[ .ekologiczny poznań .]
informator poznański
s. główna
aktualności
artykuły
wydarzenia
ustawy
linki/url
patronat
od ciebie
informacje
chat-room
forum
formularz
konkursy
archiwum
miejsce na REKLAMĘ
<<< twoja reklama w ... [ ep ]
powrót

 

Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa
 
 

projekt

NOWA POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA

Założenia
 

Warszawa, październik 1999 r.

I.ZAŁOŻENIA WYJŚCIOWE
II. CELE NOWEJ POLITYKI EKOLOGICZNEJ
III.METODY I NARZĘDZIA REALIZACJI POLITYKI EKOLOGICZNEJ PAŃSTWA
 
 

I.     ZAŁOŻENIA WYJŚCIOWE

1.   Przyjęta w 1997 r. Konstytucja stwierdza, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju (art. 5), ustala także, że ochrona środowiska jest obowiązkiem m. in. władz publicznych, które poprzez swą politykę powinny zapewnić bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom (art.74). Nowy porządek konstytucyjny wymaga więc, aby przygotować również dostosowaną do niego nową politykę ekologiczną państwa oraz dostosowane do tej polityki strategie branżowe i plany działania. 

2.   Nadrzędną wartością w polityce Trzeciej Rzeczypospolitej jest człowiek, będzie więc on także nadrzędną wartością w polityce ekologicznej państwa. Oznacza to, że zdrowie społeczeństwa jako całości, komfort środowiska, w którym żyją i pracują społeczności lokalne oraz życie i zdrowie każdego obywatela są głównym, niepodważalnym kryterium w realizacji polityki ekologicznej na każdym szczeblu: w miejscu pracy i zamieszkania, na szczeblu lokalnym, regionalnym i krajowym. Nowa polityka ekologiczna państwa ma służyć zaspokajaniu rosnących potrzeb człowieka, zarówno materialnych jak i odnoszących się do jakości otaczającego go środowiska. 

3.   Człowiek wraz ze swoją działalnością jest ściśle sprzężony z systemem przyrodniczym (powietrze, woda, gleby, ekosystemy, zasoby biologiczne, różnorodność biologiczna). Zachowanie równowagi w tym systemie wymaga spójnego i łącznego zarządzania zarówno dostępem do zasobów środowiska oraz likwidacją i zapobieganiem powstawaniu negatywnych dla środowiska skutków działalności gospodarczej (ochrona środowiska) jak i racjonalnym użytkowaniem przyrodniczych zasobów (gospodarka wodna, leśnictwo, ochrona zasobów surowcowych i glebowych, planowanie przestrzenne). Powinno to znaleźć odbicie w odpowiednich strukturach zarządzania na szczeblu państwowym, wojewódzkim i samorządowym oraz takim podziale kompetencji, zadań i dostępnych procedur, aby cele polityki ekologicznej na każdym szczeblu były wyznaczane w oparciu o rozpoznanie potrzeb lokalnych, regionalnych i krajowych, zaś środki do ich osiągnięcia były dobierane przede wszystkim w oparciu o kryteria efektywności ekologicznej i ekonomicznej. 

4.   Wiodącą zasadą polityki ekologicznej naszego państwa na progu trzeciego tysiąclecia jest przyjęta w Konstytucji RP, zasada zrównoważonego rozwoju, którą przyjęto podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych "Środowisko i Rozwój" w Rio de Janeiro w 1992 r. Podstawowym założeniem zrównoważonego rozwoju jest takie stymulowanie procesów gospodarczych i społecznych, aby zachować zasoby i walory środowiska w stanie zapewniającym trwałe możliwości korzystania z nich zarówno przez obecne jak i przy szłe pokolenia, zachowując jednocześnie trwałość funkcjonowania środowiska przyrodniczego. Ta podstawowa zasada jest w polityce ekologicznej państwa wypełniona szeregiem zasad konkretyzujących, do których należą: 

  • zasada równego dostępu do środowiska przyrodniczego; 
  • zasada regionalizacji polityki ekologicznej państwa; 
  • zasada uspołecznienia realizacji polityki ekologicznej państwa; 
  • zasada "zanieczyszczający płaci"; 
  • zasada przezorności; 
  • zasada prewencji; 
  • zasada likwidacji zanieczyszczeń , uciążliwości i zagrożeń u źródła; 
  • zasada zintegrowanego podejścia do ochrony środowiska; 
  • zasada zapewniania ochrony środowiska na najwyższym poziomie (dostępnym technicznie i ekonomicznie); 
  • zasada subsydiarności i pomocniczości działań na wyższym szczeblu zarządzania wobec działań na szczeblu niższym; 
  • zasada skuteczności ekologicznej i efektywności ekonomicznej przedsięwzięć ochrony środowiska. 
5.   Bezpieczeństwo ekologiczne społeczeństwa i gospodarki wymaga nie tylko wprowadzenia zabezpieczeń przed niekorzystnym oddziaływaniem działalności gospodarczej prowadzonej na terenie Polski i poza jej granicami, ale także zabezpieczenia odpowiednich zasobów dyspozycyjnych wody, zaspokajających potrzeby ilościowe i jakościowe, zachowania rolniczej przestrzeni produkcyjnej o pożądanych parametrach (chemiczne, fizyczne i biologiczne własności gleb, stosunki wodne, różnorodność biologiczna), zwiększenia lesistości kraju, w perspektywie do ok.33%, oraz zwiększenia powierzchni obszarów chronionych, w perspektywie do 30% terytorium kraju. Pod pojęciem bezpieczeństwa ekologicznego człowieka należy bowiem rozumieć nie tylko czyste powietrze, zdrową wodę i bezpieczną dla zdrowia żywność, ale także możliwość rekreacji i trwałe występowanie wszystkich stwierdzanychobecnie, dziko żyjących gatunków. W tym kontekście bezpieczeństwo ekologiczne ogółu obywateli powinno być jednym z istotnych kryteriów branych pod uwagę przy ocenie ewentualnych, politycznych i prawnych działań w zakresie reprywatyzacji lasów i wód należących obecnie do skarbu państwa. Istotne dla zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego ma zachowanie państwowego charakteru własności lasów państwowych, wód płynących i dużych akwenów oraz zasobów geologicznych o znaczeniu strategicznym i parków narodowych. 

6.   Potrzeba oparcia dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego na zasadzie rozwoju zrównoważonego wynika z niekorzystnych skutków (dla środowiska, zdrowia ludzkiego i w coraz większym stopniu także dla działalności gospodarczej) dotychczasowego, intensywnego rozwoju gospodarki przy niekontrolowanym, często nieracjonalnym korzystaniu z zasobów naturalnych, które społeczeństwa wysoko rozwinięte boleśnie odczuły już w pierwszej, a znacznie intensywniej w drugiej połowie XX wieku. Zjawisko to doprowadziło m. in. do wylesienia znacznych obszarów Europy oraz do naruszenia na tych terenach równowagi biologicznej. Efektem tego jest zanik wielu gatunków na znacznych przestrzeniach. Podobne procesy miały miejsce i trwają nadal w wielu krajach rozwijających się, m. in. w niektórych rejonach Azji i Ameryki Południowej. W Polsce nieracjonalne podejście do korzystania z zasobów naturalnych pogłębiło się w wyniku wprowadzenia centralnie sterowanej gospodarki , co spowodowało, że w latach 1950-1988 następowało systematyczne pogarszanie się stanu środowiska w wielu rejonach kraju, przede wszystkim poprzez nadmierne zanieczyszczenie rzek, powietrza i degradację powierzchni ziemi. Polska należała w tym czasie do najbardziej zanieczyszczonych państw Europy, a przyczynami tego stanu były m.in. niskie ceny surowców, nadmierny rozwój przemysłu ciężkiego oraz narastające opóźnienie technologiczne i cywilizacyjne. 

7.   Jednocześnie, pomimo tych niekorzystnych tendencji, obok regionów o znacznym stopniu degradacji środowiska Polska zachowała jednak i nadal posiada znaczne obszary o bogatej różnorodności biologicznej, co pozytywnie wyróżnia ją na tle państw Unii Europejskiej i państw aspirujących do członkostwa w tej organizacji. Mamy w Polsce obiekty przyrodnicze unikalne w skali europejskiej, takie jak Puszcza Białowieska, Bagna Biebrzańskie, Bieszczady, Zachodnie Polesie, środowisko przyrodnicze obszaru Zielonych Płuc Polski. Mamy 22 parki narodowe wypełniające kryteria określone przez Światową Unię Ochrony Przyrody (IUCN), mamy też ponad 28% kraju pokryte lasami, w których występują gatunki roślin i zwierząt, które wyginęły już w krajach rozwiniętej Europy. Nieczęsto spotykana w krajach europejskich różnorodność gatunków i stosunkowo korzystny stan ich populacji występują także w Polsce w siedlisk ach otwartych - na obszarach użytkowanych rolniczo i na nieużytkach, często pozostających w stanie pół-naturalnym. 

8.   "Polityka ekologiczna państwa" przyjęta w 1991 r. na początku okresu transformacji, spełniła już swoje zadanie. Sformułowane w niej cele krótkookresowe i średniookresowe zostały w znacznym stopniu zrealizowane. Od 1991 r. systematycznie rosną nakłady na inwestycje ochrony środowiska w Polsce. Wzrosły one z 0,8 mld USD w 1991 r. (w 1988 roku, ostatnim przed rozpoczęciem procesu transformacji ustrojowej, wynosiły one ok. 0,5 mld USD) do 2,3 mld USD w 1997 r. (1,6% PKB i 8,1% łącznych nakładów inwestycyjnych w gospodarce narodowej). Czynnik ten, a także konsekwencja we wdrażaniu mechanizmów prawnych i ekonomicznych polityki ekologicznej oraz znaczący wzrost świadomości ekologicznej społeczeństwa spowodowały, że nastąpiło istotne zmniejszenie presji na środowisko i określona poprawa stanu środowiska. Między innymi w latach 1988-1997 emisja pyłów do powietrza zmniejszyła się o 57%, związków siarki o 48% a związków azotu o 28%, co spowodowało zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza, szczególnie w regionach uprzemysłowionych. Ilość nieoczyszczonych ścieków odprowadzanych od rzek spadła o prawie 70%, co poprawiło jakość wód w rzekach, szczególnie z punktu widzenia wskaźników fizykochemicznych. Coraz bardziej racjonalne staje się także gospodarowanie odpadami, zwłaszcza odpadami przemysłowymi. Chociaż w pierwszym okresie transformacji do poprawy stanu środowiska przyczyniła się zauważalna recesja gospodarcza, to jednak już od początku 1992 roku poprawa ta ma miejsce przy utrzymującej się wysokiej stopie wzrostu gospodarczego, co oznacza zmniejszające się ilości zanieczyszczeń w przeliczeniu na jednostkę PKB.W tym samym okresie, w latach 1988-1997, ponad 2-krotnie wzrosła powierzchnia obszarów chronionych, w tym 2-krotnie wzrosła powierzchnia parków krajobrazowych, a ponad 1,8-krotnie powierzchnia parków narodowych i rezerwatów przyrody. Poprawa stanu środowiska w Polsce jest faktem, który ma wpływ zarówno na poprawę samopoczucia społecznego, jak i na poprawę wizerunku Polski na forum międzynarodowym. 

9.   Pomimo pozytywnych elementów, o których mowa wyżej, wskaźniki zużywania zasobów naturalnych i stanu środowiska w Polsce, szczególnie odniesione do liczby ludności, dochodu narodowego i powierzchni obszarów zagrożonych, nadal są zauważalnie gorsze niż w wysoko rozwiniętych państwach Europy Zachodniej oraz Ameryki Północnej. Z drugiej strony Polska charakteryzuje się znaczną powierzchnią lasów, niezbyt intensywną gospodarką rolną i leśną, posiada wciąż jeszcze bogate zasoby surowcowe oraz bogatą bioróżnorodność. W tej sytuacji sformułowanie nowej polityki ekologicznej, uwzględniającej te zróżnicowania oraz aktualną sytuację społeczno-gospodarczą, stwarza określone szanse w dwóch płaszczyznach: 

  • szansę na uzyskanie dalszej poprawy stanu środowiska i dobrych wskaźników w zakresie racjonalnego gospodarowania zasobami naturalnymi (niskich wskaźników energochłonności, materiałochłonności i wodochłonności dochodu narodowego), m.in. poprzez przyjęcie i wdrożenie standardów Unii Europejskiej w dziedzinie ochrony środowiska, 
  • szansę na uzyskanie większych korzyści gospodarczych i społecznych niż ma to miejsce w licznych innych państwach rozwiniętych, z tytułu racjonalnego wykorzystania znacznych zasobów bioróżnorodności (m.in. przez rozwój turystyki oraz wzrost dochodów rolnictwa przy lepszym wykorzystaniu posiadanego potencjału biologicznego gleb). 

    •  
10.   Nowa polityka ekologiczna musi także uwzględniać fakt, że mamy obecnie w Polsce do czynienia z nową, inną niż w 1990 r., sytuacją społeczno-ekonomiczną i polityczną. Z okresu recesji gospodarczej przeszliśmy do okresu trwałego wzrostu. Został znacznie zaawansowany proces prywatyzacji gospodarki. Została przeprowadzona głęboka reforma państwa w kierunku rozbudowy samorządności. Staliśmy się członkiem Rady Europy, gwaranta spełniania wysokich wymogów w zakresie praw człowieka oraz członkiem NATO - gwaranta naszej niepodległości. Staliśmy się członkiem elitarnej organizacji gospodarczej - OECD, co potwierdziło zasadność naszych aspiracji do przynależności do grupy państw wysoko rozwiniętych. W 1991 r. został podpisany Układ Europejski ustanawiający stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskim, obecnie prowadzone są negocjacje o członkostwo Polski w Unii Europejskiej, a proces dochodzenia do członkostwa został ukierunkowany rządowym programem pn. "Narodowy program przygotowania do członkostwa w Unii Europejskiej" (NPPC). Polska przystąpiła do szeregu wielostronnych, międzynarodowych konwencji i porozumień w dziedzinie ochrony środowiska (m. in. Konwencji w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości i kilku protokołów do tej konwencji, Konwencji o ochronie warstwy ozonowej i Protokołu Montrealskiego w sprawie substancji zubażających warstwę ozonową, wraz z poprawkami do tego protokołu, Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego, Konwencji bazylejskiej o kontroli transgranicznego przemieszczania i usuwania odpadów niebezpiecznych oraz Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu), rozwija współpracę w tym zakresie z organizacjami międzynarodowymi, zawarła też liczne dwustronne umowy dotyczące tych zagadnień ze swoimi sąsiadami i z innymi krajami. Te fakty o charakterze społeczno-ekonomicznym i politycznym skłaniają ku temu, by inaczej spojrzeć na politykę ekologiczną państwa, by dostosować ją do nowych wymagań wynikających z innych uwarunkowań wewnętrznych i zewnętr znych, niż miało to miejsce w 1990 r. 

11.   Nowa polityka ekologiczna państwa zakłada 3 etapy osiągania jej celów: etap realizacji celów krótkookresowych w trakcie ubiegania się o członkostwo w Unii Europejskiej (2000-2002/2003), etap realizacji celów średniookresowych w pierwszym okresie członkostwa w Unii, zakładającym okresy przejściowe i realizację programów dostosowawczych (2003/2004-2010/2012) oraz etap realizacji celów długookresowych w ramach "Strategii zrównoważonego rozwoju Polski do 2025 r.", przygotowywanej przez Radę Ministrów w oparciu o rezolucję Sejmu RP. z dnia 2 marca 1999 r. 

W Załączniku nr 1 zostały przedstawione w formie tabelarycznej oszacowane koszty osiągnięcia celów krótkookresowych i średniookresowych polityki ekologicznej. Nie oszacowano kosztów dla realizacji celów długookresowych, ze względu na zbyt odległy horyzont czasowy.

II.     CELE NOWEJ POLITYKI EKOLOGICZNEJ
12.   Głównym celem nowej polityki ekologicznej państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego kraju (mieszkańców, infrastruktury społecznej i zasobów przyrodniczych), wytyczenie strategii zrównoważonego rozwoju kraju oraz wdrażanie takiego modelu tego rozwoju, który zapewni skuteczną regulację i reglamentację korzystania ze środowiska, tak aby rodzaj i skala tego korzystania realizowane przez wszystkich użytkowników nie stwarzały zagrożenia dla jakości i trwałości zasobów przyrodniczych. Istotnym elementem służącym realizacji tego celu jest i będzie dostosowywanie się przez Polskę do wymagań Unii Europejskiej w dziedzinie środowiska, związane z procesem integracji. Postęp we wdrażaniu strategii można będzie mierzyć wybranymi wskaźnikami. Do najważniejszych można zaliczyć trzy grupy wskaźników:

a)    wskaźniki społeczno-ekonomiczne:

  • utrzymanie systematycznego wzrostu PKB oraz systematycznego wzrostu poziomu życia obywateli; 
  • poprawę stanu zdrowia obywateli, mierzoną przy pomocy takich mierników jak długość życia, spadek umieralności niemowląt, spadek zachorowalności na obszarach, w których szkodliwe oddziaływania na środowisko i zdrowie występują w szczególnie dużym natężeniu (obszary najsilniej uprzemysłowione i zurbanizowane); 
  • zmniejszenie zużycia energii, surowców i materiałów na jednostkę produkcji oraz zmniejszenie całkowitych przepływów materiałowych w gospodarce; 
  • wzrost dochodów z rolnictwa dzięki wykorzystaniu potencjału biologicznego gleb; 
  • zmniejszenie tempa przyrostu obszarów wyłączanych z rolniczego i leśnego użytkowania dla potrzeb innych sektorów produkcji i usług materialnych (w tym zapewnienie zrównoważonego rozwoju miast i osiedli ludzkich), przede wszystkim poprzez rygorystyczne egzekwowanie obowiązujących w tym zakresie przepisów (ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych, ustawa o ochronie środowiska, ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym, ustawa prawo budowlane) i wydawanych decyzji administracyjnych (informacje o terenie, pozwolenia na budowę), weryfikację miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego z wykorzystaniem ocen oddziaływania na środowisko, konsekwentną realizację ustaleń tych planów oraz tworzenie planów zagospodarowania przestrzennego całych jednostek miejskich, wszędzie tam, gdzie w skład takich jednostek wchodzi więcej niż jedna gmina (uzupełniających obligatoryjne plany miejscowe i wspomagających procesy decyzyjne); 
  • coroczny przyrost netto miejsc pracy w wyniku realizacji przedsięwzięć ochrony środowiska; 
b) wskaźniki presji na środowisko i stanu środowiska:
  • zmniejszenie ładunku zanieczyszczeń odprowadzanych do wód, poprawę jakości wód płynących i stojących, wód podziemnych a szczególnie głównych zbiorników wód podziemnych oraz poprawę jakości wody do picia; 
  • zmniejszenie emisji zanieczyszczeń (zwłaszcza zanieczyszczeń szczególnie szkodliwych dla zdrowia i zanieczyszczeń wywierających najbardziej niekorzystny wpływ na ekosystemy, a więc przede wszystkim metali ciężkich, trwałych zanieczyszczeń organicznych, substancji zakwaszających, pyłów i lotnych związków organicznych), ograniczenie hałasu, wibracji i promieniowania oraz poprawę j akości powietrza; 
  • zmniejszenie ilości wytwarzanych i składowanych odpadów oraz rozszerzenie zakresu ich gospodarczego wykorzystania; 
  • ograniczenie degradacji gleb, zmniejszenie powierzchni zdegradowanych obszarów poprzemysłowych i po byłych bazach wojsk radzieckich, zwiększenie skali przywracania obszarów bezpośrednio lub pośrednio zdegradowanych przez działalność gospodarczą do stanu równowagi ekologicznej, ograniczenie pogarszania się jakości środowiska w jednostkach osadniczych i powstrzymanie procesów degradacji zabytków kultury; 


    • wzrost lesistości kraju, poprawa stanu zdrowotnego lasów, rozszerzenie renaturalizacji obszarów leśnych oraz wzrost zapasu i przyrost masy drzewnej, a także poziomu różnorodności biologicznej ekosystemów leśnych; 

  • zahamowanie zaniku gatunków roślin i zwierząt i pomyślne reintrodukcje gatunków; 
c) wskaźniki aktywności organów władzy państwowej i społeczeństwa
  • aktywność legislacyjną w sferze ochrony środowiska; 
  • intensywność działań w zakresie monitoringu i kontroli; 
  • zakres i efekty działań edukacyjnych; 
  • dostęp społeczeństwa do informacji o stanie środowiska; 
  • zwiększenie udziału społeczeństwa w procesach decyzyjnych. 

    •  
13.   Obszarami zainteresowania nowej polityki ekologicznej będą:

A. Problemy o charakterze strategicznym:

  • oddziaływanie na takie kształtowanie polityk makroekonomicznych (fiskalnej, monetarnej i kredytowej) i makroekonomicznych wskaźników w gospodarce, aby sprzyjały one przybliżaniu się rozwoju kraju do modelu rozwoju zrównoważonego; 

    •
  • dostosowanie polityk sektorowych do zadań zrównoważonego gospodarowania i ochrony zasobów naturalnych (w szczególności zasobów wodnych, wydobywanych surowców mineralnych, powierzchni ziemi i zasobów gleb, powietrza, przestrzeni, produktów rolniczych i leśnych)oraz wdrażanie we wszystkich sektorach gospodarki proekologicznych wzorców produkcji (nowoczesne, zasobooszczędne i małoodpadowe technologie oraz proekologiczne systemy organizacji i zarządzania); 
  • poprawa jakości środowiska we wszystkich elementach (powietrze, wody, gleby, ekosystemy, klimat, krajobraz) i na wszystkich specyficznych obszarach terytorium kraju (miasta i osiedla ludzkie, tereny rolnicze, obszary o dużej różnorodności biologicznej, obszary leśne i bagienne, doliny rzeczne, obszary górskie i podgórskie, strefa przymorska, morze terytorialne, strefy przygraniczne); obok dalszego zmniejszenia emisji zanieczyszczeń i uciążliwości oraz zmniejszenia zużycia przyrodniczych zasobów istotnym elementem i wyznacznikiem tej poprawy będzie wzrost bioróżnorodności, polepszenie warunków funkcjonowania ekosystemów, renaturalizacja, w możliwym i uzasadnionym zakresie, lasów i cieków wodnych, a także poprawa estetyki krajobrazu i estetyki najbliższego otoczenia człowieka w miejscu zamieszkania; 
    ograniczenie presji konsumpcji na środowisko, poprzez kształtowanie proekologicznych wzorców konsumpcji (racjonalizacja skali konsumpcji oraz preferowanie produktów, wyrobów i usług przyjaznych dla środowiska), a także kształtowanie proekologicznego systemu wartości; 
  • zapewnienie dostępu społeczeństwa do informacji o środowisku, do udziału w podejmowaniu decyzji oraz do procedur sądowych w sprawach dotyczących środowiska; 
  • promowanie zrównoważonego rozwoju w kontaktach międzynarodowych, poprzez wypełnianie zobowiązań Polski przyjętych w ramach konwencji ekologicznych oraz wielostronnych i dwustronnych umów i porozumień w tej dziedzinie, koordynację polskiej polityki ekologicznej z programami Unii Europejskiej, współpracę z sąsiadami i innymi krajami w rozwiązywaniu problemów transgranicznych, zwłaszcza w zmniejszaniu wzajemnych przepływów zanieczyszczeń oraz budowie systemów zapobiegania i ostrzegania, a także pomoc krajom sąsiednim i innym państwom Europy Wschodniej i Środkowej w rozwiązywaniu problemów z zakresu ochrony środowiska w formie eksportu myśli technicznej i naukowej; 
    Problemy o charakterze taktycznym (realizacyjnym): 
  • doskonalenie prawnych, administracyjnych i ekonomicznych mechanizmów regulacji korzystania ze środowiska; 
  • doskonalenie struktur zarządzania środowiskiem na wszystkich szczeblach, ze szczególnym uwzględnieniem podziału kompetencji w nowej strukturze administracji państwowej i samorządowej; 
  • negocjacje z Unią Europejską na temat okresów przejściowych, koniecznych do spełnienia przez Polskę niektórych unijnych wymagań w dziedzinie środowiska, a także na temat rodzaju i skali pomocy, której Unia mogłaby nam udzielić w tym zakresie, zwłaszcza pomocy finansowej. 

    •  
14.   Dla skutecznego realizowania strategii zrównoważonego rozwoju kraju konieczne jest nie tylko ustalenie głównego celu tej polityki i mierników jego kontroli (p. 12), a także głównych kierunków działań zmierzających do jego urzeczywistnienia (p. 13), lecz również sformułowanie szczegółowych celów polityki ekologicznej państwa w trzech horyzontach czasowych: 
  • celów krótkookresowych (orientacyjnie do 2002 - 2003 r.), koncentrujących się przede wszystkim wokół przygotowań do członkostwa Polski w Unii Europejskiej; 
  • celów średniookresowych (orientacyjnie do 2010-2012 r.), związanych z realizacją zobowiązań wynikających z wynegocjowanych ze stroną wspólnotową warunków członkostwa w Unii Europejskiej, w tym wypełnieniem zadań określonych dla okresów przejściowych, oraz wdrazaniem i przestrzeganiem nowych postanowień ekologicznego acquis po uzyskaniu członkostwa. 
  • celów długookresowych (orientacyjnie do 2020-2025 r.), powiązanych z długofalowymi zamierzeniami w sferze gospodarczej i stanowiących podstawę do ugruntowanej realizacji zrównoważonego rozwoju kraju. 
15.   Do celów krótkookresowych należy zaliczyć: 
  • zmniejszenie negatywnego oddziaływania na zdrowie i środowisko tzw. "gorących punktów" ("hot spots"), do których należy zaliczyć m.in. część obszarów najsilniej uprzemysłowionych i zurbanizowanych, w tym duże źródła punktowego zanieczyszczenia wód powierzchniowych objęte Programem Bałtyckim, zakłady przemysłowe znajdujące się na "Liście 80", tereny po byłych bazach wojsk radzieckich oraz stare składowiska pestycydów i innych substancji niebezpiecznych; zmniejszenie liczby "gorących punktów"; 
  • pełną realizację Układu Europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między Rzeczpospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi oraz celów priorytetowych "Narodowego programu przygotowania do członkostwa w Unii Europejskiej", przewidzianych dla tego horyzontu czasowego, niezbędną w ramach procesu dostosowawczego harmonizację przepisów prawnych z regulacjami obowiązującymi w Unii oraz reformę mechanizmów zarządzania ochroną środowiska, dostosowującą je do wymogów związanych ze wstąpieniem do Unii. 
  • stworzenie warunków prawnych i organizacyjnych do realizacji przez Polskę międzynarodowych konwencji ekologicznych, 
  • pełne wdrożenie reformy zarządzania państwem we wszystkich ogniwach związanych z ochroną środowiska, szczególnie na szczeblu powiatowym i wojewódzkim oraz w odpowiednich ogniwach administracji niezespolonej; 
  • usprawnienie systemu przeciwdziałania powstawaniu nadzwyczajnych zagrożeń środowiska oraz rozbudowę systemu ratownictwa ekologicznego i likwidacji skutków takich zagrożeń; 
  • zapoczątkowanie szerokiego wprowadzania do realizacji polityki ekologicznej państwa nowoczesnych, skutecznych mechanizmów, metod i procedur prawnych, ekonomicznych, finansowych, planistycznych i w sferze zarządzania, których pełne wdrożenie powinno nastąpić w perspektywie średniookresowej (zostały one nieco bliżej opisane w rozdziale III, poświęconym narzędziom polityki ekologicznej); 
16.   Cele średniookresowe będą wiązane z istotną poprawą stanu środowiska oraz z praktycznym wdrożeniem przepisów i standardów ekologicznych funkcjonujących w Unii Europejskiej, przepisów konwencji międzynarodowych, regionalnych i globalnych, ustaleń umów dwustronnych z państwami sąsiadującymi, a także z dalszym wzmocnieniem instytucjonalnym umożliwiającym skuteczną realizację perspektywicznej strategii zrównoważonego rozwoju kraju. W szczególności do 2010-2012 r. należy: 
  • ograniczyć o około 70% (w stosunku do roku 1988) emisję pyłów, o 66% (w stosunku do roku 1980) emisję dwutlenku siarki oraz o około 30% (w stosunku do roku 1987) emisję tlenków azotu - zakładana skala redukcji wynika przede wszystkim z potrzeby wywiązania się przez Polskę z realizacji umów międzynarodowych w tym zakresie; w istotnym stopniu ograniczyć emisję toksycznych substancji z grupy metali ciężkich (takich jak rtęć, ołów i kadm) i z grupy trwałych zanieczyszczeń organicznych (takich jak benzo(a)piren i dioksyny); całkowicie wyeliminować z użycia, do 2005 roku, etylizowaną benzynę; prowadzić proces eliminowania z użycia wyrobów i urządzeń zawierających rtęć, ołów, kadm i PCB, a także freonów, halonów i innych substancji niszczących warstwę ozonową; 
  • zrealizować zobowiązania protokołu z Kioto, nie dopuszczając do przekroczenia 94% poziomu emisji gazów cieplarnianych z 1988r. w latach 2008-2012; dwukrotnie zmniejszyć energochłonność dochodu narodowego (w stosunku do stanu z 1990 r.) oraz szeroko wprowadzić najlepsze dostępne techniki z zakresu efektywności energetycznej; 
  • całkowicie zlikwidować zrzut ścieków nieoczyszczanych; o 50% w stosunku do stanu z 1990 r. zmniejszyć ładunek zanieczyszczeń odprowadzanych do wód powierzchniowych z przemysłu i o 30% z gospodarki komunalnej (na terenie miast i osiedli wiejskich) w celu spełnienia przez te wody standardów jakościowych obowiązujących w Unii Europejskiej; 
  • zapewnić zaspokajające potrzeby zaopatrzenie mieszkańców kraju w odpowiedniej jakości wodę do picia w tym poprzez ochronę wód podziemnych a szczególnie głównych zbiorników wód podziemnych; 
  • zmniejszyć materiałochłonność, wodochłonność i odpadowość produkcji przemysłowej o 50% w stosunku do stanu z 1990 r. oraz dwukrotnie zwiększyć udział odzyskiwanych i ponownie wykorzystywanych odpadów przemysłowych w stosunku do odpadów wytwarzanych; w takim samym stopniu zwiększyć zakres wykorzystania odpadów komunalnych, poprzedzonego ich segregacją i przeróbką ; 
  • zmniejszyć uciążliwość transportu dla środowiska, przede wszystkim w dużych miastach oraz wzdłuż najbardziej obciążonych szlaków transportowych, poprawiając jakość środków transportu i infrastruktury transportowej, usprawniając organizację przestrzenną systemu transportowego, zmieniając proporcje w wykorzystaniu różnych środków transportu w kierunku wzrostu znaczenia środków mniej uciążliwych dla środowiska, ograniczając, na ile t o tylko możliwe, skalę przewozów oraz unowocześniając organizację ruchu; 
  • zmniejszyć lub przynajmniej ograniczyć narażenie ludności na negatywne oddziaływanie hałasu, przede wszystkim transportowego, zarówno w sensie występujących w środowisku natężeń hałasu jak i w sensie wielkości populacji narażonej na uciążliwy hałas, zwłaszcza hałas przekraczający dopuszczalne normy; obok wymienionych wcześniej działań dotyczących funkcjonowania systemu transportowego wymagać to będzie również realizacji szeregu przedsięwzięć organizacyjnych i inwestycyjnych w zakresie planowania przestrzennego, planowania urbanistycznego, urządzania terenów, a także stosowania antyhałasowych urządzeń, materiałów i technologii; 
  • zwiększyć zakres rekultywacji terenów poprzemysłowych; 
  • zwiększyć lesistość do 30% terytorium kraju, rozszerzyć zakres przebudowy drzewostanów i zakres renaturalizacji obszarów leśnych oraz ulepszać proekologiczne zasady i sposoby prowadzenia gospodarki leśnej (poprawa stanu zdrowotnego lasów i ich ochrona przed niekorzystnym oddziaływaniem czynników biotycznych i abiotycznych), sukcesywnie zwiększając zasięg ich pełnego stosowania; 
  • zwiększyć efektywność wdrażania programów rolno-środowiskowych na obszarach wiejskich, w szczególności programów promocji rolnictwa ekologicznego oraz programów ochrony krajobrazu i różnorodności biologicznej na terenach użytkowanych rolniczo; 
  • wprowadzić mechanizmy kontroli wprowadzania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie, 
  • kontynuować zwiększanie powierzchni obszarów chronionych (rezerwatów, parków narodowych i parków krajobrazowych) do poziomu 30% terytorium kraju, oraz zintensyfikować realizację programu "Natura 2000"; 
  • kontynuować wdrażanie nowoczesnych mechanizmów, metod i procedur realizacji polityki ekologicznej, rozpoczęte w ramach celów krótkookresowych. 
17.   Cele długookresowe należy wiązać z perspektywiczną wizją zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, której podstawowe elementy to: 
  • doprowadzenie do ugruntowania konstytucyjnej zasady zrównoważonego rozwoju jako trwałej podstawy dla polityki gospodarczej i społecznej państwa, organów samorządowych oraz instytucji społecznych i obywateli, zarówno poprzez odpowiednie działania polityczne, prawno-administracyjne i organizacyjne jak i poprzez szeroką i aktywną edukację ekologiczną, sprzyjającą kształtowaniu proekologicznych postaw i zachowań; 
  • pełna integracja polityki ekologicznej z polityką w poszczególnych sektorach gospodarczych, polityką przestrzenną i regionalną oraz polityką konsumencką, poprzez odpowiednią modyfikację istniejących programów sektorowych lub też opracowanie nowych, w pełni dostosowanych do przygotowywanej strategii zrównoważonego rozwoju kraju; 
  • dokonanie gruntownej przebudowy modelu produkcji i konsumpcji w kierunku poprawy efektywności energetycznej i surowcowej oraz minimalizacji negatywnego oddziaływania na zdrowie i środowisko wszelkich form działalności gospodarczej i rozwoju cywilizacyjnego; 
  • wypracowanie mechanizmów reagowania na nowe wyzwania w dziedzinie ochrony środowiska, pojawiające się w wyniku stosowania nowych technik i technologii (np. związanych z szerokim stosowaniem zmodyfikowanych genetycznie organizmów, nowymi rozwiązaniami w systemach łączności itp.); 
  • rezygnacja, w oparciu o zasadę przezorności, z niektórych osiągnięć nauki i techniki, które mogłyby wywołać negatywne oddziaływania na środowisko (np. z niektórych biotechnologii); 
  • maksymalnie możliwa odbudowa zniszczeń zaistniałych w środowisku przyrodniczym i stworzenie systemu zabezpieczającego przed ich ponownym powstawaniem (np. na skutek niedomagań mechanizmów rynkowych); 
  • utrzymanie i ochrona istniejących ekosystemów (w tym naturalnych siedlisk zwierząt i roślin) o cennych wartościach przyrodniczych i kulturowych; 
  • zachowanie odpowiednich obszarów, zwłaszcza obszarów o wysokich walorach turystyczno-rekreacyjnych, jako bazy dla efektywnego wypoczynku ludności; 
  • renaturalizacja obszarów cennych przyrodniczo, 
  • efektywny wzrost wartości produkcji w rolnictwie i leśnictwie poprzez lepsze wykorzystanie biologicznego potencjału rolniczej i leśnej przestrzeni produkcyjnej oraz poprzez podnoszenie technologicznej i ekologiczno-zdrowotnej jakości produktów, przy jednoczesnym przeciwdziałaniu nadmiernej intensywności procesów produkcyjnych oraz intensywności stosowanych metod uprawy i hodowli, która mogłaby zagrażać zachowaniu bioróżnorodności
18.   W ramach celów długookresowych kontynuowanych będzie także szereg konkretnych celów ekologicznych z pakietu średniookresowego, o których mowa w p.16, o ile ich pełna realizacja nie będzie możliwa do 2010 r. (szczegółowa lista takich celów będzie sformułowana w pełnej wersji "Nowej polityki ekologicznej państwa", po dokonaniu uzgodnień celów średniookresowych). 
 

19.   Skonkretyzowane w "Nowej polityce ekologicznej państwa" cele krótkookresowe, średniookresowe i długookresowe powinny być ukierunkowane także na rozwiązanie szeregu dylematów przyszłej polityki ekologicznej, m. in. następujących: 

  • jak wykorzystać proces integracji z Unią Europejską do skuteczniejszego wdrażania zasad zrównoważonego rozwoju; 
  • jak kształtować zrównoważony model konsumpcji w warunkach gry wolnorynkowej i społecznie akceptowanego dążenia do gromadzenia dóbr materialnych i nadkonsumpcyjnego stylu życia; 
  • jak kształtować zrównoważony model transportu w sytuacji gwałtownego rozwoju masowej motoryzacji w Polsce przy gwałtownym spadku udziału kolei i transportu publicznego w przewozach towarów i pasażerów; 
  • co zrobić z zalewem jednorazowych produktów i opakowań, gdy opakowania wielokrotnego użytku i surowce wtórne powoli są wypierane z użytkowania; 
  • jak kształtować zrównoważony model rolnictwa i rozwoju terenów wiejskich przy wysokiej presji na intensyfikacje produkcji rolnej i potrzebę awansu cywilizacyjnego wsi; 
  • jak zahamować gwałtowną urbanizacje i uprzemysłowienie terenów podmiejskich ("rozlewanie" się miast) w warunkach gry wolnorynkowej, co przyczynia się do degradacji przestrzeni przyrodniczej i kulturowej; 
  • jak wkomponować w model zrównoważonego rozwoju wielkie państwowe zakłady przemysłowe (kopalnie, huty, elektrownie, zakłady petrochemiczne, itp.), które nadal stanowią poważne zagrożenie dla środowiska i często ze względów politycznych nie jest do nich stosowana zas ada "zanieczyszczający płaci"; 
  • jak kształtować politykę zagraniczną Polski w stosunku do biednych krajów "Południa" i państw postradzieckich, w sytuacji, gdy formalnie należąc do bogatej "Północy" nie jesteśmy i nie będziemy w najbliższym czasie krajembogatym. 
III. METODY I NARZĘDZIA REALIZACJI POLITYKI  EKOLOGICZNEJ PAŃSTWA
20.   Wśród metod realizacji polityki ekologicznej państwa priorytet będzie miało stosowanie tzw. dobrych praktyk gospodarowania, które pozwalają kojarzyć efekty gospodarcze z efektami ekologicznymi, a w szczególności: 
  • w przemyśle i energetyce - wdrażanie metod czystszej produkcji, poprawa efektywności energetycznej, a także stosowanie alternatywnych surowców oraz alternatywnych i odnawialnych źródeł energii; zmniejszenie wodochłonności produkcji i rezygnacja z użytkowania wód podziemnych do celów przemysłowych; stymulowanie rozwoju polskiego przemysłu ochrony środowiska, doskonalenie procesu planowania w powiązaniu z ocenami oddziaływania na środowisko, poprawa zarządzania oraz kontroli procesów produkcyjnych (systemy licencjonowania, szacowanie kosztów ochrony środowiska, stosowanie najlepszej dostępnej technologii, realizacja polityki cen rynkowych w odniesieniu do użytkowania do użytkowania zasobów naturalnych), wzrost produkcji wyrobów spełniających standardy ekologiczne (ekoznakowanie), wspieranie działań pro-ekologicznych małych i średnich przedsiębiorstw. 
  • w transporcie - poprawa jakości paliw płynnych (wprowadzanie benzyn bezołowiowych o zmniejszonej zawartości siarki) oraz poprawa stanu technicznego pojazdów, wprowadzanie pojazdów bezsilnikowych (np. rowerów w indywidualnym transporcie osobowym), z jednoczesną poprawą ich parametrów użytkowych i ekonomicznych; racjonalizacja przewozów, dzięki której, poprzez zmiany systemu transportowego (np. rozwój kolejowego przewozu kontenerów, wprowadzanie tranzytu kolejowego ograniczającego tranzytowy transport samochodowy oraz rozwój publicznego transportu w miastach) można uzyskać zarówno zmniejszenie kosztów przewozu jak i zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza; budowa obwodnic wokół miast; wprowadzenie proekologicznego systemu taryf; 
  • w rolnictwie - upowszechnianie stosowania Kodeksu Dobrych Praktyk Rolniczych, zapewniających lepsze wykorzystanie potencjału biologicznego gleb przy jednoczesnym zmniejszeniu negatywnego oddziaływania na środowisko nawozów i środków ochrony roślin; stworzenie systemu atestowania żywności; wspieranie takich form i sposobów zagospodarowania rolniczej przestrzeni produkcyjnej, które sprzyjają zachowaniu i wzrostowi bioróżnorodności (w tym wprowadzanie na szerszą niż dotąd skalę stosującego naturalne metody produkcji rolnictwa ekologicznego, zwłaszcza na objętych ochroną obszarach o szczególnych walorach przyrodniczych oraz w bezpośrednim sąsiedztwie tych obszarów); rekultywacja gruntów oraz wspieranie programów wykorzystania gleb silnie zanieczyszczonych substancjami toksycznymi do produkcji roślin przeznaczonych na cele nie żywnościowe; 
  • w leśnictwie - wzrost lesistości kraju i rozszerzenie renaturalizacji obszarów leśnych, dzięki którym uzyskuje się nie tylko wzrost zapasu i przyrost masy drzewnej (efekt ekonomiczny), ale także większe pochłanianie dwutlenku węgla i wiązanie substancji zakwaszających i eutrofizujących (efekt ekologiczny), chroniąc równocześnie gatunki najbardziej zagrożone, charakterystyczne dla zaawansowanych stadiów sukcesji; renaturalizacja znajdujących się na terenach leśnych obszarów wodno-błotnych i obiektów cennych przyrodniczo oraz poprawę stanu zdrowotnego lasów i ich ochronę przed pożarami; 
  • w gospodarce komunalnej i budownictwie - unowocześnienie systemów grzewczych, zmniejszenie strat w sieciach wodociągowych, oszczędzanie wody, ocieplanie budynków, segregację śmieci i odzysk surowców, wykorzystanie ciepła odpadowego i stosowanie szeregu innych nowoczesnych rozwiązań w infrastrukturze technicznej miast i osiedli , które nie tylko zmniejszy presję tej infrastruktury na środowisko, ale także ograniczy koszty jej eksploatacji; ochrona krajobrazu przy planowaniu osiedli miejskich, podmiejskich i wiejskich oraz rozmieszczaniu obiektów produkcyjnych w strefach urbanizujących się; 
  • w ochronie zdrowia - rozwój badań profilaktycznych oraz przedsięwzięć terapeutycznych ukierunkowanych na wykrywanie i leczenie chorób uwarunkowanych niekorzystnym oddziaływaniem czynników środowiskowych oraz wprowadzanie nowoczesnych systemów zagospodarowania niebezpiecznych odpadów medycznych (segregacja, unieszkodliwianie, monitoring i kontrola); 
  • w handlu - ulepszanie systemu informacji o proekologicznych walorach produktów i wyrobów poprzez rozwój systemu ekoetykietowania oraz poprzez wprowadzanie, bądź upowszechnianie i uczytelnianie, dołączanych do przedmiotów sprzedaży informacji o uciążliwości dla środowiska ich produkcji i eksploatacji (zużycie energii, wody itp.); 
  • w turystyce - ograniczenie niekorzystnego oddziaływania na stan środowiska działalności turystycznej poprzez doskonalenie zarządzania turystyką masową, regularną wymianę informacji dla wzmagania świadomości ekologicznej turystów i in.; 
  • w wojsku - wprowadzenie rozwiązań organizacyjnych (odpowiednie służby przy jednostkach wojskowych i przy poligonach) oraz technicznych (urządzenia ochronne, sprzęt ratowniczy i aparatura kontrolno-pomiarowa), zapewniających skuteczny nadzór i przeciwdziałanie zagrożeniom związanym z wykorzystywanymi przez wojsko niebezpiecznymi materiałami i substancjami, a także pozostałościami i opakowaniami po tych materiałach i substancjach (chemikalia, materiały wybuchowe, substancje ropopochodne i inne). 
21.   Realizacji polityki ekologicznej państwa będą służyć stosowne programy i harmonogramy wykonawcze, których wdrażanie będzie stymulowane już istniejącymi i wprowadzanymi narzędziami polityki ekologicznej oraz procedurami kontroli z wykorzystaniem uzgodnionych mierników. Programy i harmonogramy realizacji polityki ekologicznej państwa powinny być zintegrowane ze strategiami, politykami i programami dotyczącymi poszczególnych sektorów gospodarki narodowej, a także z polityką zagospodarowania przestrzennego. Wydzielone (interdyscyplinarne) programy ogólnokrajowe w dziedzinie ochrony środowiska należałoby sporządzać jedynie dla potrzeb realizacji zobowiązań międzynarodowych. W pierwszym okresie realizacji polityki ekologicznej państwa takie programy powinny dotyczyć:
  • krajowej strategii ograniczenia emisji metali ciężkich i trwałych zanieczyszczeń organicznych (w tym wycofania etyliny z użytkowania); 
  • krajowej strategii ograniczania emisji gazów cieplarnianych i zwiększania efektywności energetycznej; 
  • krajowej strategii ochrony różnorodności biologicznej i krajobrazowej; 
  • krajowej strategii bezpieczeństwa biologicznego (w zakresie biotechnologii i kontroli użytkowania organizmów zmodyfikowanych genetycznie); 
  • krajowej strategii ochrony i zrównoważonego użytkowania gleb; 
  • narodowego programu edukacji ekologicznej, rozszerzenia dostępu do informacji i udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji dotyczących środowiska; 
  • strategii poprawy jakości wody w rzekach oraz zapewnienia ochrony przed powodzią; 
  • strategii ochrony przed zanieczyszczeniem wód podziemnych a szczególnie głównych zbiorników wód podziemnych.
Do wymienionych strategii i programów stanowiących bezpośrednie rozwinięcie polityki ekologicznej państwa (a także oczywiście do samej tej polityki) powinny nawiązywać plany działań na rzecz realizacji celów ekologicznych i wdrażania rozwoju zrównoważonego przyjmowane w ramach polityki energetycznej, przemysłowej, transportowej, rolnej itd. oraz polityki przestrzennej i polityki regionalnej. Najlepiej, gdyby stanowiły one odpowiedni rozdział w programach branżowych (np. transport i ochrona środowiska, zdrowie i ochrona środowiska, energetyka i ochrona środowiska, budownictwo i ochrona środowiska, itd.) oraz programach rozwoju regionalnego, w celu zapewnienia spójności polityki państwa i polityki struktur samorządowych. Do sektorowych programów wykonawczych, które będą służyć realizacji polityki ekologicznej państwa, należy też zaliczyć wyspecjalizowane polityki, strategie i programy odnoszące się do wyodrębnionych dziedzin samej ochrony środowiska i gospodarowania zasobami naturalnymi, przede wszystkim do gospodarki wodnej i leśnej oraz do prac geologicznych i racjonalnej eksploatacji zasobów kopalin. 

Ponadto, wymienione wyżej programy i harmonogramy wyznaczać będą przedsięwzięcia służące realizacji celów "Narodowego Programu Przygotowania do Członkostwa w Unii Europejskiej" oraz wypełnieniu wynegocjowanych warunków członkostwa Polski w Unii Europejskiej. 
 

22.   Ujmowane w programach realizacyjnych polityki ekologicznej zadania powinny być hierarchizowane z wykorzystaniem następujących kryteriów: 

A.Kryteria pierwszej grupy (dla ustalenia priorytetów w realizacji zadań i podziału dostępnych środków publicznych);

  • likwidacja bezpośrednich zagrożeń dla życia i zdrowia ludzi (w tym likwidacja "gorących punktów"); 
  • przeciwdziałanie degradacji środowiska w obrębie terytorium kraju; 
  • przeciwdziałanie zagrożeniom globalnym (zmiany klimatyczne, warstwa ozonowa).
B. Kryteria drugiej grupy (dla wyboru przedsięwzięć inwestycyjnych w ochronie środowiska):
  • efektywność ekologiczno-ekonomiczna (minimalizacja nakładów na jednostkę efektu); 
  • częściowe lub pełne samofinansowanie (uzyskanie korzyści ekonomicznych poza ekologicznymi); 
  • demonstracyjny charakter przedsięwzięć (możliwość powielania rozwiązań).
Powyższe kryteria w obrębie każdej grupy usytuowane są w porządku hierarchicznym.
 

23.   Już w pierwszym okresie realizacji nowej polityki ekologicznej państwa (1999 - 2002/2003) powinny zostać wdrożone możliwie stabilne i dostosowane do przyjętych celów narzędzia tej polityki. W przyszłości mogłyby one być ewentualnie modyfikowane, przede wszystkim w nawiązaniu do nowych, pojawiających się problemów w sferze ochrony środowiska oraz w nawiązaniu do dokonującego się w tej dziedzinie postępu naukowo-technicznego.W uzasadnionych przypadkach wdrażanie tych narzędzi powinno zostać zakończone nie później niż w perspektywie średniookresowej (do roku 2010 - 2012, patrz p. 15 i p. 16). Do głównych spośród tych narzędzi należy zaliczyć: 

  • narzędzia prawne i administracyjne; w tej sferze do pilnych zadań należą: (1) niezbędna harmonizacja polskiego prawa ochrony środowiska z prawem Unii Europejskiej, zaleceniami OECD oraz przepisami konwencji międzynarodowych, (2) dostosowanie przepisów prawa do nowej struktury administracyjnej państwa, z przejrzystym podziałem kompetencji w zakresie zarządzania środowiskiem między szczeblem centralnym, wojewódzkim, powiatowym i gminnym, (3) wprowadzenie zasady wypracowywania regulacji prawnych przy aktywnym udziale wszystkich zainteresowanych grup społecznych (przedsiębiorców, organizacji społecznych, samorządów), (4) wprowadzenie zasady dokonywania okresowej oceny skuteczności regulacji prawnych w ochronie środowiska, jako podstawy do ich ewentualnej nowelizacji, poprzez poddawanie ich "ocenie" ekologicznej i ekonomicznej efektywności, np. w oparciu o mechanizm strategicznych ocen oddziaływania na środowisko, (5) wprowadzenie precyzyjnych zasad odpowiedzialności za zawinione szkody ekologiczne, w tym szkody powstałe w wyniku zdarzeń nadzwyczajnych (z uwzględnieniem kosztów akcji ratowniczych i kosztów usuwania skutków nadzwyczajnych zagrożeń środowiska), (6) jednoznaczne uregulowanie problemu "historycznych" zanieczyszczeń środowiska i zasad usuwania "starych szkód ekologicznych", zwłaszcza określenie, w kontekście procesów prywatyzacyjnych i pozyskiwania inwestorów strategicznych dla polskich przedsiębiorstw, na kim spoczywa obowiązek podejmowania i finansowania niezbędnych działań w zakresie likwidacji tych szkód, z uwzględnieniem zasady nie działania prawa wstecz, (7) rozwiązanie problemu zgodności z Konstytucją dotychczasowego stanu prawnego w zakresie ustalania stawek opłat ekologicznych (rozporządzeniem czy ustawą) oraz wymierzania kar (prawo do procedury sądowej w tym względzie), (8) stworzenie podstaw prawnych dla wdrożenia nowych mechanizmów zintegrowanego zarządzania środowiskiem, takich jak oceny strategiczne, porozumienia dobrowolne, rynki zbywalnych uprawnień, rejestry zanieczyszczeń i rejestry substancji oraz obiektów niebezpiecznych oparte na samoraportowaniu, (9) rozwiązanie problemu rekompensat za ograniczenia prawa własności związane z obejmowaniem obszarów i obiektów cennych przyrodniczo różnymi formami ochrony (ochrona przyrody, nadawanie statusu lasów ochronnych itp.), (10) pilne wydanie brakujących przepisów wykonawczych do obowiązujących ustaw; 
  • instrumenty ekonomiczne; w tej sferze do pilnych zadań należą: (1) wprowadzenie opłat produktowych (podatków ekologicznych) i depozytów, przy jednoczesnym zwolnieniu podmiotów gospodarczych obciążanych opłatami produktowymi z wnoszenia związanych z danym "produktem" opłat emisyjnych (2) doskonalenie funkcji kar ekologicznych jako instrumentu wyłącznie represyjnego, stosowanego incydentalnie, w przypadku zawinionych przez dany podmiot szkód ekologicznych, niedotrzymania ustalonych poziomów emisji zanieczyszczeń, warunków realizacji obiektów ochronnych itp, (3) wprowadzenie dobrowolnych, a w uzasadnionych przypadkach, przy szczególnie dużym stopniu występującego ryzyka środowiskowego, także obowiązkowych ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej od szkód ekologicznych, (4) wprowadzenie możliwości zbywania uprawnień do emisji zanieczyszczeń, (5) wprowadzenie metod stopniowego włączania kosztów zewnętrznych, związanych z pogarszaniem się warunków korzystania ze środowiska przez innych użytkowników niż bezpośredni sprawcy jego zanieczyszczenia i degradacji, do cen energii i surowców, produktów, usług komunalnych, transportowych i innych, (6) włączanie wartości i ceny odnawialnych i nieodnawialnych zasobów przyrodniczych do rachunku ekonomicznego wielkich inwestycji; 
  • mechanizmy finansowania; w tej sferze do pilnych zadań należą: (1) doskonalenie systemu wydatkowania środków pochodzących z opłat i kar ekologicznych, w tym pod kątem jego funkcjonowania w warunkach uczestnictwa Polski w jednolitym rynku europejskim, (2) ustalenie przejrzystych zasad subwencjonowania ochrony środowiska, zarówno w formie bezpośrednich dotacji jak i w formie pośredniej (ulgi podatkowe i celne, kredyty preferencyjne), (3) zmiany organizacyjne zapewniające efektywne wykorzystanie środków z pre-akcesyjnych, strukturalnych i ekologicznych funduszy Unii Europejskiej (w okresie przedakcesyjnym i po wejściu do Unii), zgodnie z celami Narodowej Strategii Ochrony Środowiska, jako wkładu do Narodowego Planu Rozwoju. 
  • system monitoringu i kontroli; w tej sferze do pilnych zadań należą: (1) stałe monitorowanie i informowanie społeczeństwa o stanie środowiska przez wyspecjalizowaną instytucję na szczeblu centralnym, posiadającą kompetencje koordynacyjne w odniesieniu do wszystkich organów i instytucji zajmujących się gromadzeniem, przetwarzaniem i udostępnianiem informacji o środowisku, (2) stworzenie ram prawnych dla funkcjonowania systemu kontroli społecznej, (3) doskonalenie systemu sprawozdawczości państwowej, z uwzględnieniem potrzeby integracji polityki ekologicznej z politykami sektorowymi, potrzeb wynikających z nowej struktury administracyjnej kraju oraz potrzeb wynikających z wymogów OECD, Unii Europejskiej oraz konwencji międzynarodowych; wszystkie te zadania powinny być realizowane z wykorzystaniem nowoczesnych metod pomiarowych, analitycznych i teleinformatycznych, spełniających wymagania międzynarodowe; 
  • system zintegrowanego zarządzania środowiskiem; konieczne jest wzmocnienie instytucji odpowiedzialnych za planowanie, organizowanie i wymuszanie poprawy stanu środowiska, a także wprowadzenie takich, stosunkowo nowych w warunkach polskich instrumentów zarządzania, jak strategiczne oceny oddziaływania na środowisko planów i programów gospodarczych, porozumienia dobrowolne (stosowane, dla uzyskania ściśle określonych celów, zamiast regulacji prawnych lub administracyjnych), zintegrowane pozwolenia ekologiczne i zintegrowane systemy zarządzania środowiskiem w przedsiębiorstwach, dobrowolne, a w branżach o podwyższonym ryzyku ekologicznym także obowiązkowe, przeglądy ekologiczne (które w pewnym zakresie już funkcjonują, przede wszystkim w odniesieniu do przedsiębiorstw poddawanych procesowi prywatyzacji), rejestry zanieczyszczeń, niebezpiecznych obiektów i niebezpiecznych produktów oparte na systemie notyfikacji, rynki zbywalnych uprawnień do emisji zanieczyszczeń i niektóre inne; podobnie jak w przypadku systemu monitoringu i kontroli działania te muszą uwzględniać wykorzystanie nowoczesnych technologii zbierania i wymiany informacji, opartych na najnowszych osiągnięciach w dziedzinie informatyki i telekomunikacji; 
  • system planowania przestrzennego, wytyczający kierunki zagospodarowania przestrzennego kraju i jego poszczególnych obszarów z uwzględnieniem zasady regionalizacji oraz z wykorzystaniem wyników strategicznych ocen oddziaływania na środowisko planów, programów i strategii rozwojowych, który to system może stanowić niezastąpioną, międzysektorową płaszczyznę regulującą kierunki, sposoby i intensywność zagospodarowania terenu w zależności od przyznanych danemu obszarowi funkcji (podstawowych i uzupełniających); należy wdrożyć jednolite procedury i wymogi uwzględniania spraw ochrony środowiska w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego; 
  • procedury społecznej partycypacji; zachodzi potrzeba dostosowania przepisów prawnych i praktyki administracyjnej co najmniej do wymogów "Konwencji w sprawie dostępu do informacji, udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji i dostępu do procedur sądowych w sprawach dotyczących środowiska", potrzebny jest także szeroki zakres działań edukacyjnych w odniesieniu do kadr administracji państwowej, samorządowej i gospodarczej oraz wszystkich obywateli , realizowanych w systemie szkolnictwa wyższego, średniego i podstawowego (MEN) oraz w systemie oświaty pozaszkolnej (doskonalenia zawodowego), dalszy rozwój edukacji nieformalnej prowadzonej przez pozarządowe organizacje społeczne (ekologiczne, konsumenckie i in. ), a także prowadzenie akcji informacyjno-promocyjnych wykorzystujących środki publicznego przekazu; 


    • narzędzia polityki technicznej i naukowej, które powinny być związane z prawnymi i pozaprawnymi mechanizmami wprowadzania "najlepszych dostępnych technik" (BAT) oraz standardów technologicznych, emisyjnych i produktowych we wszystkich dziedzinach działalności gospodarczej, szczególnie w dziedzinach związanych bezpośrednio z ochroną środowiska bądź z istotnymi zagrożeniami dla środowiska, z uwzględnieniem ich dostępności w warunkach krajowych oraz aspektów ekonomicznych procesu ich wdrażania, a także z rozwojem inżynierii ekologicznej, jako naukowo-technicznej podstawy realizacji polityki ekologicznej państwa; 

  • konwencje, umowy i porozumienia międzynarodowe, zarówno te, do których Polska już przystąpiła i które realizuje, jak i te, do których zamierza przystąpić lub które w przyszłości powstaną, a także intensyfikacja innych form międzynarodowej współpracy w dziedzinie ochrony środowiska.
24.   Cele polityki ekologicznej powinny być w miarę możliwości kwantyfikowane, tak by istniała praktyczna możliwość kontroli stopnia ich osiągania i tym samym obiektywnej oceny skuteczności tej polityki. System statystyki państwowej oraz pozostałe mechanizmy kontroli powinny być tak zmodyfikowane, by można było co pewien czas (corocznie, co 3 lata, w 2010 r. itd, w zależności od potrzeb) dokonywać niezbędnych ocen, z wykorzystaniem mierników realizacji polityki ekologicznej państwa. Do bardzo ważnych należałoby zaliczyć następujące grupy mierników: 
  • stopień zmniejszenia różnicy (w ) między faktycznym zanieczyszczeniem środowiska (np. depozycją lub koncentracją poszczególnych zanieczyszczeń w powietrzu, wodzie, glebie), a naukowo uzasadnionym zanieczyszczeniem dopuszczalnym (ładunkiem krytycznym); 
  • ilość zużywanej energii, materiałów, wody oraz ilość wytwarzanych odpadów i emitowanych zanieczyszczeń w przeliczeniu na jednostkę dochodu narodowego lub wielkość produkcji (wyrażoną w jednostkach fizycznych lub wartością sprzedaną); 
  • stosunek kosztów do uzyskiwanych efektów ekologicznych (dla oceny programów i projektów inwestycyjnych w ochronie środowiska); 
  • techniczno-ekologiczne charakterystyki materiałów, urządzeń, produktów (np. zawartość ołowiu w benzynie, zawartość rtęci w bateriach, jednostkowa emisja dwutlenku węgla czy tlenków azotu przy eksploatacji samochodu, poziom hałasu w czasie pracy kosiarki itp.); zgodnie z zasadą dostępu do informacji dane te powinny być ujawniane na metkach lub w dokumentach technicznych produktów.
Powyższe wskaźniki powinny być gromadzone i wykorzystywane do ocen realizacji polityki ekologicznej państwa w dwóch przekrojach: terytorialnym (do zakładu włącznie) i branżowym.

25.   Polityka ekologiczna państwa będzie analizowana i nowelizowana w okresach zgodnych z wejściem w życie kolejnych Programów Działań Unii Europejskiej w zakresie ochrony środowiska. 

Załącznik nr 1

Szacunkowa ocena przepływów finansowych realizacji krótko- i średniookresowych celów Polityki Ekologicznej Państwa [mln PLN] 

c.1999 r.

Cele Polityki Ekologicznej Państwa
Krótkookresowe

(lata 2000 - 2003)

Średniookresowe

(lata 2004 - 2012)

Potrzeby inwestycyjne
Jakość wód
15 770
27 390
Emisje przemysłowe
20 957
25 315
Jakość powietrza
2 685
2 490
Gospodarka odpadami
5 187
10 582
Razem 
44 599
65 777
Przewidywane źródła finansowania */
Środki własne,
20 708
36 935
Budżet państwa
1 660
2 905
Fundusze ekologiczne,
14 525
18 260
Pomoc zagraniczna,
3 013
871
Fundusze strukturalne,
913
6 806
Razem 
40 819
65 777

Źródło: szacunki własne Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.



 

* / przewiduje się uzupełnienie brakujących środków na pokrycie potrzeb inwestycyjnych dla celów krótkookresowych na drodze zwiększenia zaangażowania środków własnych i z funduszy ekologicznych, w wyniku zmian systemu mechanizmów stymulujących działania proekologiczne i zwiększających dochody funduszy.
| comm&com. | Informatory Polskie |
[ ekologiczny poznań ]