Streszczenie raportu Światowej Komisji Lasów i Trwałego Rozwoju (fragmenty)
(Środowisko nr 14(158)/99 z dnia 31 lipca 1999r.)

NASZE LASY - NASZA PRZYSZŁOŚĆ

Kryzys lasów

Ostatnie dwie dekady dwudziestego wieku to okres szybkich wylesień - Ziemia traci ok. 15 mln ha lasów rocznie, głównie lasów tropikalnych. Jest także jasne, że strukturalna integracja pozostałych lasów ulega również degradacji. Fakty są wstrząsające:

• lasy przestały istnieć w 25 krajach; 18 krajów straciło ponad 95% swoich lasów, a inne 11 krajów - 90%;
• najwyższe oszacowania stanu lasów na Ziemi obecnie mówią o ok. 3,6 miliarda ha, tzn. ok. 60% pierwotnego stanu lasów na naszej planecie; około 14,0 milionów ha lasów tropikalnych rocznie, począwszy od 1980 roku, ginie z powodu zmiany sposobu użytkowania na użytkowanie rolnicze;
• zamieranie i osłabienie lasów zagraża różnorodności genetycznej świata roślin i zwierząt; Światowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) ostatnio obliczyła, że 12,5 % gatunków roślin i 75% ssaków jest zagrożonych w wyniku osłabienia lasów;
• w krajach rozwijających się z powodu złego zagospodarowania lasów straty roczne wynoszą ok. 45 miliardów USD;
• studia nad zamieraniem lasów w Europie intensywnie prowadzone na przełomie lat 80-90 wykazały, że przyczyną zamierania i pogarszania się zdrowia lasów jest susza, wysokie temperatury, owady i grzyby oraz błędy hodowlane. Zanieczyszczenia powietrza zostały zidentyfikowane jako czynniki pośrednie, wspomagające lub uruchamiające inne czynniki abiotyczne i biotyczne. Wynikiem tego jest to, że ok. (?) drzew w Europie wykazuje znaczący ubytek aparatu asymilacyjnego. Europejski monitoring lasów wykazał w latach 1988-1997 spadek ilości drzew zdrowych z 69 do39%. W 1997 roku te same źródła podają, że więcej niż 50% drzew w Europie wykazuje mniejsze lub większe uszkodzenia.

 
Kryzys lasów wymaga radykalnych i pilnych działań

Jesteśmy przed dokonaniem trudnego ale jasnego wyboru: możemy oczywiście kontynuować naszą gospodarkę; pogłębiając zagrożenia dla zdrowia i przetrwania lasów, ale możemy również wybrać drogę respektowania i korzystania z wszystkich wartości lasów, tak jak zostały one dotychczas rozpoznane. Im dłużej będziemy zwlekać z podjęciem decyzji, tym więcej będziemy płacić za jej wprowadzenie w życie; za transformację naszej, gospodarki. Jesteśmy zobowiązani do radykalnego przystosowania naszej gospodarki i polityki leśnej do wyznaczonych celów - zachowania lasów i zachowania szans ekonomicznego rozwoju i uczynić to powinniśmy możliwie szybko.
Komisja rekomenduje: 

• powstrzymać dalszą destrukcję lub degradację istniejących jeszcze lasów pierwotnych w celu ochrony ich wartości środowiskowych, zarówno w odniesieniu do populacji ludzkiej; jak i różnorodności biologicznej;
• poprawę alokacji funkcji lasów oraz ich zagospodarowania dla różnych celów: ochrony, produkcji, wartości społecznych itp.;
• zintensyfikowanie produkcji drewna przez promowanie leśnictwa plantacyjnego zwłaszcza na glebach zdegradowanych lub porzuconych, oraz poprawę produktywności lasów wtórnych (drugiej generacji, z zalesień);
• zmniejszenie nacisku na lasy ze strony rolnictwa przez poprawę produkcyjności i wydajności produkcji rolnej;
• promowanie i podtrzymywanie agroleśnictwa w celu zmniejszenia nacisków na lasy pierwotne jako źródło podstawowych produktów i surowców.

Komisja podkreśla w jaki sposób rynek, który nie respektuje wszystkich wartości lasów, deformuje i fałszywie lokuje inwestycje oraz wykoślawia decyzje ekonomiczne, które w konsekwencji są dalekie od troski o zachowanie lasów, powodują natomiast ich zanikanie. Komisja analizuje w Raporcie, w jaki sposób polityka rządów dotycząca koncesji; subsydiów, struktury własności ziemi, złe zarządzanie, uchybienia etyczne i inne czynniki prowadzą do degradacji lasów.

 
Ludność lokalna

Około 60 milionów ludzi na świecie żyje w lasach i ich egzystencja całkowicie zależy od lasów. Lasy są ich domem i środkiem do życia. Leśne produkty jak owoce, warzywa, korzenie i bulwy, mięso (bush meat), przyprawy, kora, okrycia jak futra i skóry, oleje (tłuszcze), materiały budowlane, gumy, barwniki, medykamenty oraz dziesiątki innych surowców i produktów niezbędnych do codziennego życia znajdują oni w lesie. Las zaspokaja podstawowe potrzeby egzystencjalne.

Dla wielu społeczności lasy prezentują również wartości estetyczne i duchowe. Ich tradycyjna wiedza zdobywana przez wieki prowadzi społeczności lokalne do takiego użytkowania swojego habitatu, który nie narusza go chroni i pozwala trwale użytkować. Dla nich las jest rozwinięciem ich duchowego, doczesnego życia, Ich kulturowe i duchowe bezpieczeństwo jest związane z bezpieczeństwem granic obszarów leśnych.

Wszystkie społeczności zamieszkujące lasy niezależnie o miejsca na Ziemi spotykają się tymi samymi problemami: rozpadem ich tradycyjnych praw dostępu i użytkowania lasu, wymuszonym przemieszczaniem się i osiedlaniem w nowych miejscach, uszczuplaniem środków egzystencji, lekceważeniem ich wartości, ich historycznych, tradycyjnych funkcji i ról, ich nagromadzonych własności intelektualnych, lekceważeniem lub prześladowaniem przez władze. Należy oczekiwać wzrostu nacisków na ludność lokalną w związku z rosnącymi zapotrzebowaniami na lasy i z degradacją leśnego kapitału.

Istnieje niewiele dowodów w jakimkolwiek regionie świata na to, że liderzy polityczni podejmowali konstruktywne, systematyczne działania w celu ochrony praw ludności lokalnej, nawet w "Dekadzie Ludności Lokalnej" ustanowionej przez Organizację Narodów Zjednoczonych. Problem został rozproszony pośród licznych agencji i organizacji UN i utonął w międzyrządowych procesach. Skromniejsze ale systematyczne działanie w obrębie jednego forum mogłoby przynieść więcej efektów w tym względzie.
Komisja zaleca: 

• utworzenie specjalnego forum dla problematyki "Ludności Lokalnej" w obrębie Komisji Trwałego Rozwoju (CSD) Organizacji Narodów Zjednoczonych;
• włączenie tradycyjnej i lokalnej wiedzy do zasad zagospodarowania lasów.

Konkurencyjne żądania i współzawodnictwo oraz konflikty, którym dają one początek, są coraz częstsze i coraz bardziej zacięte. W takich warunkach odpowiedzialnością rządów jest spostrzegać, artykułować, bronić i dbać o bezpieczeństwo interesu publicznego, tkwiącego w lasach.

Komisja wskazuje na potrzebę tworzenia przez rządy mechanizmów konsultacji, dialogu i otwartej debaty, w której mogą uczestniczyć wszyscy przedstawiciele interesów prywatnych, przedstawiciele grup słabych politycznie, grup ludzi biednych i w których interes publiczny będzie również odpowiednio usankcjonowany.
Komisja zaleca:

• stworzenie ułatwień dla publicznego uczestnictwa w sprawach decydujących o lasach;
• pełnienie przez rządy funkcji reprezentanta i obrońcy interesu publicznego;
• pełnienie przez rządy funkcji wykonawczych w zakresie formułowania prawa, prowadzenia polityki oraz takiego zarządzania, które zapewniałoby ochronę i bezpieczeństwo dla interesu publicznego;
• nakłanianie rządów do takiego administrowania lasami, żeby zapewniało ono społeczne współuczestnictwo w zarządzaniu;
• zapewnić ochronę gleby i wody;
• utrwalać elastyczność i potencjał adaptacyjny ekosystemów leśnych oraz zdolności regeneracyjne lasów;
• zapewnić bezpieczeństwo żywieniowe i potrzeby egzystencjalne społeczeństw uzależnionych od lasów;
• chronić różnorodność biologiczną;
• stwarzać warunki sprawiedliwego podziału korzyści z tytułu użytkowania lasów.

Zapewnienie jednocześnie trwałości lasów i rozwoju wymaga od nas takiego zagospodarowania, ażeby lasy nie osłabiły swoich środowiskowych funkcji. Globalne środowisko człowieka jest już zdestabilizowane i zagrożone dalszą destabilizacją. Lasy świata stają się centralnym elementem i występują we współczesnym świecie w podwójnej roli: niszczone i osłabiane powodują destabilizację, chronione i prawidłowo zagospodarowane są szansą, bo mogą jej przeciwdziałać.

Funkcje lasów są zagrożone, podczas gdy wymagania i oczekiwania ludzi względem tych funkcji stale rosną. Populacja ludzka do 2050 roku zwiększy się o połowę i wyniesie ok.: 9;5 mld i nie ma nadziei na jej stabilizację. Wzrost populacji i wzrost konsumpcji może zalać i zniszczyć lasy świata.

Komisja zidentyfikowała trzy źródła zagrożeń dla lasów i ich funkcji. Pierwsze to te, które powstają w wyniku konkurencji o zasoby ziemi i sposoby jej użytkowania, zwłaszcza w związku z koniecznym

rozwojem produkcji żywności. Drugie źródło zagrożeń to rosnące, globalne zapotrzebowanie na drewno. Trzecie znajduje się poza leśnictwem i wynika z globalnych zmian klimatycznych i zmniejszania się różnorodności biologicznej.
 

 
Rozszerzanie produkcji żywności

Lasy na przestrzeni wieków były masowo zamieniane na uprawy rolne. W dalszym ciągu istnieje dzika konkurencja między potrzebami istnienia lasu jako habitatu (środowiska) i równie mocnymi potrzebami rozszerzania produkcji rolniczej. Wobec perspektywy demograficznej sprawą zasadniczej wagi dla przetrwania ludzkiej populacji będzie produkcja żywności przez rozszerzenie obszaru produkcji, jej zróżnicowanie i intensyfikację. Zamiana lasu na okrcsową uprawę rolną jest ostatnim sposobem zwiększania dostaw żywności.

Komisja wyraża pogląd, że istnieje potrzeba drugiej Zielonej Rewolucji. Jedną z lekcji wyciągniętych z pierwszej Zielonej Rewolucji było to, że zaawansowane technologie nie mogą samodzielnie i w izolacji od innych elementów rozwiązać problemu głodu biednych. Bardziej sprawiedliwy podział produktu nie rośnie automatycznie wraz ze zwiększoną produkcją żywności.

Wyzwaniem dla Nowej Zielonej Rewolucji będzie rozwój technologii, która sprawi, że stanie się ona "zieloną rewolucją biednych farmerów".

Komisja uważa, że będzie to wymagało:

• zaniechania produkcji jednego głównego plonu często na marginalnych glebach, oraz
• zróżnicowania produkcji, również przez uprawę drzew (owoce), hodowlę oraz różne odmiany upraw rolniczych.

Przemysłowe zapotrzebowanie na drewno

Ostatnie prognozy zapotrzebowania i konsumpcji drewna przemysłowego do roku 2050 zakładają wzrost z obecnego poziomu ok. 1,7 mld m³ rocznie do ok. 2-3 mld m³ rocznie. Więcej niż połowa drewna przemysłowego w 2050 roku będzie przeznaczona na celulozę i papier. Możliwości spełnienia takich oczekiwań i zredukowania wymagań tkwią w poprawie technologii przerobu i użytkowania drewna. Istnieje możliwość zwłaszcza zredukowania zakresu marnotrawstwa w trakcie pozyskania i przerobu, co zwiększyłoby produktywność (wydajność) lasów. Recykling może również efektywnie zredukować zapotrzebowanie na drewno przemysłowe. Konsumenci mogą wpływać na sukces recyklingu przez preferowanie produktów powstających w ten sposób. 

Plantacje leśne mogą łagodzić nacisk na użytkowanie lasów (zwłaszcza w zakresie drewna przemysłowego) produkując więcej drewna na mniejszej przestrzeni. Mogą one być zwłaszcza bardziej efektywne w klimacie ciepłym, gdzie tempo przyrostu drewna jest zdecydowanie wyższe niż w klimacie umiarkowanym czy borealnym.

Plantacje leśne mogą przyczyniać się do:

• zachowania pozostających jeszcze lasów pierwotnych;
• wzrostu powierzchni leśnej;
• wzrostu magazynowania węgla i łagodzenia zmian klimatycznych;
• zwiększania dochodów i zatrudnienia.

 
Zapotrzebowanie na drewno opałowe (energetyczne)

Drewno pozostaje zarówno na wsi jak i w przemyśle głównym źródłem energii w wymiarze światowym. Drewno jako opał jest wykorzystywane w 58% całego pozyskanego drewna w Afryce, w 15% w Ameryce Łacińskiej i w 11% w Azji. W 40 krajach rozwijających się 70% energii pochodzi ze spalania drewna. Ocenia się, że w 2050 roku zapotrzebowanie na drewno energetyczne wzrośnie od 3,0 do 3,5 mld m³ rocznie. Pomyś1ny rozwój terenów wiejskich w wielu częściach świata będzie w dużym stopniu uzależniony od dostaw drewna opałowego.

Istnieje szereg innowacyjnych technologii generowania energii w warunkach wiejskich i możliwych do wykorzystania przez ludzi biednych, jak np. bardziej efektywne piece spalające drewno, energia słoneczna, energia wiatru. Alternatywne źródła energii dla terenów wiejskich powinny stać się przedmiotem specjalnych studiów i badań i być finansowo preferowane.

Jednocześnie produkcja drewna w gospodarstwach rolnych i leśno-rolnych powinna być wszystkimi możliwymi sposobami stymulowana.

Komisja zaleca:

• rozwój gospodarstw rolno-leśnych, gdzie drewno jest półproduktem, produktem dodatkowym;
• stosowanie zachęt dla prywatnych inwestorów w cela rozwoju plantacji energetycznych, dostarczających drewno do elektrociepłowni, zmniejszając w ten sposób nacisk na lasy.

Zmiany klimatyczne

Jednym z najważniejszych problemów środowiskowych naszych czasów są zmiany klimatyczne jako rezultat emisji gazów szklarniowych do atmosfery. Lasy odgrywają podwójną rolę w tym procesie. Kiedy lasy są wycinane lub palone, dwutlenek węgla i metan są uwalniane do atmosfery. Wylesienia są przyczyną 20-25% ogólnej emisji węgla do atmosfery i są na drugim miejscu po kopalnych źródłach energii, których spalanie stanowi główne źródło węgla w atmosferze. Lasy rosnące są miejscem gromadzenia węgla w wyniku fotosyntezy dwutlenku węgla z atmosfery. Lasy wraz z glebą leśną zawierają dwa do trzech razy więcej węgla niż znajduje się aktualnie w atmosferze.

Globalne ocieplenie jest prawdopodobnie konsekwencją wzrostu poziomu gazów szklarniowych w atmosferze. Nawet bardzo niewielki wzrost temperatury powietrza ma prawdopodobnie znaczący wpływ na występowanie i zdrowie lasów. Efekt ocieplenia ma katalityczny wpływ na śmiertelność drzew i w konsekwencji wydzielanie się gazów szklarniowych do atmosfery. Przyśpieszenie efektów negatywnych w metabolizmie lasów z powodu zmian klimatycznych znalazło wyraz w Konwencji o Zmianach Klimatycznych oraz w Protokóle z Kioto.

Jest niezwykle ważne, że przedsięwzięto kroki stabilizujące klimat Ziemi przez hamowanie kumulowania się w atmosferze gazów szklarniowych. Zahamowanie wylesień na naszej planecie, tzn. zmniejszania się ciągle jeszcze obszarów pokrytych lasem, jest zasadniczym komponentem strategii przeciwdziałania lub spowalniania zmian klimatycznych i zachowania biosfery możliwej do zamieszkania.
 
 

Straty bioróżnorodności
 
Lasy gromadzą co najmniej 1/3 wszystkich ziemskie gatunków roślin i zwierząt. Biotyczna różnorodność lasów jest wykorzystywana jako źródło genów dla wydajnych hodowli ważnych dla gospodarki człowieka, roślin i zwierząt. Ten swoisty bank genów jest także wykorzystywany w celu poprawy przyrostów lub odporności organizmów już udomowionych (roślin i zwierząt) i skomercjalizowanych, jak również jako źródło substancji leczniczych dla przemysłu farmaceutycznego i lekarstw dużej wartości przemysłowej. Zróżnicowanie gatunkowe zapewnia utrzymanie zdolności buforowania stresów i zachowania funkcji lasów nawet przy dużych zakłóceniach z powodu inwazji owadów, chorób lub kaprysów klimatu.

Ostatnie oceny wskazują, że obecne tempo ekstynkcji gatunków jest większe od 100 do 1000 razy od tempa naturalnego. Zanikanie gatunków wystąpiło, kiedy człowiek zaczął powszechnie stosować intensywną selekcję drastycznie zawężając pulę genową, preferując gatunki i ekotypy, które przyrastały szybciej (preferując cechy ważne dla celów komercyjnych np. produkowały więcej drewna). Zredukowało to elastyczność lasów, tzn. zdolność do przywracania równowagi w przypadku zakłóceń naturalnych lub powodowanych przez człowieka. Problem jest w tym, że nawet zanim zginęły gatunki i nastąpiło istotne ograniczenie puli genowej, procesy przyrodnicze w ekosystemie leśnym, tzn. funkcjonalne aspekty przyrody, zostały silnie z tego powodu uszkodzone.

Takie kroki jak zwiększenie powierzchni rezerwatów i obszarów chronionych powinny być wzięte pod uwagę, ażeby uniknąć nieodwracalnych strat różnorodności biologicznej. Oczywisty priorytet powinny mieć w tym względzie lasy pierwotne, nie naruszone działalnością człowieka, resztki lasów naturalnych.

Komisja popiera inicjatywę Banku Światowego oraz WWF Alliance for Forest Conservation and Sustainable Use ustanowienia do roku 2005 dodatkowo 50 mln ha nowych obszarów chronionych. Inicjatywie tej towarzyszy jednocześnie apel o bardziej efektywną ochronę już istniejących 50 mln ha rezerwatów. Komisja uznaje cele inicjatywy jako pożądane, powierzchnia jednakże nie jest adekwatna (dostateczna).

Komisja zaleca, ażeby polityka obszarów chronionych dążyła do:

• zahamowania strat w roślinności o wartościach leczniczych i strat w ich naturalnych habitatach;
• ochrony wartości kulturowych ludności zamieszkującej lasy i ich prawa do zagospodarowa nia i użytkowania lasów;
• ochronę źródeł produktów niedrzewnych, dostarczających żywności, dochodów i sposobów na życie milionom ludzi.