temp. topnienia -169,5oC, temp. wrzenia -103,7oC. Mieszanina z powietrzem jest
mo¿na go przechowywaæ bez inhibitora. Ulega charakterystycznym dla alkenów reakcjom
przy³±czania i utleniania. Wystêpuje w zmiennych ilo¶ciach w gazie ziemnym. Otrzymywany
podczas termicznego rozk³adu wêglowodorów gazowych i ciek³ych (piroliza etylenowo-propylenowa),
z gazowych produktów procesów rafineryjnych (kraking termiczny i katalityczny, hydrokraking
(metoda laboratoryjna). Stosowany do produkcji polietylenu i kopolimerów, etylobenzenu
z podstawowych surowców petrochemicznych.
Metan

Gaz b³otny; najprostszy alifatyczny wêglowodór nasycony, g³ówny sk³adnik gazu
ziemnego, kopalnianego i
b³otnego. Gaz, temp. topnienia -184oC, temp. wrzenia -164oC,
rozpuszczalny w alkoholu
i eterze, pali siê
prawie nie¶wiec±cym p³omieniem. Stosowany jako paliwo, g³ówne ¼ród³o wodoru, gazu wodnego, itp.
oraz do otrzymywania sadzy, jako surowiec w przemy¶le petrochemicznym i innych.
Propan

Wêglowodór nasycony; wystêpuje w gazach naturalnych i ropie naftowej; gaz, temp. topnienia -187oC,
temp. wrzenia -42,2oC, nierozpuszczalny w wodzie, ³atwo rozpuszczalny w
alkoholu i eterze, palny.
Stosowany w syntezie organicznej oraz jako paliwo.
Benzen

Jest najprostszym wêglowodorem aromatycznym; bezbarwna ciecz o charakterystycznym
zapachu, temp. topnienia 5,51oC, temp. wrzenia 80,09oC, prawie
nierozpuszczalny w wodzie,
nieograniczenie rozpuszczalny w alkoholu,
eterze, ³atwopalny, toksyczny. Z
wod± i alkoholem
etylowym
tworzy potrójny azeotrop o temp. wrzenia 64,85(bezwodnego). Benzen otrzymuje siê z lekkich frakcji smo³y pogazowej, z niektórych
obecnie g³ówne jego ¼ród³o. Stosowany w syntezie organicznej jako surowiec, jako
rozpuszczalnik i jako sk³adnik paliw silnikowych (w celu podwy¿szenia liczby oktanowej).
Metylobenzen

Toluen; homolog benzenu, bezbarwna ciecz, krzepnie w
temp. -95oC, wrze w 111oC.
Nie rozpuszcza siê w wodzie, rozpuszcza siê w alkoholu,
benzenie i eterze, jest paln± ciecz±.
Otrzymywany w wyniku katalitycznego reformowania ropy naftowej lub frakcyjnej
destylacji smo³y pogazowej. Znajduje zastosowanie jako surowiec i rozpuszczalnik w
wielu dziedzinach przemys³u organicznego, barwników, farmaceutycznego, tworzyw
sztucznych, do produkcji: materia³ów wybuchowych, detergentów i substancji
zapachowych oraz jako sk³adnik wysokooktanowych pailw lotniczych.
Naftalen

Naftalina; wêglowodór o dwóch skondensowanych pier¶cieniach benzenowych.
Wystêpuje w postaci bia³ych, krystalicznych p³atków, topi siê temp. 80oC,
wrze w temp. 218oC, sublimuje, nierozpuszczalny w wodzie, nieograniczenie
rozpuszczalny we wrz±cym alkoholu, benzenie, eterze.
Ma w³asno¶ci charakterystyczne
dla zwi±zków aromatycznych; tworzy pochodne nitrowe i sulfonowe. Wystêpuje w smole
weglowej (ok. 6%, sk±d jest otrzymywany), ropie naftowej i olejkach eterycznych, jest
domiezk± gazu ¶wietlnego, zwiêkszaj±c± jego si³ê ¶wiecenia. Ma charakterystyczny zapach.
Jest stosowany do syntezy ró¿nych chemikaliów, barwników ftaleinowych, indyga, ¶rodków
owadobójczych i wybuchowych, rozpuszczalników, ¿ywic syntetycznych i garbników.
Benzoesowy Kwas

Jest najprostszym aromatycznym kwasem karboksylowym. Krystalizuje w postaci igie³
lub p³atków, topi siê w temp. 121,5oC, sublimuje w temp. 100oC, wrze w zatopionej rurze
szklanej w temp. 249oC. Jest trudno rozpuszczalny w wodzie, rozpuszcza siê w rozpuszczalnikach
organicznych, lotny z par± wodn±. Otrzymywany ró¿nymi metodami z kwasu ftalowego lub
toluenu. Stosowany w wielu dziedzinach przemys³u; farmaceutycznego, spo¿ywczego (¶rodki
konserwuj±ce - kwas benzoesowy E-210), produkcji barwników i ¶rodków zapachowych.
Cytrynowy Kwas

Bezbarwne, prze¼roczyste kryszta³y lub krystaliczny proszek, temp.
topnienia 153oC. Bardzo dobrze rozpuszczalny w wodzie,
alkoholu, eterze.
Wystêpuje w ro¶linach (g³ównie w cytrynie - st±d nazwa zwyczajowa), organizmach
ludzkich i zwierzêcych (potrzebny organizmowi w cyklu dostarczania energii z
wêglowodanów). Otrzymywany z soku niedojrza³ych cytryn lub z
cukrów (glukozy,
maltozy) przez fermentacjê za pomoc± pewnych gatunków ple¶ni (Citromyces).
Stosowany w medycynie, w przemy¶le spo¿ywczym jako regulator kwasowo¶ci w wielu
produktach (galaretki, napoje, kremy, ciasta) - ma symbol E 330, jako ¶rodek do
czyszczenia i polerowania stali nierdzewnej i innych metali, do produkcji ¿ywic
aldehydowych oraz nietoksycznych zmiêkczaczy do tworzyw sztucznych.
Nazwa systematyczna: kwas 2-hydroksy-1,2,3-propanotrikarboksylowy.
Mas³owy Kwas

Kwas butanowy; alifatyczny kwas monokarboksylowy, ciecz, temp. topnienia -5,5oC,
temp. wrzenia 163oC, w temp wy¿szen ni¿ -3,8oC miesza siê w ka¿dym stosunku
z wod±,
alkoholem i eterem. Posiada bardzo
nieprzyjemny zapach zje³cza³ego mas³a. Wystêpuje
w ma¶le (st±d nazwa zwyczajowa) w postaci estrów z gliceryn±. Otrzymywany w wyniku
fermentacji surowców o du¿ej zawarto¶ci cukru i skrobi wywo³anej grzybkami Bacillus
butyricus. Stosowany do otrzymywania ¶rodków garbuj±cych,
zapachowych (estry k. mas³owego) oraz leków.
Mrówkowy Kwas

Kwas metanowy; pierwszy cz³on szerugu homologicznego kwsów jednokarboksylowych,
utlenia siê na bezwodnik wêglowy i wodê, dzia³a redukuj±co w odró¿nieniu od kolejnych
homologów. Jest ciecz±, temp. topnienia 8,3oC, temp. wrzenia 101oC, miesza
siê z wod±,
alkoholem, eterem, rozpuszczalny w
benzenie. Posiada ostr± woñ, nad¿era naskórek.
Wystêpuje w ciele mrówek (st±d nazwa). Otrzymywany technicznie z CO i NaOH pod
zwiêkszonym ci¶nieniem w temp. 150-170oC. Wolny kwas i jego sole s± stosowane
w garbarstwie, przemy¶le spo¿ywczym (dodatek do ¿ywnosci - symbol E 236),
chemicznym i farbiarskim.
Octowy Kwas

Etanowy Kwas; bezwodny nosi nazwê lodowaty kwas octowy. Ciecz, temp. topnienia 16,5oC,
temp. wrzenia 118,5oC, nieograniczenie rozpuszczalny w wodzie,
alkoholu i eterze, higroskopijny,
posiada ostry zapach octu. Otrzymywany katalitycznie z acetylenu (przez aldehyd octowy), jako
produkt uboczny suchej destylacji drewna lub w wyniku fermentacji octowej roztworu etanolu
(jako ocet). Stosowany w przemy¶le organicznym, np. jako ¶rodek acetyluj±cy, do produkcji
bezwodnika octowego i octanów, w przemy¶le tworzyw sztucznych jako rozpuszczalnik i
reagent, np. do produkcji jedwabiu octanowego, w przemy¶le barników, farmaceutycznym
oraz jako ocet w przemy¶le spo¿ywczym (np. jako sk³adnik marynat) - symbol E 260.
Salicylowy Kwas

o-Hydroksybenzoesowy Kwas; najwa¿niejszy hydroksokwas aromatyczny. Bia³e ig³y, temp.
topnienia 158oC, sublimuje, trudno rozpuszczalny w wodzie,
³atwo rozpuszczalny w alkoholu i
eterze. Posiada s³abe w³asno¶ci antyseptyczne. Otrzymywany z
fenolu w reakcji Kolbego.
Stosowany w lecznictwie, w przemy¶le barwników, perfumeryjnym, w syntezie organicznej
oraz jako wska¼nik fluorescencyjny. Du¿e znaczenie maj± jego sole i estry.
Szczawiowy Kwas

Kwas etanodiowy; pierwszy w szeregu nasyconych kwasów dikarboksylowych.
Z roztworu wodnego krystalizuje w postaci dwuhydratu, temp. topnienia bezwodnego
189,5oC z rozk³adem, sublimuje, rozpuszczalny w wodzie,
alkoholu i eterze. Powstaje w
wyniku wyniku utleniania wielu zwi±zków organicznych (np. cukrów) kwasem azotowym.
Wystêpuje w ro¶linach (szpinak, rabarbar, szczaw) w postaci szczawianów oraz w niewielkich
ilo¶ciach w moczu zwierz±t i ludzi. Otrzymywany w wyniku ogrzewania mrówczanu sodu do
temp. 400oC ,albo przepuszczenia dwultenku wêgla nad sodem lub
potasem metalicznym w
temp. 360oC. Stosowany w analizie wagowej do oznaczania miana roztworu nadmanganianu
potasu
, w farbiarstwie jako czynnik odbarwiaj±cy, w syntezie organicznej.
T³uszcze

T³uszcze s± rezerwowym materia³em od¿ywczym organizmów ¿ywych. W przemy¶le
otrzymywane w wyniku prasowania, wytapiania lub ekstrakcji. Stosowane do celów
spo¿ywczych (ok.80% produkcji ¶wiatowej), do wyrobu myde³, detergentów,
¶wiec stearynowych, jako pokosty oraz w syntezie organicznej.
Chemiczne wska¼niki w³a¶ciwo¶ci t³uszczów: 1) liczba kwasowa
(liczba Kottstorfera) - jest miar± ¶wie¿o¶ci - jest to liczba mg KOH
zu¿ytego do zobojêtnienia wolnych kwasów t³uszczowych w 1g t³uszczu.
2) liczba zmydlenia - jest to liczba mg
KOH potrzebna do zmydlenia
1g t³uszczu. 3) liczba jodowa - liczba gram wolnego I2 przy³±czonego
do 100g t³uszczu. 4) liczba Reicherta-Meissla - ilo¶æ cm3 roztworu
NaOH o stê¿eniu 0,1mol/dm3 potrzebna do zobojêtnienia lotnych,
rozpuszczalnych w wodzie kwasów, otrzymanych z 5g t³uszczu w
¶ci¶le okre¶lonych warunkach. Nazwa systematyczna zwi±zku widniej±cego
na rysunku (jest on typowym t³uszczem): Tristearynian glicerolu.
Etanol

Jest alkoholem alifatycznym. Bezbarwna ciecz, temp. topnienia -117,3oC, temp. wrzenia 78,3oC,
rozpuszczalny w wodzie, eterze,
posiada charakterystyczny zapach i piek±cy smak.
Przez destylacjê jego wodnych roztworów otrzymuje siê mieszaninê azeotropow± o zawarto¶ci
4,7% wody (alkohol rektyfikowany, rektyfikat lub spirytus). Otrzymywany w procesie
fermentacji alkoholowej surowców zawieraj±cych cukry (owoce, ziemniaki, ¿yto itp.), a
syntetycznie przez katalityczn± lub kwa¶n± hydratacjê etylenu oraz przez uwodornienie
aldehydu octowego. Alkohol bezwodny czyli alkohol absolutny otrzymuje siê:
1) przez ogrzewanie rektyfikatu z wapnem palonym (stara metoda)
2) przez destylacjê rektyfikatu z dodatkiem benzenu; najpierw oddestylowuje
siê w temp. 64,9oC mieszanin± azeotropow± (benzen,
alkohol, woda), a
nastêpnie bezwodny alkohol. Alkohol denaturowany (denaturat, alkohol ska¿ony)
jest rektyfikatem dodatkiem zasad pirydynowych i fioletowo-ró¿owego barwnika
Alkohol Etylowy znajduje zastosowanie jako rozpuszczalnik w przemy¶le chemicznym,
do produkcji wielu preparatów chemicznych i farmaceutycznych, np. eteru,
w mieszaninie z benzyn± jako paliwo do silników oraz w przemy¶le spo¿ywczym do
produkcji napojów alkoholowych.
Metanol

Spirytus drzewny; najprostszy alkohol alifatyczny. Jest bezbarwn± ciecz±
krzepn±c± w temp. -97,5oC, wrze w temp. 64,7oC, rozpuszcza siê w
wodzie, etanolu i eterze.
Posiada silne w³asno¶ci truj±ce - picie lub wch³anianie par grozi ¶lepot± lub ¶mierci±.
W postaci estrów wystêpuje w wielu olejkach eterycznych. Otrzymywany katalitycznie z
tlenku wêgla i wodoru CO + 2H2
CH3OH lub w wyniku suchej destylacji drewna.
Stosowany jako rozpuszczalnik oraz w syntezie organicznej.
Glicerol

Gliceryna, 1,2,3-propanotriol ; jest alkoholem trihydroksylowym. Gêsta, bezbarwna ciecz
o s³odkim smaku, temp. topnienia 20oC, temp. wrzenia 290oC, miesza siê z
wod± i alkoholem,
nierozpuszczalna w eterze i chloroformie, higroskopijna, lotna z
par± wodn±. Wystêpuje w
t³uszczach ro¶linnych i zwierzêcych, zawieraj±cych oko³o 10% glicerolu w postaci glicerydów.
Otrzymywany jako produkt uboczny w produkcji mydla,
przez fermentacjê alkoholow± cukru w
obecno¶ci siarczanu (IV) sodu oraz syntetycznie z propylenu metodami chlorow± i bezchlorow±.
Jest stosowany do wyrobu nitrogliceryny, farb, apretur oraz w przemy¶le barwników,
spo¿ywczym, kosmetycznym, tytoniowym.
Etanodiol

1,2-etanodiol; najprostszy alkohol dihydroksylowy. Oleista ciecz, temp. topnienia -11,5oC,
temp. wrzenia 197,5oC, rozpuszczalny w wodzie i
alkoholu, trudno rozp. w eterze. Posiada
s³odki smak, jest bardzo toksyczny. Na skalê przemys³ow± otrzymywany przez uwadnianie
tlenku etylu albo hydrolizê etylenochlorohydryny. Stosowany jako rozpuszczalnik, do
produkcji politereftalanu, jako obojêtny czynnik obni¿aj±cy temp. zamarzania wody;
np. w ch³odnicach samochdowych. Inna nazwa: Glikol etylenowy.
Fenol

Bezbarwne kryszta³y, temp. topnienia 41oC, temp. wrzenia 182oC, rozpuszczalny w
wodzie i rozpuszczalnikach organicznych. Posiada charakterystyczny ostry zapach;
jest silnym antyseptykiem, truj±cy, wykazuje w³asno¶ci s³abego kwasu. Otrzymywany
ze smo³y pogazowej i syntetycznie: z chlorobenzenu, z kwasu benzenosulfonowego, z
wodorotlenku kumenu. Stosowany jako pó³produkt w przemy¶le tworzyw sztucznych
(kaprolaktam, dian, ¿ywice fenolowo-formaldehydowe), barwników, farmaceutycznym.
Benzaldehyd

Aldehyd benzoesowy; najprostszy aldehyd aromatyczny. Ciecz, topi siê w temp. -26oC, wrze w 178oC.
S³abo rozpuszczalny w wodzie, rozpuszczalny w alkoholu,
eterze i chloroformie, jest lotny z par±
wodn±, posiada charakterystyczny zapach gorzkich migda³ów. W obecno¶ci ¶ladów kationów
Fe3+ i Cu2+ utlenia siê na powietrzu do kwasu benzoesowego.
Wystêpuje w gorzkich migda³ach w
postaci glikozydu (cyjanohydryny kwasu benzoesowego), zwanego amigdalin±. Benzaldehyd
równie¿ wchodzi w sk³ad wielu owoców. Na skalê techniczn± otrzymywany jest z toluenu.
Stosowany jako surowiec do produkcji barwników i pochodnych aromatycznych, jako
¶rodek zapachowy w przemy¶le perfumeryjnym i spo¿ywczym (symbol E-211) jako
rozpuszczalnik olejów, ¿ywic oraz niektórych estrów celulozy.
Metanal

Formaldehyd, Aldehyd Mrówkowy; najprostszy aldehyd alifatyczny. W warunkach normalnych
jest bezbarwnym gazem o charakterystycznym gryz±cym zapachu, temp. topnienia -92oC, temp.
wrzenia -19,5oC, d-20=0,815. Miesza siê nieograniczenie z wod±,
alkoholem, eterem, wêglowodorami,
terpentyn±. Bardzo ³atwo polimeryzuje, tworz±c paraformaldehyd. W reakcji formaldehydu z
amoniakiem powstaje urotropina (CH2)6N4.
U¿ywany najczê¶ciej w postaci 40% wodnego roztworu,
który nosi nazwê formaliny. Otrzymywany na skalê przemys³ow± przez katalityczne utlenienie
metanolu. Stosowany najczê¶ciej jako surowiec do produkcji barwników (np. indygo), ¿ywic
syntetycznych, w garbarstwie, w laboratoriach fotograficznych, do konserwowania i utrwalania
preparatów anatomicznych i histologicznych, do produkcji poliformaldehydu.
Aceton

Keton dimetylowy, propanon; najprostszy keton alifatyczny. Bezbarwna ciecz, temp. wrzenia
56,1oC, temp. topnienia -94,3oC, posiada charakterystyczny owocowo-eterowy zapach.
Miesza siê z wod±, alkoholem i
eterem, jest ³atwo palny. Na skalê przemys³ow± aceton jest
otrzymywany przez katalityczn± reakcjê acetylenu z
par± wodn±, przez odwodornienie
alkoholu izopropylowego, w metodzie kumenowej
(obok fenolu) oraz (metody rzadziej
stosowane) przez pirolizê octanu wapnia i suchej destylacji wêgla. Jako nienormalny produkt
przemiany materii tworzy siê w organizmach chorych na cukrzycê. Jest doskona³ym
rozpuszczalnikiem wielu substancji organicznych, a zw³aszcza
t³uszczów, olejów, ¿ywic,
nitrocelulozy. Stosowany do produkcji chloroformu,
alkoholu izopropylowego oraz
niektórych preparatów farmaceutycznych, np. sulfonalu.
Dietylowy Eter

Etylowy eter, eter siarkowy, eter. Bardzo lotna ciecz wrz±ca w temp. 34,5o,
prawie nierozpuszczalny w wodzie,
rozpuszczalny w alkoholu i chloroformie,
posiada charakterystyczny zapach; jego pary dzia³aj± usypiaj±co. Jest ³atwo palny,
w postaci mieszaniny z powietrzem wybucha przy zetkniêciu z p³omieniem,
tworzy wybuchowe nadtlenki. Otrzymywany z etanolu
i kwasu siarkowego
(st±d nazwa - eter siarkowy). Stosowany jako rozpuszczalnik i jako ¶rodek
usypiaj±cy (do narkozy ogólnej). Do wielu reakcji u¿ywany jest w stanie
ca³kowicie bezwodnym po wysuszeniu chlorkiem wapnia i
metalicznym sodem (eter absolutny).
Sacharoza

Cukier trzcinowy, cukier buraczany; disacharyd nieredukuj±cy, ulega fermentacji.
S³upki, krystalizuje w dwóch postaciach: a - temp. topnienia 184-185oC, b - temp.
topnienia 169-170oC, prawoskrêtna, [
]D20 = +66,5o,
rozpuszczalna w wodzie,
trudno rozpuszczalna w alkoholu, smak s³odki. Nie wykazuje mutarotacji.
Hydroliza (+)-sacharozy pod wp³ywem wodnego roztworu kwasu lub enzymu
inwertazy powoduje utworzenie cukru inwertowanego. Wystêpuje w wielu
ro¶linach i owocach. Otrzymywana z trzciny cukrowej Sacharum officinarum
lub z buraków Beta vulgaris. W celu uzyskania cukru pokrajane buraki ³uguje
siê wod± w temp. 75-85oC metod± dyfuzyjn±. Otrzymany sok, zawieraj±cy
oko³o 15% cukru poddaje siê (w celu oczyszczenia) defekacji, a nastêpnie
saturacji. Po odfiltrowaniu wytr±conych zanieczyszczeñ sok zagêszcza siê w
wyparnicach a¿ do wykrystalizowania cukru surowego. W celu oczyszczenia cukier
surowy poddaje siê rafinacji, polegaj±cej na rozpuszczeniu go w wodzie, odbarwieniu za
pomoc± wêgla aktywnego i powtórnym odparowaniu, nastêpnie odwirowaniu i suszeniu.
Cukier znajduje zastosowanie w przemy¶le spo¿ywczym i farmaceutycznym.
Nazwa systematyczna:
-D-glukopiranozylo-
-D-fruktofuranozyd
Kofeina

Alkaloid wystêpuj±cy w postaci po³±czeñ z kwasami garbnikowymi
w surowcach ro¶linnych, m.in. w ziarnach kawy (0,6-2,8%), w li¶ciach
herbaty (2-3,5%), orzeszkach kola (2,6-3,5%). Uwalnia siê przez pra¿enie
lub fermentacjê surowca. Zwi±zek krystaliczny o charakterze zasadowym,
temperatura sublimacji 180oC, temp. topnienia 234-237oC. S³abo
rozpuszczalna w wodzie i alkoholu etylowym,
³atwo rozp. we wrz±cej wodzie,
roztworach benzoesanów i salicylanów litowców. Otrzymywana g³ównie przez
ekstrakcjê li¶ci herbaty i gorszych gatunków kawy lub przez metylowanie
teobrominy. Stosowana jako lek pobudzaj±cy korê mózgow±, o¶rodek naczynioruchowy
i oddechowy oraz w zatruciach alkoholem i barbituranami. Przedawkowanie prowadzi
do rozkojarzenia uwagi, niepokoju i bezsenno¶ci. ¦rodek ma³o toksyczny.
Nazwa systematyczna: 3,7-dihydro-1,3,7-trimetylo-1H-puryno-2,6-dion.
Kokaina

Alkaloid wystêpuj±cy w li¶ciach krzewu Erythroksylon coca. Jest izomerem
lewoskrêtnym, ma charakter zasadowy. Bezbarwne kryszta³y lub bia³y proszek,
temp. topnienia 95-98oC, temp. wrzenia 187-188oC (przy ci¶nieniu
13,3 Pa). Rozpuszczalna w chloroformie, eterze, etanolu i
benzenie, trudno
rozpuszczalna w wodzie. Otrzymywana przez ekstrakcjê li¶ci Erythroksylon coca.
By³a pierwszym lekiem o dzia³aniu miejscowo znieczulaj±cym. Stosowana w
postaci chlorowodorku do miejscowych znieczuleñ b³on ¶luzowych. Poza
dzia³aniem znieczulaj±cym silnie pobudza o¶rodkowy uk³ad nerwowy i wywo³uje stan
euforii prowadz±cy do na³ogu. Wypierana z lecznictwa przez ¶rodki syntetyczne.
Nazwa systematyczna: 2-metoksykarbonylo-3-benzoilooksytropan.
Polopiryna

Aspiryna, aspirin, kwas acetylosalicylowy; zwi±zek krystaliczny, temp. topnienia 135oC,
trudno rozpuszczalny w wodzie, rozpuszczalny w roztworach wodorotlenków i
rozpuszczalnikach organicznych. Otrzymywany przez acetylowanie kwasu salicylowego
bezwodnikiem octowym. Stosowana jako lek przeciwgor±czkowy i przeciwgo¶æcowy.
Oprócz wolnej polopiryny s± stosowane jej mieszaniny z wêglanem wapnia,
kwasem cytrynowym lub witamin± C
(kalcpiryna, polopiryna S i C) oraz mieszanina
z glicyn± (Asprocol). Polopiryna jest lekiem ma³o toksycznym,
ale do¶æ silnie dra¿ni ¶luzówkê ¿o³±dka.