AFORYZM
|
krótkie, zwiezle
sformulowanie jakiejs prawdy o charakterze
filozoficznym.
|
ABNEGACJA
|
odmawianie sobie
czegos; nie dbanie o wlasne wygody, o swój wyglad;
zaniedbanie sie
|
AKACJA
|
Akcja to ciag zdarzen
dajacy sie wyodrebnic w fabule dziela
literackiego(dramatu, opowiadania, powiesci, poematu
epickiego), pozostajacych ze soba w zwiazku
przyczynowo - skutkowym i stanowiacych rezultat
celowego postepowania postaci literackich. Akcji
przeciwstawia sie kontrakcje -równolegly, lecz
zmierzajacy w odwrotnym kierunku ciag zdarzen;
zespól wysilków podjetych przez obóz przeciwny dla
opóznienia lub
uniemozliwienia osiagniecia celu. Zderzenie akcji i
kontrakcji stanowia podstawe konfliktu, a najwyzsze
ich nasilenie to punkt kulminacyjny.
|
ALEGORIA
|
Alegoria to motyw
zawarty w dziele literackim (przedmiot, postac,
sytuacja, zdarzenie) lub zespól motywów
przedstawiajacy w sposób obrazowy pewne abstrakcyjne
pojecia lub idee. Motyw ów oprócz swego znaczenia
jawnego, doslownego, danego bezposrednio przez sens
poszczególnych wyrazów, które sie do niego
odnosza, ma takze znaczenie ukryte (alegoryczne),
wymagajace rozszyfrowania przez odbiorce. Znaczenie
to odczytuje odbiorca
dzieki znajomosci pewnych stalych zwiazków o
charakterze konwencjonalnym, przekazywanych w
tradycji kulturowej, religii sztuce. Znaczenie
alegoryczne jest umowne i ustalone; daje sie
zrozumiec tylko w jeden sposób.
|
ANAFORA
|
srodek stylistyczny,
który polega na powtarzaniu tego samego wyrazu lub
zwrotu
|
ANIMIZACJA
|
ozywienie,
nadanie przedmiotom martwym cech istot zywych
|
APOSTROFA
|
bezposredni
zwrot do osoby, bóstwa, uosobionego przedmiotu
|
ASCEZA
|
wyrzekanie sie
wszelkich przyjemnosci, umartwianie sie; surowy tryb
zycia majacy wg. niektórych religii zapewnic
doskonalosc i zbawienie
|
BAJKA
|
Bajka to wierszowana
alegoryczna opowiesc o zwierzetach lub ludziach,
niekiedy o roslinach czy przedmiotach, która sluzy
do wypowiedzenia pewnej nauki moralnej o charakterze
ogólnym i powszechnym, dotyczacej stosunków miedzy
ludzmi; prawda ta wypowiadana jest bezposrednio,
zwykle jako pointa na koncu utworu, niekiedy juz na
poczatku, badz tez jest tylko sugerowana
czytelnikowi; postacie dzialajace wyposazone sa w
pewne cechy jednoznaczne i niezmienne (wilk-drapieznik,
lis-zdrajca); bajke charakteryzuje na ogól
dyscyplina jezykowa i dazenie do latwego nawiazania
kontaktu z odbiorca co moze sie wyrazac potocznoscia
jezyka i stylem gawedziarskim. Podzial bajek:
narracyjna (np. La Fontaine, Francja XVII w.), stanowiaca jakby
zwiezla nowele o nieskomplikowanej akcji i z nie
wieloma postaciami oraz bajka epigramatyczna,
przewaznie czterowersowa, rysujaca pewna elementarna
sytuacje, a na jej tle paralelizm lub kontrast
postaw. W okresie oswiecenia bajka stala sie jednym z glównych
gatunków, sluzyla dydaktyce i moralizatorstwu.
|
BALLADA
|
Gatunek
mieszany. Opowiesc o tajemniczych, zagadkowych
wydarzeniach, czeste legendarnych lub historycznych
|
BASN
|
jeden
z gatunków epickich wywodzacych sie z tradycji
ludowej, o tresci fantastycznej. Bohaterowie walcza z
silami nadprzyrodzonymi. Wystepuja w niej wydarzenia
, przedmioty i sytuacje fantastyczne. Zawsze dobro
zwycieza, a zlo zostaje pokonane.
|
ELEGIA
|
Elegia
to utwór poetycki wyrazajacy nastroje smutku i
melancholii, wywolane rozstaniem z osoba, miejscem
lub przedmiotem albo ich utrata; elegia ma czesto
charakter wspomnieniowo-refleksyjny; mówi o smierci,
milosci.
|
EMBLEMAT
|
Emblemat
to utwór liryczny, takze gatunek literacki o
charakterze dydaktyczno - moralizatorskim, laczacy
alegoryczny obraz lub rysunek ze slowem; sklada sie
zwykle z trzech czesci: inskrypcji (sentencji),
obrazu, subskrypcji (niewielki wiersz).
|
EPIKA
|
gatunek
literacki, w którym o swiecie przedstawionym, który
ma charakter fabularny, opowiada narrator.
|
EPITET
|
Epitet
(przydawka) to wyraz pelniacy w tekscie funkcje
okreslajaca wobec rzeczownika. Glówne cele epitetu
to wzbogacenie wiedzy o przedmiocie, ujawnienie
stosunku mówiacego do przedmiotu, wprowadzenie
elementu obrazowosci; przyklady: zalosne ubiory, sen
zelazny.
|
EPIZOD
|
rozbudowane
zdarzenie lub zespól kilku zdarzen pozostajacych w
luznym zwiazku
|
EPOS
|
najstarszy
gatunek epicki, wywodzacy sie z ludowych podan o
legendarnych lub historycznych bohaterach z
plemiennej przeszlosci; sa to dluzsze utwory,
najczesciej zródlem eposy byly mity, podania i
basnie.
|
- EPOS
RYCERSKI
|
Najstarszy
gatunek epicki, wywodzacy sie z ludowych podan o
legendarnych lub historycznych bohaterach z
plemiennej przeszlosci; sa to dluzsze utwory,
najczesciej wierszowane; zródlem eposów byly mity,
podania i basnie; epos rycerski uksztaltowal sie w
sredniowieczu.
|
ESEJ
|
Esej
(franc. essai = próba) to wypowiedz o tematyce
literackiej publicystycznej lub filozoficznej,
wyrózniajaca sie swobodnym, osobistym tonem oraz
dbaloscia o forme; od rozprawy (wypowiedzi naukowej
lub filozoficznej prezentujacej wyczerpujaco material
dowodowy) esej rózni sie wieksza elastycznoscia
formy, sieganiem po srodki literackie (np. metafore,
obraz, luzna kompozycje, tok skojarzeniowy) oraz tym,
ze nie dazy do pelnej syntezy, lecz wyraza refleksje
autora; stwarza iluzje szczerosci. Esej jest szkicem
filozoficznym, naukowym, publicystycznym, krytycznym.
Dbalosc o piekny i oryginalny sposób przekazu. W
wywodzie myslowym, oprócz zwiazków logicznych
wystepuja takze nieskrepowane rygorami naukowymi
skojarzenia. Wystepuja takze blyskotliwe aforyzmy,
elementy liryczno-refleksyjne. Obok zwyklych zdan
wystepuja obrazy poetyckie.
|
FABULA
|
Fabula to uklad
zdarzen przedstawionych w utworze. Fabula obejmuje
zdarzenia polaczone ze soba w jednym lub w wielu
watkach, z których kazdy skupiony jest na ogól
wokól dzialan dwóch lub wiecej postaci, zespolony
wiezia przyczynowo - skutkowa, nastepstwem w czasie
albo dazeniem do okreslonego celu. Fabula
wielowatkowa sklada sie zazwyczaj z watku glównego i
watków pobocznych, choc moze wystapic ich równorzednosc. W sklad
fabuly wchodza równiez epizody, a wiec wydarzenia
luzno tylko zwiazane z glównym ciagiem zdarzen, choc
niekiedy cala fabula moze miec charakter epizodyczny
i byc utworzona z samodzielnych w duzym stopniu
zdarzen. Fabula przedstawiona jest w utworze zgodnie
z porzadkiem narracji, nie zawsze wiec z zgodnie
porzadkiem obiektywnym zdarzen (zareczyny poprzedzaja
wesele, a smierc pogrzeb).
|
FELIETON
|
Felieton (franc.
feuilleton = zeszycik, powiesc w odcinku) to gatunek
publicystyczny podejmujacy na ogól aktualna
problematyke w sposób swobodny, impresyjny,
poslugujacy sie metafora i skojarzeniem, niekiedy
fikcja literacka; felieton ma na celu budzenie
zaciekawienia, nawiazanie bezposredniego kontaktu z
czytelnikiem; atrakcyjna forma laczy sie z lekkoscia
tonu i czesto zartobliwym lub satyrycznym
charakterem; aktualny temat jest traktowany w
felietonie w sposób dygresyjny, zróznicowany stylistycznie,
subiektywny, a uogólnienia maja charakter raczej
hipotetyczny. Felieton to swobodny charakter, czesto
literackie srodkiekspresji. Dotyczy aktualnych
wydarzen, ale nie jest programowym komentarzem do
nich. Swobodne rozwazania, czesto o zabarwieniu
satyrycznym. Moga wystepowac elementy fikcji
literackiej - podporzadkowane sa doraznym celom
publicystycznym. Od eseju rózni sie mniejszymi
rozmiarami i koniecznoscia aktualnosci tematyki.
Zaleznie od tematów: felieton obyczajowy, literacki, itp. Zaleznie od sposobu
ujecia: felieton satyryczny
|
FIKCJA LITERACKA
|
wlasciwosci swiata
przedstawionegopolegajca na tym , ze jest ona tworem
wymyslonym przez autora
|
FRASZKA
|
Fraszka (wl. frasca =
bagatela, drobnostka) to krótki utwór poetycki
bedacy odmiana epigramatu, najczesciej zartobliwy i
na blahy temat, dotyczacy jakiegos zdarzenia lub
osoby, o charakterze anegdotycznym, zamkniety
wyrazista pointa stanowiaca wyostrzenie mysli lub
konkluzje; nazwe wprowadzil Kochanowski, w okresie
renesansu pisal podobne utwory M. Rej (figliki),
pózniej Potocki, Morsztyn, Krasicki, Trembecki,
Mickiewicz, Tuwim, Galczynski.
|
KAZANIE
-
|
Przemówienie
o tresci religijnej, wyglaszane podczas nabozenstwa,
objasniajace teksty religijne i zawierajace pouczenia
moralne; kazania sredniowieczne (np. Kazania
gnieznienskie) wprowadzaly realia zycia codziennego w
celu ilustrowania nauk moralnych; w okresie
reformacji kazania przybraly charakter utworów
literackich niekoniecznie pelniacych funkcje
uzytkowe; w okresie baroku najslynniejsze staly sie
“Kazania sejmowe” Piotra Skargi, który w
profetycznym (proroczym) tonie przeciwstawil idealy
heroizmu i patriotyzmu wzorom zycia ziemianskiego
-
|
KOMEDIA
|
Komedia
to gatunek dramatyczny o tresci pogodnej, akcji
obfitujacej w wydarzenia, oraz majacej pomyslne dla
bohaterów zakonczenie z elementami komizmu, niekiedy
takze karykatury, satyry, groteski, majacy na celu
wywolanie smiechu widza.
|
KRONIKA
|
Gatunek
prozy historiograficznej, opowiesc o przeszlosci,
najczesciej z pozycji swiadka lub na podstawie
bezposredniej relacji, podajaca wypadki w sposób
chronologiczny, laczaca relacje o wydarzeniach z
rozwazaniami moralnymi, siegajaca po legendy i wiedze
historyczna; w kronice pojawiaja sie pewne cechy
literackie; pierwiastki fikcji, narracyjnosc,
niektóre obiegowe watki epiki rycerskiej.
|
LIRYKA
|
jeden
z rodzajów literackich, w którym podmiot liryczny
wyraza swoje uczucia, doznania, refleksje. Typy :
fraszka, piesn, hymn, sonet, elegia, oda.
|
LEGENDA (ZYWOT)
|
opowiesc narracyjna o
przeszlosci, pisana wierszem lub proza, wprowadzajaca
elementy fantastyki i cudownosci, zwlaszcza w
rozpowszechnionych w sredniowieczu legendach o zyciu
swietych
|
LIST
|
Gatunek wywodzacy sie
ze starozytnosci (Horacy), uprawiany glównie w
okresie klasycyzmu, zwiazany z kultura dworska,
wprowadzajacy rozwazania ogólne, elementy
dydaktyczne, niekiedy satyryczne. Rama utworu byla
konwencja komunikacji listownej; list siegal do
epistolografii (sztuki pisania listów) uzytkowej. Obowiazywala w nim
"stosownosc" stylu do tresci oraz do
rodzaju stosunków miedzy dwiema stronami komunikacji
(w liscia kierowanym do przyjaciela dopuszczane byly
tony bardziej osobiste). W liscie mozliwa byla
wieksza swoboda, obnizenie tonu, wprowadzenie formy swobodnej rozmowy. Nierzadko
siegano po forme listu z podrózy. W liscie
okolicznosciowym, czestym w okresie oswiecenia,
dopuszczalne byly blahsze tresci. Od ody list róznil
sie przed wszystkim powsciagliwoscia tonu,
refleksyjnoscia. List w Polsce byl rozpowszechniony w okresie
oswiecenia (I. Krasicki, S. Trembecki), w okresie
romantyzmu przybral charakter mniej retoryczny, a
bardziej intymny, np. u J. Slowackiego, C. Norwida
("Do obywatela Johna Brown").
|
METAFORA
(PRZENOSNIA)
|
Metafora (przenosnia)
to wyrazenie w którym zestawione ze soba wyrazy
ulegaja wzajemnym przeksztalceniom znaczeniowym.
Jeden ze skladników znaczenia wyrazu zostaje
podkreslony w tym zestawieniu przez sasiedztwo innego
wyrazu o podobnym skladniku znaczeniowym.
Przytlumione zostaja natomiast pozostale jednostki
sensu, np. "cerkwi helmy" - zostal
uwydatniony ksztalt kopuly cerkiewnej, pokrycie jej
blyszczacym metalem, przynaleznosc do sfery wznioslej
wyrazu "cerkiew". Podobne elementy zostaly
zaakcentowane w wyrazie "helm". Pominieta zostala natomiast przynaleznosc
"helmu" do militariów, cerkwi do sfery
religijnej. Metafory wystepuja równiez w jezyku
potocznym, np. drapacz chmur. Z metafora zwiazane sa
jeszcze dwa pojecia:
- personifikacja -
nadawanie przedmiotom, zjawiskom, zwierzetom,
pojeciom abstrakcyjnym cech ludzkich (uosobienie);
- animizacja -
nadawanie przedmiotom martwym i abstrakcyjnym cech
istot zywych (uspiony las, konajacy dzien).
|
MECENAT
|
Ogromna role w
dzwiganiu kraju upadku odegral król Stanislaw
August, który wprawdzie okazal sie niewielkiej miary
politykiem, ale jako mecenas kultury przyczynil sie
do jej znakomitego rozwoju. Skupil wokól siebie
ludzi wyksztalconych, literatów i malarzy, których
wspomagal materialnie, zapraszal na slynne obiady
czwartkowe, liczac na ich wklad w tworzeniu swiatlej i nowoczesnej
Polski. Dzieki niemu rozwijalo sie malarstwo;
sprowadzony z Wloch Bernardo Belotto Canaletto
pozostawil po sobie znakomite obrazy
osiemnastowiecznej Warszawy, a jego rodak, Marcello
Bacciarelli, doskonale portrety osobistosci tamtych czasów, z królem na czele.
Równiez zasluga króla bylo zalozenie w 1766 roku
Szkoly Rycerskiej, zwanej Korpusem Kadetów, której
komendantem byl Adam Kazimierz Czartoryski. Byla to
szkola srednia przeznaczona dla mlodziezy
szlacheckiej, przygotowujaca do sluzby wojskowej, w której
glównym zadaniem bylo wychowanie mlodziezy w duchu
kultury oswieceniowej i wpojenie obowiazku sluzby
ojczyznie.
|
MEMENTO MORI
|
(memento) - pamietaj;
rodzaj ostrzezenia, przestrogi) pamietaj o smierci;
przestroga, ze jedynym celem ostatecznym czlowieka na
ziemi jest smierc
|
MIT
|
Gatunek epicki. który
opowiada o stworzeniu swiata, bogach herosach i ich
zyciu
|
MMISTERIUM
|
Nowy gatunek
sredniowieczny; misterium przeznaczone bylo do
wystawienia na scenie; prezentowalo jakis fragment
historii biblijnej, konstruowane byly z mysla o
ukazaniu akcji jako wielkiego dramatu
chrzescijanskich dziejów ludzkosci; poczatek tego
dramatu to upadek czlowieka, punkt kulminacyjny to
odkupienie, a koniec - majacy nadejsc sad ostateczny;
na scenie wszystkie elementy, które mialy wystapic w
pózniejszych scenach byly od razu umieszczane i staly
obok siebie; czesto nastepowalo mieszanie sie scen
powaznych z komicznymi, bo zakladano bosko-ludzka
nature Chrystusa i pozwalalo to na scisle polaczenie
ziemskosci i swietosci
|
MONOLOG WEWNETRZNY
|
Przedstawienie
mysli i uczuc postaci. Moze miec forme mowy
niezaleznej lub zaleznej
|
MORALITETY
|
zadaniem moralitetów
bylo kierowanie czlowieka na wlasciwa droge;
pierwotnym bohaterem moralitetu byl czlowiek (ktos)
usytuowany miedzy niebem, a pieklem, dokonujacy
odpowiedniej linii zycia, toczacy wewnetrzna walke
miedzy silami dobra i zla; walka wyrazana byla za
pomoca alegorii, tj. uosobionych cnót i grzechów, a
jej zakonczenie wienczone bylo nagroda (kara)
|
MOTYW
|
Motyw to najmniejsza
czastka znaczeniowa dziela literackiego. Moze to byc
zdarzenie, sytuacja, przedmiot lub postac. Ze wzgledu
na funkcje w utworze wyróznia sie motywy statyczne
(w opisach) oraz motywy dynamiczne, dzieki którym
swiat przedstawiony rozwija sie w czasie, podlega
przeksztalceniom. Kazdy motyw pelniac okreslona
funkcje w utworze, równoczesnie odwoluje sie do
serii podobnych motywów wystepujacych w tradycji
literackiej (m. cudownego srodka, umozliwiajacego
bohaterowi zmiane miejsca, zwyciezenie przeszkody; m.
ruin w poezji romantycznej).
|
PERSONIFIKACJA
|
inaczej
uosobienie. nadanie przedmiotom lub roslina cech ludzkich.
|
PAMIETNIK
|
Gatunek pismiennictwa
uzytkowego oraz wzorowany na nim gatunek literatury
pieknej - pisane w pierwszej osobie wspomnienia z
zycia prywatnego i/lub publicznego. W odróznieniu od
dziennika pamietnik pisany jest z perspektywy
pózniejszej od calosci przedstawionych wydarzen i w
sposób bardziej sumaryczny. Wiele pamietników
rzeczywistych ze wzgledu na ich wartosc literacka
zalicza sie obecnie do literatury pieknej
("Pamietniki" J.Ch. Paska). Powiesci pisane
w formie pamietnika pozwalaly usunac posrednictwo
narratora, zblizyc czytelnikowi perspektywe postaci. Pojawily sie zwlaszcza w
prozie o zainteresowaniach psychologicznych (np. w
okresie Mlodej Polski).
|
PANEGIRYK
|
Panegiryk to utwór
literacki zawierajacy przesadna pochwale osoby, idei,
instytucji lub przedmiotu; elementy panegiryczne moga
wystepowac w róznych gatunkach literackich (oda,
elegia, przemówienie, list); odczytywanie utworów
panegirycznych bylo jednym z elementów obyczajowosci
szlacheckiej.
|
PIESN
|
Piesn to gatunek
liryczny, którego pochodzenie wyprowadza sie ze
starozytnych piesni obrzedowych, spiewanych przy
akompaniamencie muzyki; piesn cechuje uproszczenie
budowy, prosta skladnia, uklad stroficzny,
wystepowanie refrenów i paralelizmów (powtórzenie
jakiegos elementu); charakter piesni wynika z jej
zwiazków z muzyka; ulatwia uksztaltowanie melodii;
do tradycji piesni Horacego nawiazal w Polsce Jan Kochanowski; obok
najczesciej uprawianej piesni jako wiersza
lirycznego, czesto o tematyce milosnej, wyksztalcily
sie rózne jej odmiany, zwiazane z rama sytuacyjna -
np. piesn powitalna i pozegnalna, piesn pochwalna,
piesn biesiadna (Kochanowski "Dzbanie mój pisany, dzbanie
polewany), piesn poranna, piesn wieczorna; obok
piesni jako gatunku istnieja piesni popularne -
ludowe, zolnierskie, powstancze, legionowe.
|
POEMAT HEROIKOMICZNY
|
Poemat heroikomiczny
to utwór epicki stanowiacy parodie eposu
bohaterskiego; styl wysoki, zachowywany zgodnie z
konwencja dla eposu, stosuje sie w poemacie
heroikomicznym do opowiadania na tematy blahe i
codzienne; cel poematu heroikomicznego jest
satyryczno - dydaktyczny lub zartobliwo - rozrywkowy,
cechuje go równiez dygresyjnosc tonu; liczne
sentencje; wystepuje
oktawa, czyli strofa osmiowersowa o rozkladzie
rymów: aba - babcc, gdzie ababab to sytuacja
dramatyczna, natomiast cc to czesto sentencja
("zlota mysl").
|
POEMAT OPISOWY
|
Poemat opisowy to
utwór dydaktyczno-filozoficzny, którego trescia
jest przedstawienie jakiegos fragmentu rzeczywistosci
jako podstawy do szerszych uogólnien; opis
podporzadkowany jest wizji ogólnej, okreslonej
koncepcji natury, swiata; w okresie oswiecenia poemat
opisowy wyrazal pochwale czlowieka jako twórcy
przyrody.
|
PORÓWNANIE
|
Porównanie to jedna
z najczestszych figur stylistycznych polegajaca na
zestawieniu ze soba dwóch czlonów, porównywanego i
porównujacego, i odpowiadajacych im przedmiotów,
zdarzen, dzialan itd. Porównanie stwierdza istnienie
bodaj jednej cechy wspólnej; zbudowane jest
najczesciej z uzyciem spójnika: jak, jakby, niby
itp.
|
POWIESC
|
Powiesc to jeden z
glównych gatunków nowozytnej prozy epickiej,
cechujacy sie na ogól wiekszym rozmachem,
obszerniejszym ukladem watków i postaci, a takze
zdarzeniowym charakterem swiata przedstawionego;
ukazane w powiesci postacie i zdarzenia sa przewaznie
fikcyjne, zarazem jednak wyraznie zindywidualizowane,
ukonkretnione, wyposazone w bogactwo szczególów;
naczelna kategoria opisu jest kategoria narratora.
Powiesc nowozytna weszla na miejsce eposu. Powiesc
wyrastajaca z wszechobecnej w XVIIIw. publicystyki
jest silnie osadzona w problemach i realiach
ówczesnego zycia, podkreslane jest to licznymi zabiegami
sugerujacymi autentyzm opisywanych zdarzen.
Uksztaltowane zostaly trzy podstawowe typy powiesci:
satyryczno-obyczajowa, fantastyczno-utopijna i
"czula", poslugujaca sie czesto forma listu
lub pamietnika, w której przekazywano intymne przezycia wewnetrzne.
Wszystkie te odmiany gatunkowe mialy znaczne walory
wychowawcze i wprowadzaly nowy tym bohatera
literackiego, krytycznie nastawionego do
dotychczasowego systemy wartosci. Takiemu krytycznemu
osadowi rzeczywistosci sluzyly tez powiesci utopijne; wyidealizowane
kraje czy wyspy o sprawiedliwym ustroju, szczesliwym
spoleczenstwie, pozwalaly na prawach kontrastu
dostrzec wady wspólczesnej autorom cywilizacji.
Przyklad powiesci oswieceniowej: "Mikolaja
Doswiadczynskiego Przypadki"
|
PRZYPOWIESCI BIBLIJNE
|
przyslowie, maksyma,
aforyzm; utwór narracyjny o tresci pouczajacej;
ubogi w postacie, zdarzenia i realia, majacy jednak
ukryte znaczenie alegoryczne, symboliczne, odnoszace
sie do ogólnych prawidel egzystencji czlowieka,
ludzkich postaw, wobec przypadków zyciowych.
|
PSALM
|
- piesn biblijna
przeznaczona do spiewania z towarzyszeniem
instrumentów strunowych, opiewajaca wielkosc
i dobroc Boga, wyrazajaca podziekowanie,
prosbe, blaganie, niekiedy siegajaca w
przeszlosc i wyciagajaca z niej nauki (psalmy
historyczne) lub mówiaca o przyszlosci az po
koniec swiata (psalmy mesjanskie), czesto o
tresci pouczajacej lub pokutnej,
zwrócona do Boga lub do zbiorowosci, która
wzywa do wspólnej modlitwy, czesto równiez
slawiaca Boga w formie trzecioosobowej
|
PUENTA
|
dowcipne,
celne i zaskakujace sformulowanie, uwydatniajace sens
wypowiedzi.
|
PYTANIE RETORYCZNE
|
pytanie
nie wymagajace odpowiedzi. pytanie pozorne.
|
PRACA
ORGANICZNA
|
praca nad podniesieniem poziomu
gospodarczego kraju prowadzona legalnie (dazenie do
rozwoju przemyslu, rolnictwa, handlu, oswiaty, sfery
samorzadowej w ramach przyjetych struktur), Zmiany
zachodzace w tych dziedzinach zycia gospodarczego
powinny sluzyc zarazem umocnieniu polskiego stanu
posiadania. Praca organiczna propaguje model
czlowieka z konkretnym zawodem , z inicjatywa
czlowieka pragnacego dzialac dla dobra wspólnego
|
PRACA U
PODSTAW
|
postulat oswiecenia i reformowania
, podniesienia poziomu umyslowego i kulturalnego ,
utrwalenie swiadomosci narodowej klas najnizszych i
najbiedniejszych to znaczy ludu i biedoty miejskiej,
one bowiem – podstawy – sa najbardziej
zaniedbane. Aleksander Swietochowski w swym artykule
“Praca u podstaw” uwaza , ze celem takiej
pracy jest scisle i organiczne powiazanie
spoleczenstwa: “chcemy tego, azeby ogól zlozyl
sie w jedno cialo, którego czlonki, choc ksztaltem
rózne , byly sobie pokrewne i wzajemnie
pomocne”. Zadania na rzecz najbiedniejszych i
najbardziej uposledzonych warstw narodu dotyczyly
pracy warstw oswieconych (nauczycieli, lekarzy ...)
nad podniesieniem poziomu oswiaty, otoczeniem opieka
ludzi bez zawodu.
|
REPORTAZ
|
gatunek
dziennikarski obejmujacy utwory o charakterze
sprawozdan z wydarzen. których autor byl
bezposrednim swiadkiem lub uczestnikiem. Ze wzgledu
na rodzaj tematyki wyróznia sie reportaz:
spoleczno-obyczajowy, podrózniczy, wojenny, sadowy,
sportowy
|
- RECENZJA
|
Recenzja to:
1. Sprawozdawcze
omówienie, krytyczna analiza lub ocena ksiazek,
spektakli, wystaw, koncertów, itp.
2. Sprawozdawcze i
krytyczne omówienie danego dziela.
3. Krytyczne rozpatrywanie i ocena utworu.
Funkcje recenzji:
- informacyjna - poinformowanie odbiorcy o
istnieniu danego utworu;
- wartosciujaca-
ocena dziela;
- postulatywna-
konfrontacja przedmiotu rozwazan z systemem idealnych
wartosci, uwzgledniajac autora dziela, tytul, date
powstania (rezyser, scenografia, muzyka - TV, film).
Typy recenzji:
- informacyjna -
autor, tytul, krótkie streszczenie, zarys tematyki;
- oceniajaca - czesc
informacyjna, czesc analityczno-krytyczna, czesc
oceniajaco-postulatywna - studium - ocena niezwykle
doglebna i wnikliwa;
- recenzja-esej -
zblizona pod wzgledem kompozycyjnym do felietonu, z
tym, ze bardziej wyczerpuje tematyke z racji
wiekszych rozmiarów;
- recenzja-felieton -
skrajnie subiektywna ocena dziela, czesto jest ona w
zasadzie pretekstem do refleksji o sztuce.
Eksponowanie odczuc i wrazen autora - znaczne
ograniczenie czesci informacyjnej i czesci
analityczno-krytycznej (recenzja-list).
|
RODZAJ LITERACKI
|
system
ogólnych zasad budowy dziela literackiego. Mamy trzy
rodzaje : dramat, epike i liryke. Do kazdego z
rodzajów mozemy przyporzadkowac szereg gatunków.
|
STROFA
|
Zwrotka.
zespól wersów ulozonych jako calosc w obrebie
utworu wierszowego, wyodrebniony graficznie i
powtórzony w tym ksztalcie dwa lub wiecej razy.
|
SATYRA
|
Satyra jest to utwór
literacki o celu dydaktycznym, wytykajacy i
osmieszajacy wady i wystepki zarówno natury
ludzkiej, jak i zycia zbiorowego - obyczajowego,
spolecznego, politycznego. Istota satyry jest krytyka
wobec przedstawionych zjawisk, posluguje sie wiec ona
czesto deformacja,
groteska, wyostrzeniem atakowanych cech, a takze
dowcipem, ironia, kpina i szyderstwem. W Polsce
satyra rozwinela sie zwlaszcza w okresie oswiecenia
(Krasicki, Naruszewicz), przy czym stala sie srodkiem
konkretnej krytyki spoleczno-obyczajowej.
|
SIELANKA
|
Sielanka to utwór
poetycki, przedstawiajacy zycie ludu na tle natury,
zawierajacy elementy realistyczne, podkreslajacy
wdziek prostego, wiejskiego zycia; akcja sielanki
jest slabo rozwinieta, przewazaja opisy i piosenki
(patrz: Szymon Szymonowic "Zency");
sielanka to gatunek
poetycki wywodzacy sie z antycznej Grecji (idylla
Teokryta III w. p.n.e.), obejmujacy utwory utrzymane
w pogodnym tonie, opowiadajace o zyciu pasterzy lub
wiesniaków. W starozytnym Rzymie rozwinal ten
gatunek Wergiliusz.
|
SONET
|
Utwór poetycki
skladajacy sie z 14 wersów podzielonych na dwie
strofy czterowierszowe oraz dwie trójwierszowe
(tercyny), o scislym rozkladzie rymów, przy czym 8
pierwszych wersów zawiera na ogól czesc opisowa lub
narracyjna, natomiast 6 koncowych stanowi czesc
refleksyjno - uogólniajaca. Sonet zrodzil sie w XII
w. we Wloszech (nazwa), rozwiniety zostal przez A.
Dantego i F. Petrarke. Ustalil sie wtedy typ tzw.
sonet wloski o rozkladzie rymów abba abba oraz cdc
dcd (cde cde).
Sonet rozpowszechnil sie w ciagu XV i XVI w. w
literaturze europejskiej, m.in. sonety Wiliama
Szekspira. Tak zwany sonet francuski mial
zmodyfikowany uklad rymów (w koncowych 6 wersach
ccdeed lub cddcee). W Polsce sonet wprowadzili J.
Kochanowski i M.
Sep-Szarzynski. W nowszych zasadach ustalila sie
wloska postac sonetu. Uprawiany w róznych okresach
literatury uwazany za forme szczególnie trudna,
pojmowany byl jako popis sprawdzian kunsztu
poetyckiego (romantyzm - A. Mickiewicz i J. lowacki,
pozytywizm - A.
Asnyk, Mloda Polska - J. Kasprowicz, K. etmajer, L.
Staff, wspólczesnie - J. Iwaszkiewicz, A. Slonimski,
. Grochowiak, S. Swen-Czachorowski).
|
SYMBOL
|
motyw
lub zespól motywów o tresciach ukrytych,
wieloznacznych, niejasnych.
|
SYNKRETYZM
|
zjawisko
polegajace na wystepowaniu w jednym utworze
elementów epiki. liryki i dramatu.
|
SZKOLNICTWO
|
Obowiazek szerzenia
oswiaty, ksztalcenia umyslów i charakterów, spadl
przede wszystkim na szkolnictwo, którego rozwój w
duchu nowoczesnosci i postepu zapoczatkowal Stanislaw
Konarski i zalozona przez króla Szkola Rycerska.
Kontynuacje ich zamierzen podjela powolana w 1773
roku Komisja Edukacji Narodowej, pierwsza w Europie
wladza oswiatowa o charakterze odrebnego
ministerstwa. Szkolnictwo odebrano Kosciolowi, a
kasacja zakonu jezuitów umozliwila przekazanie jego
majatku na cele oswiaty. Komisja postawila przed soba
wspaniale cele wychowawcze, a jednym z nich bylo
zmierzanie do tego, by "ucznia sposobnym uczynic
do tego, zeby i jemu i z nim bylo dobrze".
Glosila o koniecznosci dazenia do prawdziwej
sprawiedliwosci, m.in. droga zmian w prawodawstwie i ksztaltowania cnót
obywatelskich. Podjela sie przygotowania obywateli do
pracy dla zreformowanego panstwa. W szkolach
zniesiono lacine jako jezyk wykladowy i zastapiono ja
jezykiem polskim. Wprowadzono pogladowa metode
nauczania zamiast pamieciowej, wsród przedmiotów nauczania
znalazly sie: rolnictwo, ogrodnictwo, które laczono
z praktycznym doswiadczeniem oraz znajomoscia fizyki
i chemii. Otoczono troska kondycja fizyczna uczniów,
wprowadzajac tzw. cwiczenia cielesne. Komisja
przeprowadzila reforme w obu ówczesnych polskich
szkolach wyzszych: w Akademii Krakowskiej i
Wilenskiej. W pierwszej dokonal reformy Hugo
Kollataj, a w drugiej Marcin Poczobut-Odlanicki.
Zajela sie takze ksztalceniem i wychowaniem dzieci
chlopów i mieszczan, rozwijajac siec szkól ludowych. Do szkól
elementarnych po raz pierwszy w dziejach Polski
dopuszczono dziewczeta. Znaczna pomoca w pracach
Komisji bylo zalozone w 1775 roku Towarzystwo do
Ksiag Elementarnych, zajmujace sie opracowywaniem
podreczników szkolnych. ONUFRY KOPCZYNSKI (1735-1817) napisal wówczas
pierwszy polski podrecznik gramatyki -
"Gramatyke jezyka polskiego". Toczac walke
przeciw francuszczyznie i zepsutej lacina
polszczyznie, ukladano podreczniki wymowy i stylu
oraz wydawano dziela pisarzy renesansu, przede wszystkim Jana Kochanowskiego, aby
od nich uczyc sie pieknej polszczyzny.
|
