Elżbieta SZAFARYN
Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich

1. Zasady tworzenia Funduszu
2. Obowiązki pracodawcy rozpoczynającego działalność
3. Zasady tworzenia odpisu podstawowego
4. Odrębne zasady tworzenia Funduszu

Pracodawca, zgodnie z art. 16 oraz art. 94 pkt. 8 Kodeksu pracy, jest zobowiązany do prowadzenia, stosownie do możliwości i warunków, działalności socjalnej. Instrumentem, który pozwala realizować powyższy obowiązek wobec pracowników, ich rodzin oraz byłych pracowników jest zakładowy fundusz świadczeń socjalnych.
Obowiązek tworzenia specjalnego funduszu, z którego finansuje się uznaniową pomoc socjalną postrzegany jest przez wielu pracodawców jako zbędna ingerencja państwa w działalność podmiotów gospodarczych. Pracownicy natomiast nadal domagają się prawa do korzystania z pomocy socjalnej u pracodawcy.
Uregulowania prawne dotyczące zasad tworzenia funduszu socjalnego oraz gospodarowanie jego środkami zawarte są w ustawie z dnia 4 marca 1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (t.j. Dz. U. z 1996r. Nr 70, poz. 335 ze zm.) oraz w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 14 marca 1994r. w sprawie sposobu ustalania przeciętnej liczby zatrudnionych w celu naliczania odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych.
Zagadnienia związane z odpisami i zwiększeniami zakładowego funduszu świadczeń socjalnych oraz świadczeń urlopowych reguluje także prawo podatkowe (od strony przychodów i kosztów).
Ustawa o Funduszu była kilkakrotnie nowelizowana, chodziło m.in. o dostosowanie na bieżąco działalności socjalnej do specyfiki funkcjonowania pracodawców zatrudniających małą liczbę pracowników. Stąd też wprowadzono od 1 stycznia 1997r. instytucję "świadczenia urlopowego".
Założeniem ustawy jest to, aby pomoc socjalna obejmowała pracowników, którzy znajdują się w trudnej sytuacji materialnej czy rodzinnej.
Ze względu na specyfikę zagadnienia oraz konieczność dostosowania polskiego prawa pracy do wymogów i standardów obowiązujących w Unii Europejskiej oczywistym jest, iż następować będą zmiany systemu socjalnych obowiązków pracodawcy wobec zatrudnionych u niego pracowników i zmniejszanie się arbitralnej funkcji państwa w tej dziedzinie.
Środki zakładowego funduszu świadczeń socjalnych przeznacza się na finansowanie działalności socjalnej - na rzecz osób uprawnionych, jak również na dofinansowanie zakładowych obiektów socjalnych.

Działalność socjalna, o jakiej mowa w ustawie, to usługi, jakie świadczy pracodawca na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej, sportowo rekreacyjnej, udzielania pomocy materialnej jak również zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych umową.
Z uwagi na to, że ustawodawca posługuje się pewnymi pojęciami w ustawie, zasadnym jest wskazać, co one oznaczają, i tak:

• osoby uprawnione do korzystania z funduszu to pracownicy i ich rodziny, emeryci i renciści będący byłymi pracownikami i ich rodziny. Mogą to być również inne osoby, które mają prawo do korzystania ze świadczeń funduszu, jednakże musi to wynikać z regulaminu o funduszu (np. wychowankowie domu dziecka);

• zakładowe obiekty socjalne są to ośrodki wczasowe bądź kolonijne, sanatoria, domy wypoczynkowe, ogrody działkowe, żłobki, przedszkola, obiekty sportowo-rekreacyjne oraz obiekty służące działalności kulturowej;

• coroczny odpis podstawowy jest to równowartość dokonanych odpisów na rachunek bankowy funduszu w wysokości i na zasadach określonych w ustawie.

Zasady tworzenia Funduszu


Fundusz mają obowiązek utworzyć pracodawcy zatrudniający powyżej 20 pracowników w przeliczeniu na pełne etaty według stanu na 1 stycznia danego roku kalendarzowego.
Zmiany w stanie zatrudnienia w ciągu roku kalendarzowego u pracodawcy nie mają wpływu na to, czy pracodawca ma obowiązek tworzenia funduszu czy nie. Zmiany zatrudnienia będą zaś miały wpływ na wysokość odpisów na fundusz u pracodawców zobowiązanych do jego tworzenia.
Pracodawcy będący jednostkami organizacyjnymi, które prowadzą gospodarkę finansową na zasadach określonych w ustawie o finansach publicznych, tworzą fundusz bez względu na liczbę zatrudnionych pracowników.
Pozostali pracodawcy mogą, ale nie muszą, tworzyć fundusz na zasadach określonych w ustawie. W sytuacji gdy jednak nie zdecydują się na utworzenie funduszu, spoczywa na tych pracodawcach obowiązek wypłacania świadczeń urlopowych. Świadczenie to ma wówczas charakter obligatoryjny.
Świadczenia urlopowe stanowią formę finansowej rekompensaty na pokrycie kosztów wypoczynku dla pracowników tych zakładów, w których nie istnieją zakładowe fundusze świadczeń socjalnych.
Przepis wprowadzający świadczenie urlopowe obowiązuje od 1 stycznia 1997r. W sytuacji gdy liczba zatrudnionych pracowników zmienia się w trakcie roku kalendarzowego i w pewnym momencie jest wyższa niż 20 pracowników w przeliczeniu na pełne etaty, podstawą do wypłaty świadczeń urlopowych jest liczba zatrudnionych z 1 stycznia danego roku. Pracownicy zachowują prawo do świadczenia urlopowego także wtedy, gdy korzystają z urlopu wypoczynkowego po zatrudnieniu powyżej 20 pracowników. Zasada taka została wprowadzona nowelizacją do Ustawy o ZFŚS - Ustawa z dnia 9 maja 1997r. o zmianie ustawy o związkach zawodowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 82, poz. 518).

Strona 1 Strona 2