja zrozpaczona matka nie udała się po pomoc do zaprzyjaźnionej bibliotekarki, która powiedziała jej, że jest jeszcze taki Lem, co podobnie pisze. I Lema kocham do dzisiaj, czym mu się kilkakrotnie dałem we znaki. Dlatego z trudem przychodzi mi wierzyć, w to, iż Ziemkiewicz (co prawda o 10 lat młodszy), mówi podobno, że nic Lemowi nie zawdzięcza. Ja tak. Za lekturami poszły pierwsze próby "literackie". Pisywałem już wcześniej opowiadanka w stylu Niziurskiego czy Platówny, więc teraz nadszedł czas na fantastykę. Pierwsza wersja debiutanckiego "Drzewa genealogicznego" powstała, gdy miałem 16 lat. Wstydziłem się wtedy tego co robię - w tym wieku należało dobrze grać w piłkę. "Drzewo..." opublikowałem, kiedy miałem 23 lata. Przy okazji - niedawno, zupełnie przypadkiem dowiedziałem się, iż Wolfgang Jeschke zamieścił "Drzewo genealogiczne" (w tłumaczeniu Hanny Rottensteiner) w swoim dorocznym zbiorze najlepszych opowiadań światowej SF za 94 rok (23 lata po jego powstaniu!). Po interwencji nawet mi zapłacili. Podobno z odsetkami za 4 lata, ale kto to sprawdzi? Zacząłem od pokoleń, należysz do tego, które wydało Oramusa, Baranieckiego, Żwikiewicza, Dębskiego, Zajdel był starszy od was o kilka lat. Jednak Ty wszedłeś do fantastyki jakby z zewnątrz, nie utartymi drogami wspólnoty fanowskiej. Twoja pierwsza powieść, Kryptonim 'Psima'", była takim nagłym debiutem, nigdzie nie zapowiedzianym. Jak ktoś działał w fandomie w tamtych latach, to przynajmniej wiedział, czego się spodziewać. A tu nagle, łup, jakiś Jabłoński. Istotnie, nie należałem do ruchu fanowskiego. Ale też nie wiem, czy już wówczas - mówimy o latach siedemdziesiątych - w ogóle coś takiego w Krakowie istniało. Nawet gdyby, to w czasach szkoły Predniej przed zaangażowaniem się w ruch powstrzymałaby mnie moja skłonność do samotności oraz pewna nieśmiałość, jaką odczuwałem w tamtym okresie przed wchodzeniem do nowych środowisk. Później zagrała megalomania spod znaku, że nie 'Mahomet do góry, tylko góra do Mahometa'. Gdybyś ty, Wojtku, nie wyciągnął mnie z niebytu i nie otrzepał z kurzu przed Polconem `90, moje życie - co oczywiste - byłoby zgoła inne. Tyle, że chyba nie lepsze. Co do "Psimy..." to mam do Iskier ten żal, że z niewiadomych powodów wypuścili książkę poza serią. Dlaczego? Nie zgadnę. Twój debiut zainspirował Piotra Szulkina do realizacji jego filmu "Ga, ga, chwała bohaterom". Jak oddziałało na Ciebie to doświadczenie: debiut, i sru nagle ekranizacja? Podjąłeś chyba nawet decyzje o nauce scenopisarstwa? W pewną niedzielę `83 roku wróciłem do domu, znajdując za wizytówką na drzwiach zatkniętą karteczkę; 'Pan Mirosław Jabłoński, autor książki "Kryptonim 'Psima'". Jestem w hotelu Francuskim w pokoju ... i chciałbym się z panem spotkać. Piotr Szulkin'. Chyba nie muszę mówić co poczułem, ani dodawać, że pognałem do centrum jak na skrzydłach! Potem rzeczywistość nie okazała się aż tak różowa, jak ją chciałem widzieć, bo Piotr miał już gotowy scenariusz filmu "Ga, ga - chwała bohaterom", i nie miała to być ekranizacja, tylko 'pół-ekranizacja' - Piotr skorzystał także z wątków powieści "Według Łotra" Snerga, a potem, gdy ten się wycofał (z tego co wiem, poszło o pieniądze), zaasekurował się, pisząc w czołówce o inspiracji filmem "Ser" (niektórzy mówią "Twaróg") P. P. Pasoliniego. Też niezłe nazwisko! W sumie byłem i jestem, oczywiście, zadowolony. Stanowiło to dodatkowy impuls, by zdawać do Studium Scenariuszowego przy PWSFTviT w Łodzi, co zamierzałem już wcześniej, ale przeszkodziło mi w tym wojsko, a Studium działa w systemie dwuletnim. Mówiąc szczerze, zdawało mi się--, iż od tej pory będę miał 'życie jak w Madrycie', dzieląc swój czas pomiędzy książki i scenariusze, Kraków i Warszawę, ale z różnych względów nie stało się tak. Nie jestem przesądny lecz w tym wypadku gotów byłbym uznać istnienie jakiegoś fatum, gdyż wszelkie próby scenopisarstwa, w jakich uczestniczyłem (np. mieliśmy pisać dla Jacka Bromskiego dalsze części jego filmu "Zabij mnie, glino", gdyż to, co poszło do kin było najpierw planowane jako pilot serialu; czy pisanie w zespole, pod opieką Kazimierza Kutza, wieloodcinkowego serialu, którego tematem ogólnym miały być doświadczenia czterdziestu pięciu lat komunizmu na przykładzie Krakowa), wzięły w łeb z powodu tzw. 'przyczyn obiektywnych'. Za pozostałą część braku powodzenia na tym polu winę ponosi moje lenistwo i indolencja. Później mamy parę lat przerwy i nagle w regionalnym wydawnictwie, szczecińskim "Globie" ukazują się w 1987 roku dwie powieści: "Schron" i "Nieśmiertelny z Oxa". Na tę przerwę wpłynęło kilka rzeczy - rok służby
wojskowej, potem dwa lata Studium Scenariuszowego i tzw. sprawy życiowe. W tym czasie ukazał się
tylko mały tomik w NK, w serii "Stało się jutro", wspólny z Andrzejem Drzewińskim,
ale moje są tam zaledwie dwa opowiadanka, dosyć już wówczas wiekowe. "Schron"
też od lat miałem w szufladzie - była to bardzo źle napisana książka (mówię
głownie o stylu), którą 'popełniłem' uskrzydlony
podpisaniem umowy wydawniczej z Iskrami na "Psimę". Dziwnym trafem, treść "Schronu"
wielu osobom bardzo się podobała (choć ja sam nie byłem, ani nie jestem, wielkim jej fanem),
więc zgnębiony kolejną nieprzychylną recenzją wewnętrzną
jakiegoś wydawnictwa siadłem do maszyny (to taka klawiatura bez monitora, która sama pisze) i przepisałem
rzecz 'na czysto', dodając do pierwotnej wersji (poza wprowadzeniem innych zmian), dwa kończące
rozdziały. Wtedy, niemal jednocześnie, zaakceptował ją "Glob"
i program III PR, gdzie czytał powieść Jan Nowicki. "Nieśmiertelny z Oxa" był, przyznam, pierwsza Twoja książką, która zrobiła na mnie wrażenie. Skomplikowany wewnętrznie bohater, kilka poziomów retrospekcji, powikłana intryga, to wszystko u faceta, który ma na swoim koncie tak niewiele dokonań literackich. Pamiętam niewyraźnie, że chwalił Cię nawet Bugajski, krytyk twardogłowy. CzęPciowo już Ci na to pytanie odpowiedziałem - taki a nie inny bohater, sposób narracji, etc. to wynik lektur. OczywiPcie, nie jestem ani nie będę nigdy Dostojewskim czy Llosą, ale czytanie ich coś w człowieku pozostawia. Cieszę się w związku z tym, że powieść rozeszła się w niewiarygodnym jak na obecne czasy nakładzie 70 000 egzemplarzy (nie pomylić liczby zer; słownie: siedemdziesiąt tysięcy!). OczywiPcie, czePciowo to wynik ówczesnej nienormalnej sytuacji na wygłodniałym rynku księgarskim, ale cieszę się, iż książka bardziej skomplikowana formalnie i wartoPciowsza od sztampowej produkcji, zdobyła tylu czytelników. W międzyczasie ukazuja się Twoje opowiadania, ukazuja się w broszurze Naszej Księgarni (razem z tekstami Andrzeja Drzewińskiego), w zbiorze "Czas Wodnika" w Iskrach, w antologiach, czasopismach. W sumie nie piszesz jednak wiele, skupiając się na powieściach, podczas gdy następne pokolenie autorów, debiutujących na przełomie lat 70 o 80 pisze głównie opowiadania. Istotnie, opowiadanie to nie jest moje medium. Nie ja to wymyśliłem, że dobre, zwarte, jędrne opowiadanie jest dużo trudniej napisać niż powieść - wymaga ono dyscypliny, saomograniczenia, cięcia zbędnych słów oraz ozdobników. A ja nie mam do tego serca. Bardzo lubię ładne, długie, wielokrotnie złożone zdania (kłania się Sienkiewicz et consortes), na co w opowiadaniu nie ma miejsca. Muszę mieć dużo przestrzeni oraz silne przekonanie, że pomysł, który mam w głowie, jest wystarczający na krótką anegdotę - i nic ponadto. Oczywiście, przy dużej dozie uporu i dobrej (czy raczej - złej) woli, każdy pomysł można rozdąć do wielusetstronicowej powieści, obudowując go dodatkowymi wątkami, wnikając w 'psychologię postaci', etc., ale rzadko kiedy wychodzi to komukolwiek na zdrowie. Nie wiem, jak jest z innymi, ale kiedy mnie świta w głowie jakiś pomysł, to od razu wiem - to będzie opowiadanie, to powieść, a to scenariusz. Nie zdarzyło mi się jeszcze, bym się w tym pomylił! W 1989 roku przychodzi czas na prywatne wydawnictwa. Nie wszyscy są gotowi na przemiany rynkowe, Ty jednak masz od ręki niemal dwie przygotowane powieści, które wydaje "Białowieża" z Białegostoku. "Dubler" jest powieścią nieudaną, pobrzmiewają w niej echa pomysłu z "Nieśmiertelnego z Oxa", dwa rywalizujący ze sobą bracia, powodem rywalizacji kobieta. Jak chodzi o "Dublera", to powtórzyła się chyba 'psychologiczno-wydawnicza' sytuacja związana ze "Schronem". Nie powiem, żebym się tej powieści aż wstydził, bo w przeciwieństwie do wielu innych książek, jakie zyskały aprobatę środowiska, jest przynajmniej napisana w miarę poprawnie językowo i stylistycznie. Nie sądzę także, by komukolwiek, kto ją przeczytał, przyniosła jakąkolwiek szkodę. Poza mną samym, gdyż forsując jej wydanie (jeszcze przed tym, jak wziął ją do 'Białowieży' niechlubnej pamięci Andrzej Bałakirew), zrobiłem sobie kilku wrogów. Można zadać pytanie, dlaczego się tak upierałem przy wydaniu "Dublera". Odpowiedź jest w miarę prosta - nie dla pieniędzy, jak to mi zarzucił któryś '...ator' z "Fantastyki", gdyż wiadomo, że to nigdy nie była wielka forsa, ale dlatego, że nie uważałem wówczas tej powieści za złą; a poza tym, nie lubię, jak się coś marnuje (w szufladzie). Druga powieść, to "Duch czasu...", rzecz dla mnie znakomita, pamiętam jak rozdział przysłałeś mi do antologii "Wizje alternatywne". Śmiałem się, wkurzałem, przecierałem oczy ze zdumienia. Nie tylko ja, Inglot posunął się nawet do tego, że napisał o niej, że jeśli na "Duchu Czasu..." zakończy się historia polskiej SF, to nie będzie miał pretensji do losu, że to będzie godne uwieńczenie. "Dubler" i "Duch..." to powieści napisane przez innych Jabłońskich. Sam nie wiem, skąd się we mnie wziął "Duch Czasu...',
poza tym, że pisząc go postanowiłem nie narzucać sobie żadnych ograniczeń.
Technika pisarska, zwana 'strumieniem świadomości' to, oczywiście, nie mój wynalazek, ale kiedy ma się
jakąś świadomość, to podobny zabieg daje całkiem niezłe wyniki. Wielka chwała Inglotowi
za te wspaniałe słowa; sam nie wypowiedziałbym na temat tej książki aż tak kategorycznie
pochwalnego zdania, ale uważam nieskromnie, iż pomijając Lema, to obok "Robota" Wiśniewskiego-Snerga, jest to najlepsza książka, jaka wyszła z naszego środowiska. Niestety,
mało kto ją przeczytał, a to z powodu fatalnej dystrybucji - poza Białymstokiem, Olsztynem,
Warszawą, Wrocławiem i Krakowem (dokąd sam ją właściwie ściągnąłem do zaprzyjaźnionej
księgarni) w zasadzie 'Białowieża' (czytaj Andrzej Bałakirew),
nie pofatygowała się, by cokolwiek dla niej zrobić. Na to nałożył się w
ogóle nie najlepszy okres dla rynku księgarskiego, plus szkaradna okładka. W zeszłym roku
dowiedziałem się w w/w wydawnictwie, iż gros nakładu
poszło na przemiał. A sam pomysł? Jego sposób realizacji? Jest tu technika Joyce`a, szaleństwo de Sade`a, ekologia, erotyka, tfu, soft-porno wręcz, podróż przez czas i przestrzeń, gdzie udanie wcielasz bohatera w krańcowo różne postaci historyczne, dziwny styl narracji, który niewyrobionego literacko czytelnika z miejsca odrzuci. Znowu widzę, że częściowo wybiegłem Ci na spotkanie, odpowiadając
z rozpędu na to pytanie. I znów odwołam się do swych lektur - jest tu, jak zauważasz
Joyce, bo jego "Ulisses" rzucił mnie nie na kolana, ale sprowadził do parteru. Jest coś z Italo
Calvino "Jeśli zimową porą podróżny", bo chciałem się pobawić
różnymi technikami narracji, charakterystycznymi dla rozmaitych kultur - stąd podróbki
stylu powieści rosyjskiej i radzieckiej oraz japońskiej. Bardzo zresztą
zawsze lubiłem literaturę japońską; równie, co najlepsze dzieła iberoamerykańskie.
W dużym stopniu w stworzeniu zasadniczych zrębów powieści pomógł mi miesięczny
pobyt w Izraelu, zetknięcie się z tym nieprawdopodobnym tyglem trzech monoteistycznych
religii współczesnego świata. Co do seksu, to zawsze byłem 'za' i "Wiek markiza de Sade'a"
nie jest mi obcy. I w końcu - naprawdę przejmuję się degradacją środowiska naturalnego
w skali całej planety. Nurkuję jak wiesz, i chciałbym zobaczyć na własne oczy żywą
rafę koralową Morza Czerwonego albo - to raczej pobożne życzenie - Karaibów. (Nawiasem
mówiąc, rzeczywistość jest coraz bliższa moich rojeń - dowodem wielka płyta
lodowa, długości 160 km, jaka niedawno oderwała się od Antarktydy, a która może sobą
zakłócić przebieg Prądu Zatokowego). Po "Duchu..." spocząłeś chyba na laurach, napisałeś parę opowiadań, a na kolejna powieść, "Elektryczne banany", trzeba było poczekać kilka lat. Tu tez byłem jednym z pierwszych czytelników i orędowników Twego dzieła. Podobał mi się styl, pofolgowanie wyobraźni i językowi, ale pomimo wyraźnie rynkowych, komercyjnych ukłonów, nie jest to powieść dla przeciętnego czytelnika. Tak w ogóle, jak doszło do napisania tych dwóch ostatnich powieści? "Elektryczne banany", które także miały wejść na listę 100 'NF', zacząłem pisać nieco z poczucia rozgoryczenia nieudanymi próbami zaistnienia w filmie (stąd główny bohater jest scenarzystą-nieudacznikiem), oraz buzującym we mnie antyklerykalizmem, podsycanym przez bezpardonowe panoszenie Kościoła w życiu politycznym Polski. W związku z taką a nie inną sytuacją wydawniczą, "Banany..." także przeleżały się kilka lat, co im wyszło może i na dobre w tym sensie, że Twoje uwagi Wojtku, który miałeś być pierwszym ich wydawcą, podtrzymał Witek Chwiłkowski, zmuszając mnie do dopisania ok. 50 stron tekstu i poprawienia w ten sposób 'puszczonego', jak to często ma u mnie miejsce, zakończenia. Jestem zadowolony z końcowego kształtu książki, poza interpunkcją, w której Witek zanadto poswawolił. Nie wiem, czy dobrze pojąłem, co rozumiesz przez 'rynkowe, komercyjne ukłony', ale jeżeli mamy to samo na myPli, to przyświecał mi inny zgoła zamiar - to była satyra na nasz raczkujący, siermiężny 'łóżeczkowy' kapitalizm. Zgadzam się, iż nie jest to książka dla przeciętnego czytelnika - głównie dlatego tak sądzę, że nie sprzedaje się jakoś rewelacyjnie! A szkoda. Druga połowa ostatniej dekady, to raczej słaby okres dla Jabłońskiego-pisarza. Oprócz "Bananów..." publikujesz niewiele, właściwie zarzucasz pisarstwo dla tłumaczeń. Dajesz się szybko poznać jako niezły translator Carrolla, Zelezny`ego i Sheckleya, ostatnio poprawiłeś, tzn. dokonałeś przekładu od nowa, bardzo złe tłumaczenie "Kontaktu" Sagana. Jak Ci idzie ta praca, znajdujesz w niej satysfakcję? I czy da się z niej wyżyć? Powiedziałbym, że praca tłumacza niewdzięczną jest.
Nie chciałbym się tu wdawać w nierozstrzygalne rozważania, czy jest ona twórcza,
czy odtwórcza, powiem tylko, że wszystkie ewentualne laury obsypują zwykle autora, a tłumacz
jest bity ze wszystkich stron - przez tegoż autora, redaktorów, korektorów, wydawców
i recenzentów. Autor jest tutaj jeszcze najłaskawszy -w 99 przypadkach na sto nie
zna polskiego ani w ząb, więc nie może się do niczego przyczepić; za to zasadza się
na tłumacza zbrojny w idiomy, slangowe wyrażenia, wiedzę o sobie tylko wiadomych realiach oraz
w... ignorancję. Na przykład wspomniani przez ciebie Zelezny i Sheckley pozwolili
sobie napisać, bodaj w pierwszym tomie trylogii przygód demona Azziego Elbuba, iż - patrząc
z Rzymu - Adriatyk leży na zachodzie! Poprawić? No, jasne. Bo jak nie, to krytyk cię zniszczy
i wyśmieje. Z drugiej strony, piszesz poprawnie 'hrabia Saint-Germain', a korektorka zmienia ci to na 'świętego Germana'!!! To jakby kto hrabiego Balsamo z balsamem do włosów
pomylił! Kto za to obrywa? Tłumacz. Ponieważ nakłady książek spadają, wydawcy
starają się wypchnąć na rynek maksymalną liczbę tytułów na rok. Efekt?
Redakcja tekstu w wydawnictwie właściwie nie istnieje. Z punktu widzenia wydawcy najlepiej by było, gdyby
autor czy tłumacz dostarczali tekst, w którym nie trzeba by zmienić nawet przecinka. Książka
szła by od razu na maszyny, a potem do hurtowni. Z niektórymi zresztą tak się najwyraźniej
dzieje. Czy wznowienie "Ducha Czasu..." będzie oznaczało, że o Mirosławie Jabłońskim wkrótce znowu będzie głośno. Czy masz jakie pisarskie plany i zamierzenia? Jak na razie, to wznowienie "Ducha czasu" nie będzie miało
żadnego innego znaczenia, jak to, że jest to wznowienie "Ducha Czasu". Mogę mieć
tylko nadzieję, że książka trafi do jeszcze kilkorga rozumnych ludzi, gdyż przy
obecnych nakładach trudno liczyć na tzw. 'szerszy odbiór'. Nie wiem, czy to nie kryptoreklama,
ale mam, oczywiście, nową, dobrą okładkę projektu mego kolegi, krakowskiego grafika Piotra
Holineja, a sam tekst został przeze mnie ponownie przeczytany, co zaowocowało pewnymi kosmetycznymi zmianami
- na lepsze. Książka powinna ukazać się w maju, w wydawnictwie 'Trickster'. Lubię kończyć trzynastym pytaniem, tym razem jednak to może ty zechciałbyś powiedzieć coś Czytelnikom SF`sa, klientom "Verbum2" i w ogóle wymierającemu już gatunkowi moli książkowych? Mole książkowe po prostu pozdrawiam - tak trzymać!
copyright (c) by: Michał Stachyra aka Puszon |
