Zabytki Krakowa

Uniwersytet Jagielloński

Uniwersytet Jagielloński - do XIX wieku zwany Akademią Krakowską - jest najstarszą wyższą uczelnią w Polsce i jednym z najstarszych uniwersytetów w Europie. Założony przez króla Kazimierza Wielkiego dokumentem z dnia 12.V.1364 roku, posiadał początkowo trzy wydziały: prawa, medyczny i filozoficzny. Wykłady odbywały się na Wawelu; król rozpoczął też budowę stałej siedziby uniwersytetu na Kazimierzu, ale po śmierci przerwano te prace na zawsze, podupadła również powołana przez niego uczelnia.

	Myśl Kazimierza Wielkiego podjęła spadkobierczyni jego korony, Jadwiga; choć zmarła młodo królowa dzieła tego nie dokończyła, ale w testamencie przeznaczyła swoje klejnoty i znaczną sumę pieniędzy na rzecz odnowy krakowskiej uczelni. Już w rok po jej śmierci, 26 lipca 1400 roku, król Władysław Jagiełło dokonuje uroczystego otwarcia reaktywowanego Uniwersytetu w zakupionym na ten cel narożnym budynku przy ul. św. Anny i Jagiellońskiej (Collegium Maius). Wkrótce potem król wykupuje dalsze budynki dla pomieszczenia nowych kolegiów. Uniwersytet buduje bursy i konwikty dla coraz liczniejszej rzeszy studentow. Z czasem powstaje malownicza dzielnica uniwersytecka, która częściowo zachowała się do naszych czasów.
Wiek XV i pierwsza połowa XVI to złoty okres Uniwersytetu. Wysoki poziom uczelni krakowskiej przyciąga młodzież z całej Rzeczypospolitej i z wielu innych krajów. W roku 1491 w poczet studentów Uniwersytetu zapisuje się najwybitniejszy jego wychowanek - genialny polski astronom, Mikołaj Kopernik. W drugiej połowie XVI wieku rozpoczyna się powolny upadek Uniwersytetu, z którego dźwiga go dopiero reforma, przeprowadzona w latach 1777 - 1783 przez Hugo Kołłątaja wybitnego polityka, filozofa i reformatora szkolnictwa polskiego.
	W okresie rozbiorów Uniwersytet przechodzi zmienne koleje losu; po zajęciu Krakowa przez Austrię z trudem broni się przed zniszczeniem. W okresie uzyskanej przez Galicję autonomii sytuacja zmienia się na lepsze - w drugiej połowie XIX wieku i w początkach naszego stulecia krakowski ośrodek naukowy promieniuje na cały kraj, wśród profesorów Uniwersytetu są uczeni o światowej sławie. W Polsce okresu międzywojennego Uniwersytet rozwija się nadal pomyślnie - w 1939 roku zostaje ukończony nowy gmach Biblioteki Jagiellońskiej przy al. Mickiewicza.
Druga wojna światowa zapisała w dziejach Uniwersytetu tragiczną kartę. Już w pierwszych miesiącach okupacji hitlerowcy wywieźli do obozów koncentracyjnych 186 profesorów i docentów. Trzydziestu z nich nie przeżyło nieludzkich warunków hitlerowskiej kaźni. Mimo terroru okupanta Uniwersytet organizował i prowadził tajne nauczanie aż do chwili wyzwolenia Krakowa. W Polsce powojennej odrestaurowano sędziwe Collegium Maius i przywrócono mu dawny wygląd. W 1964 roku Uniwersytet Jagielloński uroczyście obchodził 600-lecie swojego istnienia.

*Collegium Maius*
	Collegium Maius (ul. św. Anny 8) jest najstarszą siedzibą Uniwersytetu Jagiellońskiego. Budowla ta jest pięknym przykładem gotyckiej architektury; surową ceglaną fasadę ożywiają ogromne okna Auli Jagielońskiej i dekoracyjny wykusz sali Wspólnej. Najstarszą częścią kompleksu budynków Collegium Maius jest narożny dom z kamienia i cegły zakupiony przez króla Jagiełłę w 1400 roku. W ciągu XV i z początkiem XVI stulecia Collegium rozrastało się przez dołączanie domów sąsiednich, tworząc czworobok budynków, skupionych wokół arkadowego dziedzińca.
	Wewnętrzny dziedzniec Collegium Maius - pełen powagi i dostojnego piękna - jest jednym z najbardziej romantycznych zakątków Krakowa. Z parterowych krużganków prowadzą wejścia do dawnych sal wykładowych; w jednej z nich zachowały się na ścianach geometryczne freski, służące w średniowieczu jako pomoce naukowe. Ukośne schody przecinają rytm arkad i prowadzą na pierwsze I piętro, gdzie znajdują się wejścia do wielkich sal. Szczególny podziw budzi wspaniały złocony portal sali Obiedzińskiego - dawnej biblioteki - gdzie obecnie odbywają się posiedzenia senatu akademickiego.
Cennym zabytkiem jest kamienna tablica fundacyjna z połowy XV wieku, pochodząca z nie istniejącej już Bursy Jerozolimskiej, wmurowana w ścianę Collegium na wysokości I piętra. Największą z sal reprezentacyjnych jest Aula Jagiellońska z renesansowym kasetonem stropowym i pięknie rzeźbionymi stallami profesorskimi; na ścianach wiszą portrety królów, rektorów i dobrodziejów Uniwersytetu. W następnej sali, tzw. Izbie Wspólnej, zbierali się dawniej profesorowie na wspólne posiłki; dziś służy ona Uniwersytetowi do celów reprezentacyjnych.
	W Collegium Maius mieści się obecnie Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego; w Skarbcu obejrzeć można unikalne instrumenty astronomiczne z XV wieku, dawne insygnia profesorskie i wiele innych bezcennych dzieł sztuki i pamiątek historycznych. Szczególne wzruszenie budzi księga studentów Uniwersytetu z wpisem Mikołaja Kopernika z 1491 roku. Collegium Maius to nie tylko szacowny zabytek przeszłości; część gmachu zajmuje Instytut Historii Sztuki, w kilku salach nadal odbywają się wykłady. Rokrocznie 1 października w Auli Jagiellońskiej zbiera się senat akademicki i profesorowie, skąd w malowniczym pochodzie - przez dziedziniec Collegium i Planty - udają się na uroczyste otwarcir roku akademickiego w Collegium Novum.

*Collegium Nowodworskiego*
	Collegium Nowodworskiego (ul. św. Anny 12) zbudował w latach 1639 - 1643 architekt krakowski, Jan Leitner. Z tego okresu pochodzi piękny dziedziniec wewnętrzny, otoczony kolumnowym krużgankiem, skrzydło zachodnie dobudowane zostało w połowie XIX wieku. W gmachu tym przez ponad 250 lat działała najstarsza w Polsce świecka szkoła średnia - słynne gimnazjum Nowodworskiego, istniejące do dziś. Wychowankami tego gimnazjum było wielu sławnych ludzi, wśród nich król Jan Sobieski, Jan Matejko, Stanisław Wyspiański, a także wielu wybitnych naukowców.
Po przesieniu gimnazjum do nowego gmachu, w Collegium Nowodworskiego umieszczono część zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej, której służyło przez kilkadziesiąt lat. Obecnie budynek jest siedzibą Rektoratu Akademii Medycznej.

*Collegium Kołłątaja*
Collegium Kołłątaja (ul. św. Anny 6), dawne Collegium Physicum, zbudowane zostało w latach 1791 - 1839 w stylu neoklasycznym według planów profesora UJ, Feliksa Radwańskiego. W budynku tym uczeni polscy o światowej sławie - Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski - dokonali w 1883 roku, jako pierwsi na świecie, skroplenia tlenu i azotu. Fakt ten upamiętnia tablica wmurowana w fasadę. Obecnie w budynku mieszczą się Instytuty Wydziału Prawa i Administracji UJ oraz archiwum UJ z cennymi zbiorami rękopiśmiennymi.

*Collegium Wróblewskiego*
Collegium Wróblewskiego (ul. Gołębia 20) wzniesiono w roku 1614, jednak późniejsze przebudowy zatarły jego pierwotny styl. W budynku tym - nazywanym przez studentów żartobliwie "gołębnikiem" - mieści się obecnie Instytut Filologii Polskiej UJ.

*Collegium Minus*
Collegium Minus (ul. Gołębia 11) jest starym budynkiem uniwersyteckim, pochodzącym z pierwszej połowy XV wieku. Początkowo mieściła się tu Bursa Divitum (Bursa Bogatych). W 1475 roku gotycki dom przeznaczono na pomieszczenia dla Collegium Minus, w którym mieszkali młodsi profesorowie Uniwersytetu. Gruntownie przebudowany w XVII i następnych wiekach, dom ten służy nadal Uniwersytetowi - obecnie mieści się Instytut Archeologiczny UJ.

*Collegium Novum*
	Collegium Novum (ul. Gołębia 24) powstało prawie na tym samym miejscu, gdzie do XIX wieku stała średniowieczna Bursa Jerozolimska. Monumentalny neogotycki gmach wzniesiono w latach 1883 - 1887 według projektu Feliksa Księżarskiego. Collegium Novum jest siedzibą rektora i władz administracyjnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. W licznych salach wykładowych prowadzi się zajęcia dydaktyczne. W pięknej auli Collegium odbywa się rokrocznie uroczysta inauguracja roku akademickiego; na ścianach auli wiszą cenne obrazy związane z historią i tradycjami Uniwersytetu, wśród nich słynne płótno Jana Matejki "Mikołaj Kopernik".

*Collegium Witkowskiego*
Collegium Witkowskiego (ul. Gołębia 13) wzniesione zostało w 1911 roku dla Wydziału Fizyki według projektu prof. Augusta Witkowskiego. Po przeniesieniu Wydziału do nowoczesnego budynku, w starym gmachu umieszczono Instytuty Historii i Psychologii UJ

*Pomnik Mikołaja Kopernika*
Pomnik Mikołaja Kopernika odsłonięty został w 1900 roku, w 500 rocznicę odnowienia Uniwersytetu przez Jagiełłę, stał początkowo na dziedzińcu Collegium Maius - na obecne miejsce przeniesiono go w 1953 roku. Pomnik jest dziełem Cypriana Godebskiego, który przedstawił wielkiego astronoma w wieku młodzieńczym, jako studenta Uniwersytetu Jagiellońskiego.