Iwona Tessarowicz

Nie bójmy się baśni

Przekorny los od czasu do czasu pozwala sobie płatać figle różnym wybitnym ludziom, w tym takie teoretykom literatury. Pewne dane wskazują na to, że ostatnio rzeczony los robi perskie oko w stronę pana Paula Hazarda - autora ciekawej teorii na temat "przywłaszczania" sobie przez dzieci literatury adresowanej do odbiorców dorosłych, co po pewnym czasie - dzięki uporowi małych czytelników - powoduje uznanie jej za klasykę dziecięcą (przypomnijmy chociażby historię Podróży Guliwera czy Przygód Robinsona Cruzoe).

Teoria ze wszech miar słuszna i w swoim czasie odkrywcza potwierdza się w wielu przypadkach do dziś - nasi milusińscy dalej z dobrym skutkiem podczytują książki z półek dorosłych - tylko te od lat kilkunastu opisany mechanizm nie działa już wyłącznie w jedną stronę i coraz częściej zdana się, że to właśnie zmęczony rodzic sięga po książkę nieletniego potomka. Ten sąd brzmi być może paradoksalnie ale nie ma w nim ani odrobiony przesady. Wystarczy przypomnieć niedawną modę na Muminki i nieco wcześniejszy okres, kiedy to wręcz do dobrego tonu należało cytowanie w kołach ludzi oczytanych fragmentów Kubusia Puchatka i Małego Księcia oraz znajomość kulis sporu na temat przekładu Alicji w krainie czarów, o którą kopie kruszył Maciej Słomczyński. A szalona popularność Wojen gwiezdnych nie będących przecież niczym innym jak sfilmowanym komiksem z gatunku "sword and sorcery" ożenionego z science fiction? A telewizyjne przedstawienia reżyserowane przez Wojtyszkę (choćby niedawny Pierścień i róża Thackeraya) przeznaczone tyleż dla dzieci, ile dla dorosłych? Przykłady można mnożyć. Skąd jednak ten zwrot ku baśni i fantastyce?

Przyczyną podstawową jest niewątpliwie bujny rozkwit w okresie powojennym literatury określanej jako fantasy - na polskim gruncie obdarzonej mianem baśni współczesnej lub wielowarstwowej. Mówiąc najkrócej, są to opowieści adaptujące w sposób twórczy ograne schematy baśniowe, które prócz niezwykłych przygód bohaterów i swoistej, poetyckiej atmosfery, oferują czytelnikowi skarby drugiego dna, a to: filozoficzne konstatacje na temat natury ludzkiej i problemów moralnych, tudzież alegoryczny, czasem groteskowy obraz świata, w którym żyjemy. Baśń współczesna ociera się o utopię i mit, czerpie z legend, folkloru, epickich opowieści średniowiecznych. Złożona konstrukcja sprawia, że w istocie. jej adresu czytelniczego nie ograniczają przedziały wiekowe, toteż młodzież cieszy się fantastycznymi wizjami rzadkiej urody, jakich dostarcza lektura, a starsi wdzięczni są autorowi za chwilę refleksji, odświeżenie spojrzenia na rzeczywistość, przywrócenle - choć na krótko - zdolności do dziwienia się światu, jasnego odróżniania dobra od zła i wiary w sens walki o sprawiedliwość. Do takich książek czytelnicy chętnie wracają, bo dobrze. napisanabaśń współczesna to po prostu kawałek rzeczywiście dobrej literatury.

Fantasy nie jest gatunkiem specjalnie nowym - jej początków szukać należy w XIX-wiecznej Anglii (choć bardziej dociekliwi krytycy przywołują na pamięć barokowe opowieści fantastyczne, a nawet Beowulfa i Gilgamesza), lecz prawdziwą popularność zyskała dopiero w latach pięćdziesiątych naszego wieku, w znacznej mierze dzięki trylogii angielskiego historyka literatury i pisarza Johna R. R. Tolkiena zatytułowanej Władca pierścieni. Książka Tolkiena, która początkowo nie zdobyta specjalnego uznania w ojczyźnie, prawdziwą furorę zrobiła dopiero w Stanach Zjednoczonych i tak - okrężną drogą - powróciła w chwale do Europy. Od tego czasu w szybkim tempie mnożyć się zaczęły przeróżne jej naśladownictwa, powstawały też utwory oryginalne mniej lub bardziej udane, słowem - rozbiła się prawdziwa bania z literaturą fantasy, czego widomym dowodem było stworzenie w 1909 r., w znanym amerykańskim wydawnictwie Ballantine, specjalnej serii pod hasłem "Fantazja dla dorosłych".

Książki Tolkiena od lat cieszą się niesłabnąca popularnodcią (łączny ich nakład licząc od 1954 r. - pierwszego wydania Władcy pierścieni - przekroczył już dwanaście milionów egzemplarzy). Powstają kluby entuzjastów hobbitów - istot zaludniających wykreowany przez autora świat, a nad fenomenem popularności tej literatury dyskutują poważni naukowcy i krytycy; na gruncie polskim wypada odnotować wypowiedzi J. Rogozińskiego, P. Kuncewicza, A. Zgorzelskiego, J. Wilhelmiego. Trzeba przyznać, te temat to wyjątkowo wdzięczny dla piszącego i już wkrótce należy spodziewać się kolejnych głosów w tej kwestii, jako że w najbliższym czasie przewidywane jest wznowienie trylogii, która w przekładzie M. Skibniewskiej ukazała się u nas w tatach 1961-63. Poprzedziła ją niewielka książka tegoż autora Hobbit, czyli Tam i z powrotem (1960), zaś w 1962 i 1965 roku "Iskry" zaoferowały wielbicielom Tolkiena baśniowy drobiazg pt. Rudy Dżil i jego pies. Krótka, dowcipna historyjka o Dżilu niedawno znów zawitała na księgarskie -lady, tym razem wydana wspólnie z inną opowieścią, zatytułowaną Kowal z Podlesia Większego. Połączenie dwóch zupełnie odmiennych w klimacie baśni okazało się zabiegiem wcale udarym, a przy tym dość zgrabnie prezentującym charakterystyczne cechy pisarstwa Tolkiena.

Historia pierwsza opowiada o tym, jak to jeden z ostatnich dobrze urodzonych smoków, niejaki Chrysophylax Dives miał nieszczęście spotkać pewnego głupiego olbrzyma, który namówił go na wyprawę w okolicę wioski Ham, obfitującej ponoć w owoce i tłustych kmieci. Z kolei Dżil-wieśniak z Ham-czlek do czynów heroicznych zgoła nieskory, dosyć Pechowym zbiegiem okoliczności został właśnie kreowany na miejscowego .bohatera, wybawiciela i obrońcę sąsiadów. Nic więc dziwnego, że drogi Dżila i smoka musiały się skrzyżować, a całej sytuacji dodawał pikanterii fakt, że Dżil był wystraszony, zdeterminowany i w wyjątkowo marnym humorze (całą poprzednią noc pił z rozpaczy przed wyprawą na smoka), natomiast smok czuł się głodny i oszukany przez los, który pozwolił mu pożreć jedynie dość łykowatego, miejscowego proboszcza. Dalszego ciągu, rzecz jasna, zdradzać nie wypada, ale zaręczam, że poznać warto. Bezpretensjonalna, pomysłową i dowcipna bajka, będąca po trosze parodią średniowiecznego eposu rycerskiego, z sympatią, lecz i z odrobiną ironii traktująca wszystkich swoich bohaterów, jest utworem nieco nietypowym dla profesora z Oxfordu. Tolkien daje nam w niej próbkę swego talentu humorysty i żałować wypada tylko, że próbka ta objętościowo jest tak niewielka.

Wierni czytelnicy hobbickiej trylogii tęskniący za poetyckim klimatem Władcy pierścieni odnajdą go w drugiej baśni, zatytułowanej Kowal z Podlesia Większego. Opowieść o cudownym darze elfów umożliwiającym człowiekowi wstęp do tajemniczej Krainy Czarów - wyciszona, spokojniejsza w tonie, pobrzmiewa nutą nostalgii za odchodzącym światem cudownych zjawisk, do którego ścieżki gubią się i coraz bardziej zarastają trawą.

Czytelnicy po raz pierwszy stykajqcy się z pisarstwem Tolkiena dzięki tej niewielkiej książeczce z .pewnością zachęceni zostaną do lektury innych jego utworów. Tym bardziej że baśnie wydane są bardzo starannie, zachowano w nich ilustracje i układ angielskiego oryginału, a barwna, ciekawa okładka autorstwa Zygmunta Zaradkiewicza zwraca uwagę i zachęca do siągania po książkę.

Czytajmy zatem Tolkiena, bo lektura to mądra i zabawna, Jeśli ktoś nie wyzbył się jeszcze oporów przed czytaniem książek z pozoru przeznaczonych tylko dla dzieci niech pokrzepi się wiadomością, że autor tych bajek był uznaną przez świat nauki sławą w dziedzinie filologii mediewalnej, człowiekiem poważnym i powszechnie szanowanym. Tym zaś, którzy już bez fałszywego wstydu potrafią cieszyć się swobodną grą wyobraźni i wzruszać za sprawą mądrej baśni, ślę braterskie pozdrowienie i życzę przyjemnej lektury.

Iwona Tessarowicz

Nie bójmy się baśni. "Nowe Książki" 1980, nr 20; Iwona Tessarowicz