Agat - odmiana chalcedonu charakteryzująca się koncentrycznie strefową lub równolegle warstwową budową wewnętrzną, widoczną w przekroju w postaci odmiennie zabarwionych, naprzemianległych warstewek, zwanych pierścieniami Lieseganga; może też przybierać dendrytową formę przestrzenną (agat mszysty) lub dawać pseudomorfy (agat koralowy, agatowe drewno i in.).

Pochodzenie nazwy nie jest w pełni wyjaśnione. Wg. jednych źródeł (Pliniusz) nazwa pochodzi od starożytnej nazwy rzeki Achates, obecnie Acate (Dirillo) w pd.-zach. Sycylii, wg innych (Luka ben Serapion) z gr. agates - dobry, co miało oznaczać, że kamieniom tym przypisywano wszelkie dobre, lecznicze i magiczne właściwości. Ostatnio wyrażany jest pogląd, że nazwa wywodzi się od aqiq, starosemickiej nazwy rozległej oazy Medyna (AlMadinah), położonej w prowincji Al-Hidżaz (Arabia Saudyjska), gdzie już w trzecim tysiącleciu przed Chr. agat był pozyskiwany.

Wzór chemiczny - SiO₂ + domieszki.

Skład chemiczny - zróżnicowany, zmieniający się od złoża do złoża, nawet w obrębie określonej strefy danego złoża. Podstawowym składnikiem jest skrytomikrokrystaliczna krzemionka, której średnia zawartość oscyluje w granicach 98...98,5%. Najczęstszymi domieszkami są: tlenki Fe i Ca, CO₂, H₂O oraz bituminy; rzadziej tlenki Mn i Ti, węglany Ca i Fe i inne związki chemiczne, a niekiedy "inkluzje" innych minerałów (np. chloryt).

Barwa - zróżnicowana, przeważają odcienie barwy szarej, różowej, brunatnej i czarnej. Rzadko barwy nasycone, czerwona i zielona, stąd powszechnie stosowane sztuczne barwienie agatów. Przezroczysty do przeświecającego.

Rysa - bez barwy.

Połysk - szklisty, na przełamie najczęściej muszlowy, tłusty.

Twardość - 6,5...7,0 wg skali Mohsa.

Gęstość - 2.57...2,64 g/cm³.

Własności optyczne - minerał jednoosiowy, optycznie dodatni (+).

Współczynniki załamania światła - n-1,53...1,54 n.-1,54...1,55

Dwójłomnosć - 0,007...0,009.

Występowanie - wśród skał wylewnych, zwykle w postaci buł i geod, także w skałach osadowych. Agaty wstęgowe (pasowe) występują w tych miejscach, w których zachodziły procesy wielokrotnego wydzielania się krzemionki z roztworów lub cyklicznego wytrącania się pigmentu w żelu krzemionkowym. Agaty dendrytowe tworzyły się w obecności inkluzji" innych minerałów, przy czym obserwowana barwa jest wynikiem obecności domieszek, gł. dwutlenku manganu, chlorytu i związków żelaza. Agatowe fosylie to pseudomorfy po substancjach organicznych i rzadziej nieorganicznych.

Miejsca występowania:

Rosja (m.in.PrzysiótekJangieIski), uroczysko Suchoje i jar Arbuzowa w obwodzie czelabińskim - agaty barwne, mono i policentryczne, kraziagaty oraz rzadko spotykane agaty gwiaździste: okolice Miedwieżjegorska, złoża oktiabrskie i demiańskie. Wielobarwne agaty szczelinowe o urozmaiconym wzorze rysunku: ztoża żyryńskie i buriańskie, obwód kurgański. Agaty policentryczne i poligonalne, kraziopale, agaty dendrytowe: Nerczyńsk w obwodzie czytyjskim. Piękne wielobarwne otoczaki i agaty kanalikowe: góry Timan, Korni. Monocentryczne agaty poligonalne (o cienkowarstwowym wzorze rysunku): Brazylia (m.in. Rio Grandę do Sul) i Urugwaj. Ważne źródło barwnych agatów pasowych: Indie (wyżyna Dekan). Najlepiej poznane złoże zielonego agatu mszystego: USA Montana, Idaho, oraz złoże Sweetwater w stanie Wyoming. Wielobarwne agaty pasowe ukazujące pod wpływem promieniowania UV silne, zielone świecenie: Kalifornia. Nevada i Oregon: agatowe fosylie, zwane przez Indian tundrowymi jajkami. Niektóre z nich są wielobarwne, a przecięte ukazują gwiaździsty układ fosylii. Tampa Bay, Floryda : główne miejsce pozyskania pseudomorfów po koralach oraz dobrze zsylifikowanych z agatami kości. Szkocja (góry OchiI): piękne otoczaki ukazujące mszyste agaty o zielonym i czerwonym zabarwieniu. Anglia (Dulcote. góry Mendip): agatowe buły o atrakcyjnych czerwonych barwach, a także agaty gwiaździste i krustalne. Niemcy, okręg Idar-Oberstein: zasoby eksploatowane od czasów starożytnych, obecnie całkowicie wyczerpane. Agaty występują także w Namibii, na Madagaskarze, w Meksyku. Polska: Dolny Śląsk gł. w okolicy Tłumaczowa i Kamiennej Góry oraz w rejonie Świerzawa-Wleń.

Zastosowanie - od ponad pięciu tysiącleci. Różnorodność zastosowań ukazują liczne zbiory muzealne i kolekcje prywatne. Od najstarszych pieczęci babilońskich, przez pieczęcie egipskie ze skarabeuszami, greckie i rzymskie sygnety, rzymskie gemmy (kamee i intaglia), miniaturowe rzeźby pełno-plastyczne. aż do wspaniałych współczesnych naszyjników, wisiorków, brosz i pierścieni z czasów współczesnych o płaskiej lub lekko wypukłej formie szlifu.

Wielobarwny agat szczególnie dobrze nadawał się do wyrobu gemm, a niedoścignionymi mistrzami w tej dziedzinie sztuki byli Grecy i Rzymianie. Umiejętnie zdjęta wierzchnia warstwa kamienia uwypukla rzeźbę, która efektownie odbija się na tle innej barwy warstwy następnej. W Średniowieczu agaty uważano za kamienie dobroczynne. Nimi też zdobiono ołtarze, naczynia liturgiczne i insygnia biskupie. Do najwspanialszych przedmiotów sztuki zdobniczej w Polsce należy agatowy kielich Św. Wojciecha pochodzący z przełomu IX i X w. Agaty szczególnie ukochał barok. Z tego okresu pochodzą wymyślne puzderka, tabakiery, amulety, sygnety, medaliony, drobne przedmioty codziennego użytku, a nawet meble, np. sekretarzyk króla Jana III, wysadzany agatami, znajdujący się w zbiorach muzeum w Wilanowie. Również współcześnie agaty są chętnie stosowane w jubilerstwie i rzeźbiarstwie artystycznym. Doskonale opanowana sztuka barwienia agatów daje artystom możliwość tworzenia kompozycji plastycznych właściwych dla malarstwa, dzięki czemu kamienie uzyskują wartość małych dzieł sztuki.

Uwzględniając wzór rysunku, barwę, genezę, skład mineralny, jednorodność cech i inne, bez nazw geograficznych, wyróżnia się następujące rodzaje agatów (typizacja wg A. Rzymełki i in.):

Agat amebowy - agat monocentryczny o wzorze rysunku w kształcie podłużnych wypustek przypominających ameby.

Agat ametystowy - agat ze strefą zabudowaną kryształami ametystu.

Agat aperturowy - typ agatu mający w obrębie zgładu naturalną pustkę: także agat geodowy, druzowy, pustkowy.

Agat bastionowy - agat monocentryczny i poligonalny; wzór rysunku podobny do ziemnych umocnień fortyfikacyjnych.

Agat bistratyfikowany - agat stratyfikowany o dwóch seriach warstewek wzajemnie do siebie równoległych.

Agat brekcjowy - typ agatu w postaci brekcji złożonej z ostrokrawędzistych, scementowanych odłamków agatu. Agaty brekcjowe mogą być mozaikowe, ruinowe, jaspisowe, zygzakowate i in.

Agat brodawkowy - agat, którego zewnętrzna powierzchnia pokryta jest kulistymi wypukłościami.

Agat bukietowy - agat sagenitowy, w którym igiełki i słupki kryształów ułożone są na kształt bukietu kwiatowego.

Agat bursztynowy - agat o barwie bursztynu (nazwa mało precyzyjna ze względu na różnorodność odcieni barw bursztynu).

Agat camea - niewłaściwa nazwa onyksu, wykorzystywanego do produkcji kamei; nazwa zwyczajowa.

Agat centryczny - agat o wzorze rysunku zawierającym co najmniej jedno centrum, wokół którego koncentrycznie układają się poszczególne warstewki. Wyróżnia się a. Mono i policentryczne.

Agat chmurkowy - agat centryczny, przeświecający; rysunek ukazuje na peryferiach mlecznobiałe, koliste lub wydłużone plamki podobne do kłębiastej chmury (obłoku).

Agat chryzokolowy - agat o barwie niebieskozielonej powodowanej domieszką krzemianu miedzi.

Agat cyklopowy - monocentryczny agat oczkowy; rysunek przypomina oko cyklopa.

Agat dendrytowy - agaty charakteryzujące się dendrytowymi (drzewkopodobnymi), mszystymi i in. wtrąceniami czarnych tlenkowych związków manganu, brązowoczerwonych związków żelaza itp.

Agat deszczowy - agat o rysunku podobnym do,,ściany" deszczu, ojasnych, rozmazanych barwach.

Agat dtoniasty - agat dendrytowy: rysunek przypomina dłoń.

Agat druzowy - zob. agat aperturowy.

Agat drzewiasty - skrzemieniałe drewno o budowie warstwowej; nazwa zwyczajowa, niewłaściwa, ponieważ w sensie mineralogicznym nie jest to agat.

Agat drzewkowy (tree stone) - agat dendrytowy; ciemne dendryty przypominają drzewka lub gałęzie.

Agat dyskowy - agat monocentryczny: wzór rysunku przypomina dysk w przekroju.

Agat enhydros - agat zawierający ciekłe inkluzje.

Agat falbankowy - agat o krętych, równolegle pofałdowanych warstewkach, przypominających falbanki.

Agat fluorescencyjny - agat, w którym zawarte inkluzje powodują fluorescencję.

Agat forteczny. fairburnit - agat policentryczny i poligonalny: rysunek przypomina widok starych fortec.

Agat gołębiej krwi - agat o purpurowym odcieniu barwy.

Agat gałązkowy - agat dendrytowy: rysunek przypomina pojedynczą gałązkę.

Agat geodowy - zob. agat aperturowy.

Agat gromowy - agat monocentryczny i poligonalny o wielkości i kształcie jajka; rysunek przypomina gwiazdę lub wyobrażenie pioruna, natomiast barwa błękit nieba. Nazwa stara, zwyczajowa, związana z wierzeniami jakoby w tych jajowatych agatach zamknięte byty gromy niebios.

Agat górski - agat monocentryczny i poligonalny pozyskiwany w Alpach: nazwa stara, mato precyzyjna.

Agat groszkowy- agat policentryczny owalny; rysunek podobny do nasion grochu, podobnie jak barwa, zwykle zielonkawa lub żółtawa.

Agat grubo- lub cienkowarstwowy - agat o grubości warstw powyżej lub poniżej 1 cm.

Agat gwiaździsty- agat policentryczny poligonalny; rysunek podobny do gwiazdy.

Agat heliotrop - agat o barwie zielonej zwidocznymi drobnymi, czerwonymi plamkami (obecność żelaza).

Agat ikrowy- agat policentryczny owalny: rysunek charakteryzuje się sferycznymi, przezroczystymi plamkami, w których ciemniejsze centrum jest podobne do rybiej ikry.

Agat indiański- agat mszysty: nazwa rzadko stosowana.

Agat irysowy - agat o rysunku zbliżonym do kwiatu irysa.

Agat fryzujący - rodzaj agatu migotliwego, wykazującego tęczową grę barw.

Agat islandzki ->> obsydian.

Agat jaspisowy - agat brekcjowy, w którym odłamy agatu i jaspisu są razem scementowane; nazwa niepoprawna.

Agat jednorodny - agat, w którym nie można wyróżnić stref zbudowanych z innych minerałów albo też pustek po innych minerałach.

Agat jeziorowy -ťthomsonit.

Agat kachalong - agat nieprzezroczysty lub słabo przeświecający o barwie mlecznobiałej i szarobiałej.

Agat kałmucki - opal wstęgowy z okolic Astrachania; nazwa zwyczajowa, niewłaściwa.

Agat kanalikowy - agat o dobrze widocznych krętych kanalikach.

Agat karneolowy - agat o przewadze barw czerwonych, pomarańczowoczerwonych lub czerwonobrunatnych.

Agat Keweenew - agat występujący w okolicy Jeziora Górnego (Kanada, USA); nazwa lokalna.

Agat kielichowy - agat monocentryczny owalny; rysunek przypomina przekrój kielicha kwiatowego.

Agat klastyczny - zob. agat brekcjowy.

Agat kocie oko - agat wykazujący efekt kociego oka powodowanego obecnością wrostków cymofanu lub azbestu.

Agat kolisty - agat centryczny o równomiernym, kolisto koncentrycznym ułożeniu warstewek zw. słojami.

Agat koński ogon - agat dendrytowy; rysunek przypomina koński ogon.

Agat koralowy - agatowa pseudomorfoza po koralu lub też a. o rysunku podobnym do gałązki; barwa zwykle czerwona lub pomarańczowa.

Agat koronkowy - agat koronkowo rzeźbiony albo o krętych, równolegle pofałdowanych warstewkach przypominających koronki; por. agat falbankowy.

Agat krajobrazowy,kamień pejzażowy - odmiana agatu scenicznego o rysunku przypominającym krajobraz.

Agat kraziagat -agat mieszany: na rysunku można wyróżnić co najmniej 2 odrębne typy agatów, stąd częsta nazwa a. politypowy.

Agat kropkowy - zbliżony do agatu nakrapianego.

Agat krwisty - nazwa wskazująca na przewagę barw jaskrawoczerwonych.

Agat krustalny - agat mający strefę zbudowaną z kryształów ametystu, cytrynu. morionu, kryształu górskiego i in. Strefy krustalne występują zwykle w centrum a.; znane są też a. krustalne ze strefami krustalnymi w centrum i na peryferiach.

Agat krzaczasty - agat dendrytowy; wzór rysunku przypomina krzak lub zespół gałązek; por. agat gałązkowy.

Agat kruszcowy - agat wykazujący na zgładzić obecność minerału kruszcowego.

Agat kulisty - nazwa wskazująca na koliste rozmieszczenie warstewek; por. agat kolisty.

Agat kwiecisty - agat dendrytowy; rysunek przypomina kwiat.

Agat lamelkowy - syn. agatu warstwowego lub stratyfikowanego.

Agat lawendowy - agat o barwie liliowofioletowej.

Agat leukoagat - agat o przewadze barwy białej.

Agat libelowy - agat, w którym na zgtadzie, w obrębie inkluzji, widoczna jest bańka gazowa.

Agat lśniący - zob. agat migotliwy.

Agat łososiowy - agat o barwie mięsa łososiowego; nazwa handlowa, mało precyzyjna, stosowana w USA.

Agat makaronowy - agat, w którym występujące kanaliki, zwykle nieprzezroczyste, mają barwę białą lub białożoltą.

Agat mchowaty- zob. agat mszysty

Agat melanoagat - agat o czarnej powierzchni zgtadu; barwa powodowana jest dużą zawartością tlenków manganu i związków bitumicznych.

Agat mieszany - zob. kraziagat.

Agat mięsny - jaspis o barwie mięsa bez typowego dla agatów warstwowania; nazwa niewłaściwa.

Agat migotliwy - zob. agat iryzujący i agat lśniący.

Agat mirykitowy - agat nakrapiany jaskrawoczerwonymi kropkami (obecność cynobru).

Agat mleczny - agat o białej lub jasnokremowej barwie; por. leukoagat i kachalong.

Agat monocentryczny - typ agatu centrycznego; rysunek zawiera jedno centrum. Wyróżnia się a. monocentryczne poligonalne (wielokątne) i monocentryczne koliste (owalne).

Agat monotypowy - agat o jednorodnym rysunku należącym tylko do określonego typu.

Agat morelowy - agat o przewadze barw żóttoczerwonej i jasnobrunatnej.

Agat mozaikowy - agat brekcjowy. wielobarwny o rysunku przypominającym mozaikę.

Agat mrozowy - agat dendrytowy; na zgładzić widoczne białe dendryty podobne do kwiatów mrozowych na szybach.

Agat mszysty - agat dendrytowy: dendryty chlorków, tlenków manganu i żelaza ukształtowane na podobieństwo mchów, porostów lub liści paproci (ang. moss agate).

Agat muszlowy - agat o rysunku podobnym do muszli; także zsylifikowane muszle mięczaków.

Agat naciekowy - zob. agat soplowy.

Agat nakrapiany - agat z drobnymi wtrąceniami w postaci izolowanych kropek.

Agat niecentryczny - agat bez wyraźnego centrum, wokół którego układałyby się warstewki o odmiennych odcieniach barw.

Agat niejednorodny - agat, na którego zgładzić widoczne są strefy zbudowane z kryształu górskiego, ametystu, kwarcu dymnego, morionu i opalu.

Agat niebieski - chalcedon lub a. sztucznie barwiony na niebiesko.

Agat oczkowy - agat monocentryczny owalny: rozkład barw na zgtadzie przypomina oko; por. agat cyklopowy.

Agat ognisty - rodzaj agatu scenicznego; rysunek i rozkład barw przypomina ognisko (obecność kryształów goethytu).

Agat okruchowy - zob. agat brekcjowy.

Agat omszony- zob. agat mszysty.

Agat owalny - agat centryczny o zamkniętym kształcie warstewek, owalnym lub kulistym.

Agat pagoda(pagodyt) - policentryczny agat poligonalny o rysunku przypominającym pagodę.

Agat palczasty - agat dendrytowy: rysunek podobny do palców dłoni; por. agat dłoniasty.

Agat pełny - agat nie wykazujący na powierzchni zgładu naturalnych ubytków, pustek i dziur; nazwa rzadko używana; por. agat aperturowy.

Agat pejzażowy- zob. agat krajobrazowy.

Agat Petoskey - zsylifikowany koral: nazwa handlowa, niepoprawna.

Agat pianowy - agat policentryczny o rysunku podobnym do morskiej piany.

Agat pierielift - stara, rosyjska nazwa a. szczelinowych.

Agat pierzasty - nazwa agatu wskazująca na obecność pierzastych wtrąceń; por. agat dendrytowy lub agat chmurkowy.

Agat piórowy - agat dendrytowy; rysunek przypomina ptasie pióro.

Agat piorunowy - zob. agat gromowy.

Agat pióropuszowy - agat sagenitowy; rysunek, kształt i barwa przypominają pióropusz.

Agat plamisty - zob. agat nakrapiany.

Agat płomienny - rodzaj agatu scenicznego o rysunku i rozkładzie barw podobnym do płomienia.

Agat policentryczny - agat centryczny: rysunek zgładu ma co najmniej 2 centra, wokół których układają się różnobarwne warstewki.

Agat politypowy - zob. kraziagat.

Agat Polka dot agat - agat z Oregonu (USA) mający na kremowym tle brązowe plamki lub plamki żółte albo czerwone na nieco jaśniejszym tle; nazwa lokalna.

Agat pomponowy - agat sagenitowy: rysunek podobny do puszystej kulki.

Agat prazagat - agat o jasnozielonej lub zielonej barwie.

Agat prostokątny - monocentryczny agat poligonalny o rysunku zbliżonym do prostokąta.

Agat pryzmatyczny - zob. agat migotliwy.

Agat purpurowy - agat o barwie purpurowej; także niepoprawna, stara nazwa ametystu.

Agat pustkowy - zob. agat aperturowy.

Agat rombowy - monocentryczny agat poligonalny o rysunku w kształcie rombu.

Agat rosochaty - agat dendrytowy o rysunku podobnym do poroża łosi.

Agat minowy - agat brekcjowy o rysunku podobnym do ruin budowli.

Agat rurkowy - zob. agat kanalikowy.

Agat rybie oko - monocentryczny, owalny a. oczkowy, zawierający na powierzchni barwne wtrącenia przypominające barwne oko.

Agat sagenitowy - agat z igłowymi lub słupkowymi wtrąceniami dowolnego minerału.

Agat sardowy - agat przeświecający o barwie brunatnoczerwonej lub brunatnej.

Agat sardolikowy - agat o barwie pomarańczowej lub pomarańczowo-czerwonej.

Agat sceniczny - agat o rysunku przypominającym scenę teatralną.

Agat sferyczny - zob. agat centryczny.

Agat skrzekowy- agat policentryczny o rysunku przypominającym żabi skrzek.

Agat słodkowodny- fluoryzujący agat mszysty z Wyoming (USA); nazwa zwyczajowa.

Agat soczewkowy - agat monocentryczny, owalny, o rysunku przypominającym soczewkę.

Agat soplowy - agat z wypełnioną naciekami, soplami aperturą; por. agat stalagmitowy, i stalaktytowy.

Agat sowie oko - monocentryczny, owalny a. oczkowy z wrostkami miki.

Agat srebronośny - agat z widocznymi wtrąceniami argentytu, srebra i bizmutu.

Agat srebrzysty - zob. agat srebronośny.

Agat stalagmitowy (stalaktytowy) - soplowy agat aperturowy z co najmniej jednym soplem rosnącym ze spągu (wiszącym ze stropu).

Agat stalagnatowy - soplowy agat aperturowy, w którym stalagmit połączony jest ze stalaktytem.

Agat stratyfikowany - agat mający proste, równoległe do siebie warstewki.

Agat szafirynowy - agat o błękitnoszafirowej barwie.

Agat szklisty - stara, niewłaściwa nazwa wezuwianu.

Agat szczelinowy - agat powstający w szczelinie.

Agat tęczowy (rainbow agate) - agat chmurkowy, w którym barwy tęczy układają się łukowato w kilku seriach.

Agat topograficzny - agat mono-centryczny o rysunku podobnym do mapy topograficznej.

Agat trapezowy - monocentryczny agat poligonalny o rysunku zgładu w kształcie trapezu.

Agat trawertynowy - agat niejednorodny ze strefą lub wnętrzem apertury zbudowanym z trawertynu.

Agat trójkątny - monocentryczny agat poligonalny o rysunku w kształcie trójkąta.

Agat tulipanowy - agat kielichowy. którego rysunek jest podobny do kwiatu tulipanu.

Agat turitellowy - zsylifikowane muszelki ślimaka turitelli; nazwa niepoprawna.

Agat warstwowy - zob. agat stratyfikowany.

Agat wodorostowy- agat. którego rysunek przypomina podwodne rośliny albo łąki wodorostów.

Agat wschodni - stara, handlowa nazwa a. wysokiej jakości.

Agat wstęgowy - agat centryczny z prostoliniowymi warstewkami przypominającymi wstęgę.

Agat wyspowy -> obsydian.

Agat zachodni - stara, handlowa nazwa agatów niskiej jakości.

Agat żebrowy - onyks stratyfikowany horyzontalnie, składający się z kilku grubych, białoczerwonych warstewek; nazwa niewłaściwa.

Agat zębowy - agat o wzorze rysunku przypominającym ząb.

Agat złotodajny - agat zawierający dobrze widoczne samorodki złota.

Agat zygzakowy - agat brekcjowy, w którym pierwotne wstęgi zostały połamane, przemieszczone i powtórnie scementowane, tworząc zygzakowatą linię.

 

Pokrewne tematy:
Akwamaryn Aleksandryt Agat Kamienie