Większość ludzi wyobraża sobie dinozaura jako wielkie i groźne zwierzę o długich nogach i ostrych
zębach.Każdy z nas ma swoje własne wyobrażenie o dinozaurach.Jakie więc znaczenie ma słowo
"dinozaur".Nazwy tej użył w 1841 r. angielski uczony Richard Owen.Znaleziono wówczas wiele
dużych,skamieniałych kości zwierząt nieznanego gatunku.Owen był przekonany,że kości te nie
należały do jaszczurek,jak przypuszczało wtedy wielu ludzi.Dlatego też wymyślił on dla tych zwierząt
nową nazwę.Nazwał je Dinosauria (po grecku "straszne jaszczury").
Czymże więc właściwie są dinozaury?Są to zwierzęta,a mówiąc dokładnie,były to zwierzęta,gdyż
ostatnie z nich wymarły przed około 65 milionami lat.W ciągu milionów lat istnienia Ziemi żyły na niej
najrozmaitsze zwierzęta,które w większości z czasem wymierały.Należą do nich również dinozaury.
OLBRZYMIE GADY
Chociaż istniały rozmaite dinozaury,to jednak wszystkie one zaliczane są do gadów,tak samo jak
krokodyle,żółwie,jaszczurki i węże.Ich skóra była łuskowata lub naga i pomarszczona,oddychały
płucami,a potomstwo wykluwało się z jaj o twardej skorupie.Nie wszystkie jednak wielkie
prehistoryczne zwierzęta były dinozaurami.
W czasach dinozaurów żyło również wiele innych gadów.Niektóre z nich pływały w morzu,inne latały
w powietrzu,ale nie były to dinozaury.Dinozaury bowiem nie umiały ani latać,ani prawdopodobnie
pływać.Żyły na lądzie lub na mokradłach i płytkich rozlewiskach.
Nogi dinozaurów różniły się od kończyn innych gadów.Ustawione były prosto pod tułowiem i
podtrzymywały ciało nad ziemią w pozycji pionowej.Wiele dinozaurów prawdopodobnie dobrze
biegało.Inne gady,podobnie jak współczesne krokodyle,miały kończyny ustawione po bokach.
Zwierzęta te ciągnęły swoje ciało tuż nad ziemią i zapewne nie były tak ruchliwe jak dinozaury.
CO WIEMY O DINOZAURACH?
Skamieniałe kości i zęby dinozaurów znaleziono w skałach.I to jest właściwie jedyne,pewne źródło
wiedzy na ich temat.Nikt nigdy nie widział żywego dinozaura.Nikt też nie wie,czy ich skóra była
ubarwiona jaskrawo,czy też przybierała maskujące "barwy ochronne".Jak długo żyły?Czy wydawały
jakieś głosy?Jak się zachowywały?Czym się odżywiały?Możemy jedynie snuć domysły,ale chyba
nigdy nie dowiemy się tych rzeczy na pewno.

Ciekawostki i nie tylko..

Dinozaur szczególnie znany
Jednym z najlepiej poznanych prez naukę dinozaurów jest iguanodont (Iguanodon).
W różnych rejonach Europy i Azji,w skałach pochodzących sprzed 120 milionów
lat odnaleziono tysiące jego skamieniałych kości,w tym liczne,kompletne szkielety.
Równeż w Ameryce Północnej i Południwej,w Afryce i w Australii znajdowano
szczątki dinozaurów podobnych do iguanodonta.

Odkrywanie dinozaurów

Różne mogą być dalsze losy martwego zwierzęcia lub rośliny.Przeważnie resztki te zjadane są przez
inne zwierzęta lub też stopniowo gniją.Ale zdarza się,że trafiają do rzeki lub jeziora,a tam pokrywa
je osad denny.Na pustyni mogą zostać zasypane przez naniesiony wiatrem piasek.Z czasem warstwa
mułu lub piasku na tych szczątkach narasta i jest coraz grubsza,a jej ciężar wywiera na nie coraz
większy nacisk.W miarę upływu czasu zarówno muł jak i piasek zamieniaja się w skałę.Składniki
chemiczne z pokładów mineralnych przenikają szczątki organizmów,utwardzają je i zamieniają w
skałę.W ten sposób stają się skamieniałościami.
Skamieniałości tworzą sie w ciągu tysiącleci.Każde zwierzę i każda roślina może ulegać skamienieniu
(fosylizacji).Miękkie części ciała,takie jak skóra,wnętrzości i mięśnie gniją zazwyczaj tak szybko,że
nie mogą zamienić się w skamieniałości.Stają się nimi raczej tylko twarde części ciała zwierząt, np.
skorupy,kości,zęby;ale i one ulegają często złamaniu lub zgnieceniu.Twarde części roślin,jak nasiona
i pyłek kwiatowy,też mogą ulec skamienieniu.
Skamieniałości mogą powstawać również w inny sposó.Czasami gwałtowne i całkowite pogrzebanie
zwierzęcia następuje w wyniku obsunięcia się ziemi.Jego szczątki rozkładają
się,a powstająca w ten sposób pusta przestrzeń ulega zapełnieniu osypiskiem.Skamieniałością mogą
zostać również odchody zwierzięcia lub odciski jego stóp na piaszczystym brzegu.Przeważającą
część swojej wiedzy o czasach prehistorycznych odczytali naukowcy z takich właśnie
skamieniałości.Oczywiście niełatwe jest ich znalezienie i odkopanie w taki sposób,by nie uległy
uszkodzeniu.
Z ŁOPATĄ W PRZESZŁOŚĆ
Piasek i muł opadający na dno rzek,jezior i mórz układa się warstwami.Ich ogromny ciężar zgniata
położony niżej materiał na masę skalną.Każda warstwa różni się nieco od następnej.Im głebiej jakaś
wastwa leży,tym jest starsza.W każdej warstwie tworzą się skamieniałości.Z uwagi na to,że świat
zwierzęcy i roślinny ulegał stałym zmianom,zmieniały się również skamieniałości w poszczególnych
warstwach.Paleontolodzy,którzy badają te skamieliny,mogą określić wiek poszczególnych warstw
skalnych i znajdujących się w nich skamielin.Jedna z metod datowania polega na pomiarze względnej
zawartości izotopów promieniotwórczych w skałach.Skamieniałości dinozaurów mogą się znajdować
w skałach,których wiek waha się w granicach 65 do 250 milionów lat.

Ciekawostki i nie tylko...

Rzadkość
Bardzo rzadko roślina lub zwierzę zachowuje sie w całości.Najczęściej są to
owady lub inne drobne stworzenia zatopione w kropli bursztynu-kopalnej
i przezroczystej żywicy dawnych drzew.W bursztynie można także znaleźć
fragmenty roślin-liście,nasiona,płatki kwiatowe.

Żyjące skamieniałości

Skamieniałe ślady

Nie tylko kości mogą stać się skamielinami.Innym dokładnym świadectwem istnienia dinozaurów są
skamieniałe ślady ich stóp lub ślady wleczenia ogona.Znaleziono wiele takich tropów,które w sposób
oczywisty pochodzą od dinozaurów,a powstały zapewne wtedy,gdy zwierzęta przechodziły do
wodopoju przez mokry piasek lub muł.Słońce wysuszyło następnie ten muł,a ślady stwardniały.
Później na tych śladach odkładało się błoto,a pod nim powstawały skamieniałości śladów.Znaleziono
je w wielu miejscach,np.w Niemczech północnych koło Barkhausen,w południowo-wschodniej
Anglii,w zachodniej Kanadzie,w Nowej Anglii i w Teksasie w Stanach Zjednoczonych,a także w
Australii i Brazylii.Początkowo ludzie wierzyli,że są to ślady olbrzymów lub bogów.Dopiero,gdy
dowiedziano sie,że niegdyś istniały dinozaury,można było wyjaśnić czyje to ślady.Z takich śladów
dinozaurów odczytuje się wiele interesujących wniosków.Eksperci mogą stwierdzić:czy zwierzę,które
je zostawiło,poruszało się na dwu,czy czterch kończynach,jaką długość miały te kończyny,czy
zwierzę szło powoli,czy biegało szybko.

Ciekawostki i nie tylko...

Długość kroku
Mierząc odstępy pomiędzy poszczególnymi odciskami i ich
głębokość,naukowcy są w stanie obliczyć z jaką szybkością poruszało
się określone zwierzę.Osobniki mięsożerne średniej wielkości rozwijały
prędkość ok 16 km na godzinę,zaś roślinożerne tylko 6 km na godzinę.

Tędy
Ślady dinozaurów znajdowano w skałach,które dawno temu były piaskiem
lub błotem.Na przestrzeni 6 kilometrów wzdłuż Peace River Canyon w
Kanadzie znaleziono ponad 1700 odcisków stóp.Musiała to być bardzo
uczęszczana przez dinozaury okolica.

Rekonstrukcja dinozaura

Rekonstrukcja dinozaura jest pracą żmudną i kłopotliwą.Mijają czasami lata,zanim wydobędzie się
skamieniałe kości i zęby z otaczającej jej skały.Połamanym i zgniecionym trzeba teraz przywrócić
pierwotny kształt,uzupełnić brakujące kawałki,a wszystkie części poskładać w taki sposób,by szkielet
był kompletny.Następnie trzeba rozstrzygnąć,jak mogły wyglądać inne części składowe
organizmu,np.mózg,mięśnie,organy trawienne,tkanka tłuszczowa i skóra.Skamieniałe kości porównuje
się z innymi skamieniałościami i z kośćmi współczesnych gadów oraz innych zwierząt dla
sprawdzenia,gdzie umiejscowione były mięśnie i jak przypuszczalnie funkcjonowały stawy.Składanie
dinozaura zaczyna się zawsze od szkieletu.
Szczególną trudność sprawia oczyszczenie kości.Wszystkie cząstki skały należy usunąć.Nie wolno
przy tym jednak uszkodzić kości,gdyż mogłoby to utrudnić rekonstrukcję mięśni oraz innych miękkich
części ciała.Używa się do tego celu różnych narzędzi poczynając od młotka i dłuta,aż do urządzeń
wykorzystujących ultradźwięki kruszące skałę bardzo silnymi drganiami akustycznymi o wysokiej
częstotliwości,wiertarek szybko obrotowych (podobnie jak u dentysty),małych dmuchaw
piaskowych,maleńkich młotków pneumatycznych,szybkowirujących narzędzi i igieł preparacyjnych.
Czasami skałę rozpuszcza się kwasem np.octowym.Metodę tę stosuje się tylko w tych
przypadkach,kiedy pewne jest,że kwasy nie rozpuszczą skamieniałości.
O CZYM MÓWI CZASZKA?
Ze skamieniałej czaszki zwierzęcia można odczytać dużo informacji na temat jej właściciela.W głowie
bowiem znajduje się szereg ważnych narządów zwierzęcia:oczy,uszy i nos,które mu pozwalają
zapoznawać się z otaczającym go światem;szczęki,zęby i język dla przyjmowania pokarmu;
mózg,który kontroluje funkcje całego ciała;otwór gębowy i nozdrza do oddychania;kolce i pancerz
do obrony itp.
Wszystkie czaszki dinozaurów mają jednakowe podstawowe cechy:oczodoły,wewnętrzną
jamę,w której znajdował się mózg,kanaliki i otwory na nerwy i naczynia krwionośne,a także
określone miejsca,do których były przyrośnięte mięśnie szczęk,języka i twarzy.Porównywanie
czaszek dinozaurów,a także żyjących dzisiaj gadów i innych zwierząt,pozwala na snucie przypuszczeń
na temat wyglądu całego zwierzęcia,do którego niegdyś należała taka czaszka.

Znajdziesz TUTAJ zrekonstruowany szkielet iguanodona