Do społecznych instrumentów kształtowania wynagrodzeń, które mają swoje odzwierciedlenie w regulacjach prawnych w Polsce, zaliczyć należy:

• Europejską Kartę Społeczną,
• Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych,
• Powszechną Deklarację Praw Człowieka.

Spośród wymienionych powyżej regulacji, Europejska Karta Społeczna odgrywa dominującą rolę w kształtowaniu wynagrodzeń w Polsce, z tego też względu właśnie jej zostanie poświęcona największa uwaga.

Europejska Karta Społeczna została uchwalona przez Radę Europy 18 października 1961 r. w Turynie. Rada Europy jest organizacją międzynarodową powstałą w 1949 r., której głównym celem działalności jest ochrona i przestrzeganie praw człowieka przez państwa członkowskie (łącznie 39), do których należy również Polska. Jej głównym środkiem wyrażania opinii jest wspomniana Europejska Karta Społeczna. Rada Europy wprowadziła poprawki do Karty 3 maja 1996 r. w Strasburgu.

Z punktu widzenia niniejszej pracy w szczególnym zainteresowaniu leżą postanowienia artykułu 4 owej Karty. W punkcie tym określono prawo do godziwego wynagrodzenia (ang. fair remuneration), które strony zobowiązały się przestrzegać. Zgodnie z postanowieniami tego punktu prawo do godziwego wynagrodzenia powinno się zapewnić poprzez:

• uznanie prawa pracowników do takiego wynagrodzenia, które zapewni im i ich rodzinom godziwy poziom życia (ust. 1),

• uznanie prawa pracowników do zwiększonej stawki wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, z zastrzeżeniem wyjątków w przypadkach szczególnych (ust. 2),

• uznanie prawa pracowników, zarówno mężczyzn, jak i kobiet, do jednakowego wynagrodzenia za pracę jednakowej wartości (ust. 3),

• uznanie prawa wszystkich pracowników do rozsądnego okresu wypowiedzenia w razie rozwiązania stosunku pracy (ust. 4),

• zezwolenie na potrącenia z płac tylko na warunkach i w granicach przewidzianych w ustawodawstwie krajowym lub określonych w układach zbiorowych albo orzeczeniach arbitrażowych (ust. 5).

Z powyższych punktów wynika, że istota płacy godziwej polega na zapewnieniu poziomu minimum socjalnego (stąd często nazywa się ją progiem biedy). Jednak w Karcie nie zostało wyjaśnione jak należy wyliczać poziom minimum socjalnego, a także wyszczególnione punkty Karty nie zostały zdefiniowane precyzyjnie. Trud interpretacji Europejskiej Karty Społecznej wziął na siebie Komitet Niezależnych Ekspertów (KNE).

Podstawowym elementem, który wymaga interpretacji jest pojęcie wynagrodzenia, tzn. jakie składniki należy brać pod uwagę przy wyznaczaniu minimum. Pojęcie "wynagrodzenie" zostało zdefiniowane 1 lipca 1949 r. w art. 1 Konwencji nr 95 Międzynarodowej Organizacji. Brzmi ono następująco:

"Dla celów niniejszej Konwencji wyraz "wynagrodzenie" oznacza, bez względu na nazwę lub sposób obliczania, zarobki dające się wyrazić w gotówce i ustalone przez umowę lub ustawodawstwo krajowe, które na mocy pisemnej lub ustnej umowy najmu usług należą się od pracodawcy pracownikowi bądź za pracę wykonaną lub która ma być wykonana, bądź za usługi świadczone lub które mają być świadczone".

Konwencję tę należy stosować do wszystkich osób, którym jest płacone lub powinno być wypłacane wynagrodzenie (art. 2. 1). Otóż przy ocenie godziwości w odniesieniu do wynagrodzenia uwzględnia się rzeczywiste zarobki, tzn. płace za godziny nadliczbowe, premie oraz wszelkie inne dodatki. Błędem jest wyliczanie płacy godziwej tylko na podstawie wynagrodzenia zasadniczego.

Kolejnym elementem wymagającym wyjaśnienia jest godziwy poziom życia rodziny. Wynagrodzenie, który pozwoli pracownikowi zapewnić godziwy poziom życia jemu i jego rodziny oznacza taki poziom, który pozwoli zaspokoić podstawowe potrzeby:

• ekonomiczne,
• społeczne,
• kulturalne.

Technicznie poziom ten powinno się ustalać za pomocą dokonania oceny:

• sytuacji określonej grupy społeczno-zawodowej w porównaniu z innymi grupami uwzględniając zasadę jednakowej płacy za jednakową prace,
• poziomu zaspokajanych potrzeb pracownika i jego rodziny.

Komitet Niezależnych Ekspertów jeszcze bardziej uszczegółowił powyższe odniesienia poprzez zaproponowanie następującej definicji płacy godziwej:

• Pojęcie "godziwy poziom życia" w znaczeniu ust. 4.1. Karty powinno bezwzględnie brać pod uwagę podstawowe potrzeby ekonomiczne, społeczne i kulturalne pracowników i ich rodzin odpowiednio do stopnia rozwoju społeczeństwa, w którym żyją. Oznacza to, że ten zapis musi być oceniany w powiązaniu z sytuacją społeczno-ekonomiczną każdego państwa.

• Płaca otrzymywana przez najliczniejszą grupę pracowników (najczęściej występującą w badanej zbiorowości statystycznej) może być w danym kraju i okresie rozpatrywana jako reprezentacyjny poziom dochodów pracowników w tym kraju.

• Jeżeli przyjęto tę płacę jako podstawę odniesienia, wszystkie wynagrodzenia, które różnią się od niego w sposób nadmierny nie powinny być rozważane jako godziwy poziom życia w danym społeczeństwie.

Strona 1 Strona 2