Krzysztof Lipka

Tolkien dla dorosłych

Ostatnio pojawiło się w naszych księgarniach kilka pozycji przybliżających odbiorcom sylwetkę J.R.R. Tolkiena. Z reguły były to książki o charakterze przedmiotowym, np. biografia Michała Błażejewskiego "Powiernik pieśni", czy "Przewodnik encyklopedyczny" J.E.A. Tylera. I oto nakładem Iskier ukazała się pozycja opatrzona intrygującym tytułem "Tolkien dzieciom". Nie jest to jednak przekład "The Father Christmas Letters" - gwiazdkowych listów "od Świętego Mikołaja" do dzieci profesora. Pod hasłem "Tolkien dzieciom" kryją się dwa znane utwory: "Rudy Dżil i jego pies" oraz "Kowal z Podlesia Większego". Dodano do nich "na przyczepkę" rzecz w Polsce nie publikowaną: "Przygody Toma Bombadila".

Bombadila znają wszyscy. Dziwak, wesołek, świszczypała - jednych bawi, innych denerwuje. Zachowuje się, jakby brak mu było piątej klepki, a jednocześnie z jego słów przemawia głęboka mądrość. W świecie Śródziemia sprawia wrażenie "z innej bajki". Postać bardzo trudna do zidentyfikowania, niejednoznaczna. Dlaczego więc uznano go za bohatera "dziecięcego"? Pojęcia nie mam. Najwidoczniej namnożyło się dzieci nad wiek rozwiniętych.

Tytuł jest mylący. "Przygody..." bowiem to zbiór szesnastu wierszy Tolkiena pomyślany jako dodatek do "przekładu" Czerwonej Księgi Marchii Zachodniej. Bombadil się zaledwie w dwóch pierwszych utworach (w utworze siódmym występuje jeszcze postać o imieniu Tom). Większość wierszy to tradycyjne hobbickie rymowanki przekazywane z pokolenia na pokolenie. W przedmowie do zbioru powiedziane jest, że "autorami" kilku z nich są (lub mogą być) Bilbo, Frodo i Sam Gamgee. Wpływa to oczywiście na styl i kształt utworów.

Wiersze sygnowane inicjałami Sama należą do cyklu zabawnych opowiastek opisujących bestiarium Śródziemia ("Troll", "Perry Winle", "Olifant"). Natomiast w lirykach przypisywanych Bagginsom można zauważyć spore wpływy poezji elfów. Przeważają tu motywy refleksyjne odwołujące się w znacznej mierze do odejścia za Morze. Przedostatni utwór w zbiórku, zatytułowany "Morski dzwon" (z podtytułem "Sen Froda"), jest na tyle dziwny i niepokojący, że zachodzi podejrzenie, iż jego "autorem" jest jakiś anonimowy elf.

Kilka wierszy z "Przygód Toma Bombadila" znalazło się wcześniej we "Władcy Pierścieni" (m.in. "Olifant", "Człowiek z księżyca I"), dzięki czemu czytelnicy mają teraz okazję porównać znakomity przekład Marii Skibniewskiej z mniej znakomitym tłumaczeniem Agnieszki Kreczmar. Jest ono przede wszystkim bardzo nierówne. Pani Kreczmar wspina się na wyżyny talentu, np. w wierszu "Kot" (swiją drogą zupełnie niefantastycznym), po czym fatalnie kiksuje (zakłucenia rytmiczne prawie w każdym utworze!).

Irytację budzi też fakt, że tłumaczka nie zadała sobie trudu, aby zajrzeć do "Przewodnika..." Tylera, gdzie zostały omówione wszystkie liryki ze zbiorku Tolkiena. Każdy tytuł został tam spolszczony, i to w większości przypadków inaczej niż w wykonaniu pani Kreczmar. Powoduje to nielichy zamęt informacyjny, bo np. "Perry Winkle" w "Przewodniku..." opisany jest jako "Perry Zmruż-Oko", a "Żujpaszcze" (tytuł wiersza i nazwa bestii) u Tylera występują jako "Płakuny". Pomijam milczeniem pozostałe nie mniej rażące rozbieżności. Agnieszka Kreczmar w prywatnej dedykacji dziękuje swoim bratankom, przwodnikom po świecie Tolkiena. Wygląda nato, że w roli przewodników bratankowie nie spisali się najlepiej.

Po lekturze "Przygód Toma Bombadila" przyszło mi na myśl pytanie: któż to w wydawnictwie Iskry wykoncypował, aby kapitalny zbiór dojrzałych liryków opatrzyć hasłem "Tolkien dzieciom"?! Co sprawiło, że "Przygody..." sprofanowano wydawniczo prawie pod każdym względem (koszmarna plastycznie okładka)? Odpowiedź brzmi: czysty pragmatyzm. Wiadomo, że na Tolkiena popyt będzie zawsze, choćby drukowano go na powielaczu.

Krzysztof Lipka

Tolkien dla dorosłych. "Nowa Fantastyka" 1994, nr 9; Krzysztof Lipka